Công tác dân số từ lâu đã được xác định là một nhiệm vụ quan trọng, gắn chặt với mục tiêu phát triển bền vững của mỗi địa phương cũng như của cả nước. Trước đây, chính sách dân số ở Việt Nam chủ yếu tập trung vào kế hoạch hóa gia đình với mục tiêu kiểm soát mức sinh và quy mô dân số nhằm giảm áp lực đối với phát triển kinh tế – xã hội. Trong bối cảnh mới khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển với những yêu cầu cao hơn về nguồn nhân lực, cách tiếp cận đối với công tác dân số đang dần được điều chỉnh theo hướng toàn diện hơn. Thay vì chỉ chú trọng giảm mức sinh, chính sách dân số hiện nay hướng tới mục tiêu “dân số và phát triển”, quan tâm đồng thời đến các yếu tố như quy mô, cơ cấu, phân bố dân cư và đặc biệt là nâng cao chất lượng dân số.
Sự chuyển đổi trong chính sách dân số Việt Nam từ định hướng kế hoạch hóa gia đình sang tiếp cận dân số và phát triển, gắn với mục tiêu nâng cao chất lượng dân số và thúc đẩy phát triển bền vững.
Sự chuyển đổi này được đặt trên nền tảng các chủ trương, nghị quyết quan trọng của Đảng và chiến lược dân số quốc gia trong giai đoạn mới. Đáng chú ý, dự kiến Luật Dân số số 113/2025/QH15 sẽ có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đánh dấu bước chuyển mạnh mẽ từ tư duy “kiểm soát sinh” sang định hướng “phát triển dân số bền vững”. Cách tiếp cận mới không chỉ nhằm điều chỉnh mức sinh cho phù hợp với từng vùng, từng địa phương mà còn chú trọng nâng cao tầm vóc, thể lực, trí tuệ của người Việt Nam, qua đó góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ phát triển kinh tế – xã hội. Trong lộ trình phát triển của các địa phương, công tác dân số ngày càng được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với chiến lược phát triển lâu dài. Tại tỉnh Sơn La, dân số được xem là yếu tố nền tảng ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nguồn lao động và sự phát triển bền vững của địa phương. Tỉnh đang tích cực triển khai nhiều giải pháp nhằm đổi mới tư duy trong công tác dân số, hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng dân số, cải thiện sức khỏe, thể lực và trình độ của người dân.
Những năm gần đây, công tác dân số – kế hoạch hóa gia đình tại Sơn La đã đạt được nhiều kết quả tích cực nhờ sự quan tâm chỉ đạo của các cấp chính quyền cùng với việc triển khai đồng bộ các chương trình truyền thông và dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản. Các hoạt động dân số không chỉ dừng lại ở việc vận động kế hoạch hóa gia đình mà còn được lồng ghép với các chương trình phát triển xã hội, đặc biệt tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa. Nhờ đó, nhận thức của người dân về quy mô gia đình hợp lý, chăm sóc sức khỏe sinh sản và nuôi dạy con cái ngày càng được nâng cao. Tỷ lệ sử dụng các biện pháp tránh thai hiện đại tăng lên qua từng năm, góp phần ổn định mức sinh và cải thiện chất lượng cuộc sống của các gia đình. Mạng lưới cộng tác viên dân số tại cơ sở được duy trì và hoạt động hiệu quả, trở thành lực lượng nòng cốt trong công tác tuyên truyền, tư vấn và triển khai các hoạt động dân số tại cộng đồng.
Tuy nhiên, với đặc thù là một tỉnh miền núi có địa hình chia cắt, nhiều khu vực vùng cao, vùng sâu, vùng xa và biên giới, trình độ dân trí không đồng đều, công tác dân số của Sơn La vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Một số vấn đề như mức sinh có xu hướng giảm nhanh xuống dưới mức sinh thay thế, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh, cũng như hiện tượng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn tồn tại và khó kiểm soát triệt để. Trước thực trạng đó, tỉnh đã tăng cường triển khai nhiều giải pháp mang tính thiết thực và quyết liệt nhằm từng bước nâng cao chất lượng dân số. Chi cục Dân số tỉnh đã tham mưu cho ngành Y tế trình UBND tỉnh thành lập Ban Chỉ đạo công tác dân số và phát triển, qua đó tạo cơ chế phối hợp liên ngành trong việc quản lý, điều phối các lĩnh vực liên quan. Sự tham gia tích cực của cấp ủy, chính quyền địa phương cùng với những người có uy tín trong cộng đồng đã góp phần nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về dân số, đồng thời triển khai các chương trình, đề án phát triển dân số hướng tới mục tiêu giảm sinh và duy trì mức sinh thay thế đến năm 2030.
Hệ thống tổ chức và nhân lực làm công tác dân số trên địa bàn tỉnh không ngừng được củng cố và kiện toàn. Hiện nay, 75 trạm y tế xã đang duy trì hoạt động thường xuyên với từ một đến sáu cán bộ dân số tại mỗi địa phương. Ở cấp thôn, bản, tổ dân phố và tiểu khu, toàn tỉnh có 2.229 trong tổng số 2.233 cộng tác viên dân số đang trực tiếp tham gia triển khai các hoạt động tại cơ sở. Thực tế cho thấy, nội dung tuyên truyền đã có sự thay đổi đáng kể so với trước đây. Nếu như trước kia công tác dân số chủ yếu tập trung vận động người dân thực hiện các biện pháp tránh thai để hạn chế sinh con thứ ba thì hiện nay trọng tâm đã chuyển sang tư vấn khám sức khỏe tiền hôn nhân, sàng lọc trước sinh và chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em nhằm nâng cao chất lượng dân số ngay từ giai đoạn đầu đời. Để triển khai hiệu quả chiến lược “dân số và phát triển”, Sơn La xác định một số nội dung trọng tâm. Trước hết là duy trì mức sinh hợp lý, phấn đấu đạt bình quân khoảng 2,1 con trên mỗi phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ nhằm đảm bảo mức sinh thay thế. Việc duy trì mức sinh hợp lý có ý nghĩa quan trọng trong việc tránh hai xu hướng cực đoan: nếu mức sinh quá thấp sẽ dẫn đến già hóa dân số nhanh, trong khi mức sinh quá cao lại tạo áp lực lớn đối với hệ thống giáo dục, y tế và các nguồn lực phát triển kinh tế – xã hội. Tỉnh cũng đặc biệt chú trọng điều chỉnh tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh, đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm tỷ số giới tính khi sinh xuống khoảng 110,4 bé trai trên 100 bé gái. Để đạt được mục tiêu này, các hoạt động tuyên truyền về bình đẳng giới được tăng cường, đồng thời các cơ quan chức năng kiểm soát chặt chẽ việc lựa chọn giới tính thai nhi.
Một nội dung quan trọng khác của chiến lược dân số tại Sơn La là nâng cao chất lượng dân số thông qua việc tăng cường chăm sóc sức khỏe trước hôn nhân, mở rộng các chương trình sàng lọc trước sinh và sơ sinh, đồng thời hạn chế các vấn đề xã hội liên quan đến dân số như tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Mục tiêu đặt ra là phấn đấu để khoảng 70% thanh niên được tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn, qua đó góp phần giảm thiểu nguy cơ bệnh tật bẩm sinh và nâng cao chất lượng giống nòi. Các chính sách dân số cũng được gắn với những lĩnh vực quan trọng khác như giáo dục, y tế, dinh dưỡng và phát triển con người, tạo nền tảng lâu dài cho việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của địa phương.
Cùng với sự đầu tư nguồn lực và triển khai đồng bộ các giải pháp, công tác dân số của tỉnh đã đạt được những kết quả tích cực. Hằng năm, ngân sách địa phương đều dành kinh phí đáng kể cho các chương trình dân số. Riêng năm 2025, tỉnh đã bố trí hơn 21,7 tỷ đồng để thực hiện các đề án liên quan đến truyền thông dân số, điều chỉnh mức sinh, nâng cao chất lượng dịch vụ kế hoạch hóa gia đình, mở rộng tầm soát và chẩn đoán bệnh tật trước sinh, sơ sinh, cũng như chăm sóc sức khỏe người cao tuổi và đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ dân số. Ngoài ra, trong giai đoạn 2022–2025, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cũng đã bố trí hơn 13,6 tỷ đồng để hỗ trợ triển khai các hoạt động dân số tại địa phương. Đến cuối năm 2025, tỷ lệ sàng lọc trước sinh đạt 30%, tăng 5,1% so với năm trước; các chỉ tiêu về sàng lọc sơ sinh và khám sức khỏe trước hôn nhân đều tăng dần qua từng năm. Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên giảm xuống còn 1,02%, thấp hơn 0,02% so với năm 2024. Đáng chú ý, tỷ số giới tính khi sinh đã giảm xuống còn 117 bé trai trên 100 bé gái, thấp hơn so với mức 118 bé trai trên 100 bé gái của năm trước. Những kết quả này cho thấy các chính sách và giải pháp về dân số đang từng bước phát huy hiệu quả, góp phần cải thiện chất lượng dân số và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của tỉnh trong những năm tới.
Việc chuyển hướng từ chính sách kế hoạch hóa gia đình sang tiếp cận “dân số và phát triển” đang tạo ra những tác động tích cực và sâu rộng đối với đời sống xã hội của tỉnh Sơn La. Trọng tâm mới của chính sách không chỉ dừng lại ở việc điều chỉnh mức sinh mà hướng đến nâng cao chất lượng dân số toàn diện, qua đó cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân. Khi các chương trình chăm sóc sức khỏe sinh sản, sàng lọc trước sinh, khám sức khỏe tiền hôn nhân và tư vấn dinh dưỡng được triển khai đồng bộ, sức khỏe cộng đồng được cải thiện rõ rệt. Đồng thời, nhận thức của người dân về chăm sóc sức khỏe, nuôi dạy con cái và xây dựng gia đình hạnh phúc cũng từng bước được nâng cao. Những thay đổi này góp phần cải thiện tầm vóc, thể lực và trí tuệ của dân số, tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài của địa phương. Một lực lượng dân số có chất lượng tốt hơn sẽ trở thành nguồn nhân lực quan trọng cho quá trình phát triển bền vững. Khi chất lượng dân số được nâng cao, áp lực lên hệ thống y tế, giáo dục và các chính sách an sinh xã hội cũng giảm dần, giúp các nguồn lực xã hội được phân bổ hiệu quả hơn. Đây là điều kiện quan trọng để các địa phương, trong đó có Sơn La, từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy phát triển kinh tế gắn với tiến bộ xã hội.
Trong tầm nhìn dài hạn, nâng cao chất lượng dân số cũng là yếu tố then chốt để cải thiện các chỉ số phát triển con người. Sơn La đặt mục tiêu từng bước đưa chỉ số Phát triển con người (HDI) của tỉnh đạt mức trung bình của cả nước, thông qua việc nâng cao chất lượng giáo dục, chăm sóc sức khỏe và cải thiện điều kiện sống cho người dân. Khi các chính sách dân số được triển khai hiệu quả, người dân không chỉ có điều kiện tiếp cận tốt hơn với dịch vụ y tế, giáo dục mà còn được tạo cơ hội phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ và kỹ năng, qua đó đóng góp tích cực vào sự phát triển chung của địa phương.
Một dấu mốc quan trọng trong quá trình đổi mới tư duy về dân số là việc Quốc hội thông qua Luật Dân số số 113/2025/QH15, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Luật mới đánh dấu bước chuyển rõ nét từ cách tiếp cận “kế hoạch hóa gia đình” sang quan điểm “dân số và phát triển”, trong đó chú trọng toàn diện đến quy mô, cơ cấu, phân bố dân cư và đặc biệt là chất lượng dân số. Những điểm mới của luật liên quan đến quyền tự quyết về số lượng và thời gian sinh con, chính sách khuyến khích sinh ở những khu vực có mức sinh thấp, cũng như các giải pháp thích ứng với già hóa dân số và kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh.
Trong thời gian tới, tỉnh Sơn La xác định một số nhiệm vụ trọng tâm để tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác dân số. Trước hết là đổi mới phương thức tuyên truyền nhằm thay đổi nhận thức của người dân, chuyển từ tư duy “sinh ít” sang “sinh con có chất lượng”, chú trọng chăm sóc sức khỏe và phát triển toàn diện cho trẻ em. Công tác truyền thông sẽ được đẩy mạnh tại cộng đồng, đặc biệt ở vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa và khu vực đồng bào dân tộc thiểu số, nơi điều kiện tiếp cận thông tin còn hạn chế. Bên cạnh đó, công tác dân số sẽ tiếp tục được triển khai theo hướng phối hợp liên ngành, gắn chặt với các lĩnh vực giáo dục, y tế, lao động – việc làm và phát triển kinh tế vùng dân tộc thiểu số. Thông qua sự phối hợp đồng bộ giữa các ngành và địa phương, các chính sách dân số sẽ được triển khai hiệu quả hơn, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội bền vững.
Khi được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả, chính sách “dân số và phát triển” không chỉ mang lại lợi ích cho từng gia đình mà còn tạo ra những tác động tích cực đối với toàn xã hội. Việc nâng cao chất lượng dân số đồng nghĩa với việc hình thành nguồn nhân lực có trình độ, sức khỏe và năng lực thích ứng tốt hơn với yêu cầu của nền kinh tế hiện đại. Đối với tỉnh Sơn La, việc chuyển đổi tư duy trong công tác dân số mang ý nghĩa chiến lược và lâu dài. Công tác dân số không còn là nhiệm vụ riêng của ngành y tế mà đã trở thành trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, gắn chặt với các lĩnh vực như giáo dục, lao động, y tế và phát triển con người. Khi các chính sách dân số được triển khai hiệu quả, chất lượng cuộc sống của người dân sẽ từng bước được cải thiện, đồng thời tạo nền tảng vững chắc để địa phương nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội và hướng tới mục tiêu phát triển con người toàn diện trong những năm tới.
Nguyễn Nam
