1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, hoạt động xuất nhập khẩu của các quốc gia và địa phương phụ thuộc chặt chẽ vào sự ổn định của hệ thống vận tải và logistics toàn cầu. Nếu trước đây lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp chủ yếu dựa vào chi phí sản xuất và nguồn lao động, thì trong điều kiện hiện nay, chi phí logistics, khả năng kết nối thị trường và mức độ thông suốt của chuỗi cung ứng đã trở thành yếu tố quyết định đến hiệu quả thương mại. Chỉ cần một biến động xảy ra trên các tuyến vận tải quốc tế hoặc trong hệ thống phân phối toàn cầu, toàn bộ quá trình sản xuất, lưu thông và tiêu thụ hàng hóa có thể bị ảnh hưởng, kéo theo sự gia tăng chi phí và rủi ro trong hoạt động kinh doanh.
Thực tế trong những năm gần đây cho thấy thị trường logistics quốc tế thường xuyên xuất hiện những biến động khó lường, làm gián đoạn chuỗi cung ứng và tác động trực tiếp đến thương mại toàn cầu. Sự thay đổi về giá nhiên liệu, tình trạng thiếu container, việc điều chỉnh hành trình vận tải hoặc các yếu tố rủi ro trên các tuyến hàng hải quan trọng đều có thể khiến chi phí vận chuyển tăng mạnh và thời gian giao hàng kéo dài. Khi chi phí logistics tăng, giá thành hàng hóa xuất khẩu cũng tăng theo, làm giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế, đặc biệt đối với các nền kinh tế có độ mở cao.
Việt Nam là quốc gia có kim ngạch xuất nhập khẩu lớn so với quy mô GDP, do đó rất nhạy cảm với những biến động của thị trường vận tải và logistics toàn cầu. Nhiều ngành sản xuất phụ thuộc lớn vào vận tải biển, trong khi hệ thống logistics trong nước vẫn còn hạn chế, khiến chi phí vận chuyển của doanh nghiệp cao hơn so với nhiều quốc gia trong khu vực. Khi thị trường vận tải quốc tế biến động, các doanh nghiệp Việt Nam phải chịu tác động kép, vừa tăng chi phí vận chuyển quốc tế, vừa tăng chi phí logistics nội địa.
Đối với tỉnh Nghệ An, hoạt động xuất khẩu trong những năm gần đây có xu hướng tăng, với nhiều mặt hàng chủ lực như nông sản chế biến, vật liệu xây dựng, phụ gia công nghiệp, dệt may và da giày. Tuy nhiên, do chưa có hệ thống cảng biển quy mô lớn và phụ thuộc nhiều vào các cảng trung chuyển ở khu vực phía Bắc và phía Nam, chi phí logistics của doanh nghiệp địa phương tương đối cao. Trong bối cảnh thị trường vận tải quốc tế có nhiều biến động, những hạn chế về hạ tầng và năng lực quản trị chuỗi cung ứng càng bộc lộ rõ, làm ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sản xuất – kinh doanh và khả năng duy trì hợp đồng xuất khẩu. Vì vậy, việc nghiên cứu tác động của biến động thị trường logistics quốc tế đối với hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp Nghệ An, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực thích ứng, có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn.
2. Cơ sở lý luận về chuỗi cung ứng và vai trò của logistics trong thương mại quốc tế
Trong nền kinh tế hiện đại, chuỗi cung ứng toàn cầu được hiểu là hệ thống liên kết giữa các hoạt động sản xuất, vận chuyển, lưu kho, phân phối và tiêu thụ hàng hóa diễn ra trên phạm vi nhiều quốc gia. Logistics là bộ phận quan trọng của chuỗi cung ứng, bảo đảm cho hàng hóa được vận chuyển từ nơi sản xuất đến nơi tiêu thụ một cách hiệu quả, đúng thời gian và với chi phí hợp lý. Sự phát triển của logistics hiện đại đã góp phần thúc đẩy thương mại quốc tế, giúp các doanh nghiệp có thể mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất toàn cầu.
Trong thương mại quốc tế, vận tải biển giữ vai trò chủ đạo do có khả năng vận chuyển khối lượng lớn hàng hóa với chi phí thấp hơn so với các phương thức khác. Các tuyến hàng hải kết nối châu Á với châu Âu, Trung Đông và châu Phi được coi là những tuyến vận tải chiến lược, vì đây là khu vực tập trung nhiều trung tâm sản xuất và tiêu thụ lớn của thế giới. Khi các tuyến vận tải này hoạt động ổn định, chi phí logistics được duy trì ở mức hợp lý, tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại phát triển. Ngược lại, khi xuất hiện rủi ro trên các tuyến vận tải, các hãng tàu phải điều chỉnh hành trình hoặc thay đổi lịch trình, dẫn đến việc kéo dài thời gian vận chuyển và làm tăng chi phí. Chi phí logistics trong thương mại quốc tế không chỉ bao gồm giá cước vận tải mà còn bao gồm nhiều khoản chi phí khác như chi phí bảo hiểm, chi phí lưu kho, chi phí bốc dỡ, chi phí tài chính và các loại phụ phí phát sinh. Khi thị trường vận tải biến động, các khoản chi phí này thường tăng đồng thời, làm tổng chi phí thương mại tăng lên đáng kể. Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu, chi phí logistics cao sẽ làm giảm lợi nhuận, thậm chí có thể khiến hợp đồng xuất khẩu không còn hiệu quả.
Một đặc điểm quan trọng của chuỗi cung ứng toàn cầu là tính liên kết cao và phụ thuộc lẫn nhau giữa các khâu. Khi một mắt xích trong chuỗi bị gián đoạn, các khâu khác cũng bị ảnh hưởng theo. Ví dụ, việc chậm trễ trong vận tải biển có thể làm hàng hóa đến muộn, khiến nhà nhập khẩu phải điều chỉnh kế hoạch sản xuất hoặc phân phối, từ đó làm phát sinh thêm chi phí cho cả hai bên. Trong trường hợp thời gian vận chuyển kéo dài quá lâu, doanh nghiệp xuất khẩu có thể phải bồi thường do vi phạm tiến độ giao hàng hoặc mất uy tín trên thị trường. Ngoài ra, chuỗi cung ứng toàn cầu hiện nay ngày càng chịu tác động bởi nhiều yếu tố ngoài kinh tế, như biến động giá nhiên liệu, thay đổi chính sách thương mại, rủi ro trên các tuyến vận tải hoặc những yếu tố bất ổn trong môi trường kinh doanh quốc tế. Những yếu tố này làm cho thị trường logistics trở nên khó dự báo hơn, buộc doanh nghiệp phải nâng cao năng lực quản trị rủi ro và xây dựng phương án vận chuyển linh hoạt thay vì chỉ phụ thuộc vào một tuyến đường hoặc một thị trường.
Đối với các địa phương có hoạt động xuất khẩu nhưng hạ tầng logistics chưa phát triển đồng bộ, tác động của biến động chuỗi cung ứng thường lớn hơn so với các trung tâm kinh tế lớn. Chi phí vận chuyển nội địa cao, thời gian trung chuyển dài và phụ thuộc vào cảng biển ở khu vực khác khiến doanh nghiệp dễ bị ảnh hưởng khi giá cước quốc tế tăng hoặc lịch trình vận tải thay đổi. Trong trường hợp của Nghệ An, những đặc điểm này làm cho việc nghiên cứu tác động của biến động logistics quốc tế trở nên cần thiết nhằm đề xuất các giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.
3. Biến động của thị trường vận tải quốc tế và những thay đổi trong chuỗi logistics toàn cầu
Trong những năm gần đây, thị trường vận tải quốc tế liên tục xuất hiện các yếu tố bất ổn làm thay đổi đáng kể cấu trúc và chi phí của chuỗi logistics toàn cầu. Khác với giai đoạn trước khi hoạt động vận tải chủ yếu chịu tác động bởi các yếu tố kinh tế thông thường như cung – cầu hàng hóa hoặc giá nhiên liệu, giai đoạn hiện nay cho thấy chuỗi cung ứng ngày càng nhạy cảm với các rủi ro mang tính hệ thống, bao gồm sự gián đoạn trên các tuyến vận tải quan trọng, biến động giá năng lượng, thiếu hụt phương tiện vận chuyển và sự thay đổi trong chính sách thương mại quốc tế. Những yếu tố này không chỉ làm tăng chi phí vận chuyển mà còn làm thay đổi cách thức tổ chức chuỗi cung ứng, buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh phương án logistics theo hướng linh hoạt hơn.
Vận tải biển hiện chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng khối lượng hàng hóa lưu thông quốc tế, do đó bất kỳ biến động nào xảy ra trên các tuyến hàng hải chính đều có thể gây tác động dây chuyền đến toàn bộ hệ thống thương mại toàn cầu. Các tuyến vận tải kết nối châu Á với châu Âu và Trung Đông được xem là những tuyến huyết mạch, bởi đây là khu vực tập trung nhiều trung tâm sản xuất, trung chuyển và tiêu thụ hàng hóa lớn. Khi xuất hiện rủi ro trên các tuyến này, nhiều hãng tàu buộc phải điều chỉnh hành trình để bảo đảm an toàn, dẫn đến việc kéo dài quãng đường vận chuyển, tăng thời gian giao hàng và làm chi phí khai thác tàu tăng lên đáng kể. Việc thay đổi lộ trình cũng làm giảm hiệu suất khai thác đội tàu, khiến nguồn cung vận tải bị thu hẹp trong khi nhu cầu vận chuyển vẫn duy trì ở mức cao, từ đó đẩy giá cước lên cao hơn. Bên cạnh giá cước cơ bản, chi phí logistics còn tăng do sự xuất hiện của nhiều loại phụ phí mới. Trong điều kiện rủi ro vận tải gia tăng, các hãng tàu và công ty bảo hiểm thường áp dụng thêm phụ phí rủi ro, phụ phí nhiên liệu, phụ phí mùa cao điểm hoặc các khoản chi phí liên quan đến bảo đảm an toàn hàng hải. Những khoản chi phí này được cộng trực tiếp vào giá vận chuyển, khiến tổng chi phí logistics tăng nhanh trong thời gian ngắn. Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, sự gia tăng chi phí này làm giảm hiệu quả của hợp đồng thương mại, đặc biệt trong trường hợp giá bán đã được thỏa thuận từ trước và khó điều chỉnh.
Một hệ quả khác của sự biến động thị trường vận tải là tình trạng mất cân đối container và thay đổi lịch trình tàu. Khi hành trình bị kéo dài, vòng quay container chậm lại, làm cho một số cảng xuất khẩu rơi vào tình trạng thiếu container rỗng, trong khi một số cảng khác lại bị tồn đọng. Điều này khiến doanh nghiệp phải chờ đợi lâu hơn để có phương tiện vận chuyển, phát sinh thêm chi phí lưu kho, lưu bãi và chi phí tài chính. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp phải điều chỉnh kế hoạch sản xuất để phù hợp với lịch tàu, làm giảm hiệu quả sử dụng lao động và thiết bị. Ngoài ra, biến động của giá dầu trên thị trường thế giới cũng là yếu tố quan trọng làm tăng chi phí logistics. Giá nhiên liệu chiếm tỷ trọng lớn trong chi phí vận tải biển và vận tải đường bộ, vì vậy khi giá dầu tăng, chi phí vận chuyển tăng theo ở tất cả các khâu của chuỗi cung ứng. Điều này làm cho tổng chi phí thương mại tăng lên, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của doanh nghiệp và khả năng cạnh tranh của hàng hóa trên thị trường quốc tế.
Những biến động nêu trên cho thấy chuỗi logistics toàn cầu hiện nay có mức độ liên kết rất cao nhưng đồng thời cũng dễ bị tổn thương trước các rủi ro. Khi một tuyến vận tải quan trọng bị gián đoạn, toàn bộ hệ thống phân phối có thể bị ảnh hưởng, buộc các doanh nghiệp phải tìm kiếm tuyến thay thế, điều chỉnh kế hoạch giao hàng hoặc chấp nhận chi phí cao hơn. Điều này đặt ra yêu cầu phải nâng cao năng lực quản trị chuỗi cung ứng, tăng tính linh hoạt trong vận chuyển và giảm phụ thuộc vào một tuyến đường hoặc một thị trường duy nhất.
4. Tác động của biến động logistics quốc tế đối với hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam
Là nền kinh tế có độ mở lớn, Việt Nam chịu tác động trực tiếp từ những thay đổi của thị trường logistics toàn cầu. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu chiếm tỷ trọng cao trong GDP, trong khi phần lớn hàng hóa xuất khẩu được vận chuyển bằng đường biển, vì vậy khi giá cước vận tải tăng hoặc lịch trình vận chuyển bị kéo dài, chi phí thương mại của doanh nghiệp Việt Nam tăng lên nhanh chóng. Trong nhiều trường hợp, chi phí logistics tăng nhanh hơn tốc độ tăng giá hàng hóa, làm cho lợi nhuận của doanh nghiệp bị thu hẹp, thậm chí có thể chuyển từ có lãi sang thua lỗ.
Một trong những tác động rõ rệt nhất là sự gia tăng chi phí vận chuyển quốc tế. Khi giá cước tàu biển tăng, doanh nghiệp phải chi trả nhiều hơn cho mỗi đơn hàng xuất khẩu, trong khi khả năng điều chỉnh giá bán trên thị trường quốc tế bị hạn chế do cạnh tranh. Điều này đặc biệt bất lợi đối với các ngành hàng có giá trị gia tăng thấp như nông sản thô, vật liệu xây dựng hoặc sản phẩm gia công, vì chi phí vận chuyển chiếm tỷ trọng lớn trong giá thành. Khi chi phí logistics tăng cao, lợi thế cạnh tranh về giá của hàng hóa Việt Nam bị suy giảm, khiến doanh nghiệp khó giữ được thị phần.
Bên cạnh yếu tố chi phí, thời gian vận chuyển kéo dài cũng ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động xuất khẩu. Trong thương mại quốc tế, việc giao hàng đúng tiến độ là yếu tố quan trọng để duy trì uy tín với đối tác. Khi lịch trình vận tải thay đổi hoặc hành trình bị kéo dài, doanh nghiệp có thể phải điều chỉnh kế hoạch sản xuất, phát sinh chi phí lưu kho hoặc phải đàm phán lại hợp đồng. Đối với các mặt hàng nông sản, thực phẩm, thủy sản hoặc sản phẩm cần bảo quản trong container lạnh, việc vận chuyển kéo dài còn làm tăng chi phí bảo quản và tiềm ẩn nguy cơ giảm chất lượng, ảnh hưởng đến khả năng tiêu thụ.
Ngoài ra, chi phí logistics nội địa của Việt Nam vốn đã ở mức cao so với nhiều quốc gia trong khu vực, do hệ thống hạ tầng chưa đồng bộ và chi phí vận tải đường bộ lớn. Khi giá nhiên liệu tăng, chi phí vận chuyển từ nơi sản xuất đến cảng biển cũng tăng theo, khiến tổng chi phí logistics của doanh nghiệp tăng ở cả hai khâu trong nước và quốc tế. Đối với các địa phương không có cảng biển lớn, hàng hóa phải vận chuyển quãng đường dài đến cảng trung chuyển, nên mức độ ảnh hưởng càng rõ rệt.
Những biến động của thị trường logistics quốc tế trong thời gian qua cho thấy hoạt động xuất khẩu của Việt Nam không chỉ phụ thuộc vào năng lực sản xuất mà còn phụ thuộc rất lớn vào khả năng tổ chức vận tải và quản trị chuỗi cung ứng. Trong điều kiện chi phí vận chuyển ngày càng biến động, doanh nghiệp buộc phải thay đổi cách tiếp cận, từ việc chỉ tập trung vào sản xuất sang chú trọng hơn đến quản trị logistics, đa dạng hóa thị trường và xây dựng phương án vận chuyển linh hoạt. Đây cũng là yêu cầu quan trọng để bảo đảm ổn định xuất khẩu trong bối cảnh thương mại toàn cầu tiếp tục có nhiều yếu tố khó dự báo.
5. Thực tiễn tác động của biến động logistics quốc tế đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại Nghệ An
Trong bối cảnh chi phí vận tải quốc tế gia tăng và lịch trình vận chuyển có nhiều thay đổi, các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại Nghệ An đang chịu tác động rõ rệt cả về chi phí, tiến độ giao hàng và khả năng duy trì hợp đồng thương mại. Với đặc điểm là địa phương có hoạt động xuất khẩu tăng nhanh trong những năm gần đây nhưng hệ thống hạ tầng logistics chưa phát triển đồng bộ, Nghệ An phụ thuộc nhiều vào các cảng biển ở khu vực Hải Phòng, Quảng Ninh hoặc các cảng phía Nam, vì vậy khi thị trường vận tải quốc tế biến động, chi phí của doanh nghiệp địa phương tăng cao hơn so với các trung tâm kinh tế có lợi thế về cảng biển.
Một trong những tác động rõ rệt nhất là chi phí logistics tăng mạnh trong thời gian ngắn. Khi giá cước vận tải biển tăng, doanh nghiệp không chỉ phải trả chi phí vận chuyển cao hơn mà còn phải gánh thêm nhiều khoản phụ phí phát sinh như phụ phí nhiên liệu, phụ phí mùa cao điểm, phụ phí an ninh và chi phí bảo hiểm hàng hải. Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản, vật liệu xây dựng hoặc sản phẩm gia công, chi phí vận chuyển chiếm tỷ trọng lớn trong giá thành, do đó khi chi phí logistics tăng, lợi nhuận bị giảm đáng kể, thậm chí có trường hợp không còn hiệu quả kinh doanh. Trong điều kiện cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, doanh nghiệp khó có thể tăng giá bán để bù đắp chi phí, nên phải chấp nhận giảm biên lợi nhuận hoặc điều chỉnh quy mô sản xuất.
Bên cạnh chi phí tăng, việc thay đổi lịch trình vận tải cũng gây ra nhiều khó khăn cho doanh nghiệp. Khi các hãng tàu điều chỉnh hành trình hoặc giảm tần suất khai thác, việc đặt chỗ trở nên khó khăn hơn, thời gian chờ container kéo dài, làm phát sinh chi phí lưu kho, lưu bãi và chi phí tài chính. Một số doanh nghiệp phải tạm hoãn giao hàng hoặc điều chỉnh kế hoạch sản xuất để phù hợp với lịch tàu, khiến hiệu quả sử dụng lao động và thiết bị giảm xuống. Đối với các mặt hàng cần vận chuyển trong container lạnh hoặc có thời hạn sử dụng ngắn, việc giao hàng chậm còn làm tăng chi phí bảo quản và tiềm ẩn nguy cơ giảm chất lượng sản phẩm.
Đặc điểm địa lý của Nghệ An cũng làm cho chi phí logistics nội địa tăng cao khi thị trường vận tải quốc tế biến động. Hầu hết hàng hóa xuất khẩu phải vận chuyển bằng đường bộ đến các cảng lớn ở miền Bắc hoặc miền Nam, do đó khi giá nhiên liệu tăng, chi phí vận chuyển trong nước tăng theo, làm tổng chi phí logistics cao hơn so với các địa phương có cảng biển. Điều này làm giảm lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp địa phương, đặc biệt đối với những ngành hàng có giá trị gia tăng thấp.
Ngoài ra, sự biến động của thị trường vận tải còn làm tăng rủi ro trong việc thực hiện hợp đồng thương mại. Khi thời gian giao hàng kéo dài hoặc chi phí phát sinh vượt dự kiến, doanh nghiệp phải đàm phán lại với đối tác hoặc chấp nhận chịu thêm chi phí để giữ uy tín. Trong một số trường hợp, việc giao hàng chậm có thể làm mất cơ hội kinh doanh hoặc ảnh hưởng đến khả năng ký kết hợp đồng mới. Những khó khăn này cho thấy hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp Nghệ An không chỉ phụ thuộc vào năng lực sản xuất mà còn phụ thuộc rất lớn vào khả năng tổ chức logistics và quản trị chuỗi cung ứng.
6. Giải pháp nâng cao khả năng thích ứng của doanh nghiệp trong điều kiện chi phí logistics biến động
Trước những biến động của thị trường vận tải quốc tế, nhiều doanh nghiệp tại Nghệ An đã chủ động triển khai các giải pháp nhằm giảm thiểu rủi ro và duy trì hoạt động xuất khẩu. Một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường cập nhật thông tin về thị trường vận tải, giá cước và lịch trình tàu để chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất và giao hàng. Việc theo dõi sát diễn biến của thị trường giúp doanh nghiệp hạn chế tình trạng bị động khi lịch trình vận chuyển thay đổi, đồng thời có thể lựa chọn phương án vận chuyển phù hợp hơn.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng chú trọng xây dựng kế hoạch sản xuất linh hoạt, tăng thời gian dự phòng cho các đơn hàng xuất khẩu để tránh rủi ro vi phạm tiến độ giao hàng. Việc bố trí thời gian hợp lý giữa các khâu sản xuất, đóng gói và vận chuyển giúp doanh nghiệp có khả năng ứng phó tốt hơn khi lịch tàu bị thay đổi hoặc thời gian vận chuyển kéo dài.
Một giải pháp khác được nhiều doanh nghiệp áp dụng là rà soát và điều chỉnh các điều khoản trong hợp đồng thương mại, đặc biệt là các quy định liên quan đến bảo hiểm hàng hóa, phân chia rủi ro và các trường hợp bất khả kháng. Khi chi phí vận tải biến động mạnh, việc có các điều khoản rõ ràng trong hợp đồng sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu thiệt hại và tránh tranh chấp với đối tác. Đồng thời, doanh nghiệp cũng tăng cường mua bảo hiểm cho hàng hóa trong quá trình vận chuyển để hạn chế rủi ro khi xảy ra sự cố.
Ngoài ra, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu được xem là giải pháp quan trọng nhằm giảm sự phụ thuộc vào một tuyến vận tải hoặc một khu vực địa lý nhất định. Khi thị trường vận tải đến một khu vực gặp khó khăn, doanh nghiệp có thể chuyển hướng sang các thị trường khác có tuyến vận chuyển ổn định hơn. Bên cạnh đó, việc phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, thời gian bảo quản dài hoặc ít phụ thuộc vào vận tải biển cũng giúp doanh nghiệp giảm thiểu tác động của biến động logistics.
Trong dài hạn, các doanh nghiệp cần chú trọng nâng cao năng lực quản trị chuỗi cung ứng, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý vận tải, dự báo nhu cầu và tối ưu hóa kế hoạch giao hàng. Việc hợp tác với các doanh nghiệp logistics chuyên nghiệp cũng giúp giảm chi phí và nâng cao hiệu quả vận chuyển, thay vì tự tổ chức vận tải với quy mô nhỏ.
7. Vai trò của cơ quan quản lý nhà nước trong hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng với biến động chuỗi cung ứng
Bên cạnh sự chủ động của doanh nghiệp, vai trò của cơ quan quản lý nhà nước có ý nghĩa quan trọng trong việc giảm thiểu tác động của biến động logistics quốc tế và hỗ trợ doanh nghiệp duy trì hoạt động xuất khẩu. Trong điều kiện thị trường vận tải có nhiều yếu tố khó dự báo, việc cung cấp thông tin kịp thời về giá cước, lịch trình vận tải và tình hình thương mại quốc tế sẽ giúp doanh nghiệp xây dựng kế hoạch sản xuất – kinh doanh phù hợp.
Các cơ quan quản lý cần tăng cường công tác dự báo và cảnh báo sớm về những biến động của thị trường logistics, đồng thời hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện các biện pháp quản trị rủi ro trong hoạt động xuất nhập khẩu. Việc tổ chức các chương trình xúc tiến thương mại, kết nối doanh nghiệp với các hãng tàu và đơn vị logistics cũng góp phần giúp doanh nghiệp tìm được phương án vận chuyển hiệu quả hơn. Bên cạnh đó, việc hoàn thiện hệ thống chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt là các chính sách về tín dụng, thuế và phí logistics, có ý nghĩa quan trọng trong việc giảm áp lực chi phí khi thị trường vận tải biến động. Trong bối cảnh chi phí nhiên liệu và vận chuyển tăng cao, các biện pháp hỗ trợ về tài chính sẽ giúp doanh nghiệp duy trì sản xuất và giữ ổn định thị trường xuất khẩu.
Về lâu dài, đầu tư phát triển hạ tầng giao thông và logistics tại khu vực Bắc Trung Bộ là giải pháp có tính chiến lược. Việc nâng cấp hệ thống đường bộ, đường sắt, cảng biển và trung tâm logistics sẽ giúp giảm chi phí vận chuyển, rút ngắn thời gian giao hàng và nâng cao khả năng cạnh tranh của hàng hóa địa phương. Đối với Nghệ An, việc cải thiện kết nối với các cảng biển lớn và phát triển dịch vụ logistics tại chỗ sẽ góp phần giảm phụ thuộc vào các trung tâm trung chuyển, qua đó tăng khả năng chống chịu trước biến động của thị trường vận tải quốc tế.
Biến động của thị trường vận tải và logistics quốc tế trong thời gian qua cho thấy chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng chịu tác động mạnh từ các yếu tố bên ngoài, trong đó có những rủi ro liên quan đến an ninh hàng hải, biến động giá năng lượng và sự thay đổi trong tổ chức vận tải quốc tế. Những yếu tố này không chỉ làm gia tăng chi phí và kéo dài thời gian giao hàng mà còn bộc lộ rõ tính dễ tổn thương của mô hình sản xuất – xuất khẩu phụ thuộc nhiều vào vận tải biển và các tuyến thương mại quốc tế truyền thống. Đối với các nền kinh tế có độ mở cao như Việt Nam, những biến động của thị trường logistics nhanh chóng lan tỏa đến hoạt động sản xuất, thương mại và xuất khẩu, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao khả năng thích ứng của cả doanh nghiệp và cơ quan quản lý.
Thực tiễn tại Nghệ An cho thấy tác động của sự biến động này thể hiện rõ ở việc chi phí logistics tăng cao, tiến độ vận chuyển thiếu ổn định và khả năng thực hiện hợp đồng xuất khẩu gặp nhiều rủi ro. Do đặc điểm hạ tầng logistics chưa phát triển đồng bộ, doanh nghiệp địa phương phụ thuộc nhiều vào các cảng trung chuyển ngoài tỉnh, nên khi thị trường vận tải quốc tế biến động, chi phí phát sinh lớn hơn và khả năng cạnh tranh của hàng hóa bị ảnh hưởng rõ rệt. Điều này cho thấy năng lực sản xuất thôi chưa đủ để bảo đảm hiệu quả xuất khẩu, mà cần có hệ thống logistics phù hợp, khả năng quản trị chuỗi cung ứng tốt và sự chủ động trong tổ chức thị trường.
Trong bối cảnh đó, việc doanh nghiệp chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất, đa dạng hóa thị trường, tăng cường quản trị rủi ro và hoàn thiện các điều khoản thương mại là những giải pháp cần thiết trong ngắn hạn. Tuy nhiên, về dài hạn, yêu cầu quan trọng hơn là phải nâng cao năng lực chống chịu của chuỗi cung ứng thông qua đổi mới phương thức tổ chức sản xuất, tăng tỷ lệ giá trị gia tăng trong sản phẩm, giảm phụ thuộc vào một tuyến vận tải hoặc một khu vực thị trường nhất định. Đồng thời, việc ứng dụng công nghệ trong quản lý logistics, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp sản xuất và doanh nghiệp dịch vụ vận tải cũng là yếu tố quyết định giúp giảm chi phí và nâng cao hiệu quả xuất khẩu.
Bên cạnh nỗ lực của doanh nghiệp, vai trò của Nhà nước có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc tạo lập môi trường ổn định cho hoạt động thương mại. Việc tăng cường dự báo, cung cấp thông tin kịp thời, hoàn thiện chính sách hỗ trợ và đầu tư phát triển hạ tầng logistics là những giải pháp mang tính chiến lược nhằm nâng cao khả năng thích ứng của nền kinh tế trước các biến động của thị trường quốc tế. Đối với khu vực Bắc Trung Bộ nói chung và Nghệ An nói riêng, việc phát triển hệ thống giao thông, cảng biển, trung tâm logistics và dịch vụ vận tải có ý nghĩa quyết định trong việc giảm chi phí, rút ngắn thời gian giao hàng và nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu.
Có thể khẳng định rằng những biến động của thị trường vận tải quốc tế trong thời gian qua không chỉ là thách thức trước mắt mà còn là tín hiệu cho thấy chuỗi cung ứng toàn cầu đang bước vào giai đoạn nhiều rủi ro và khó dự báo hơn. Trong bối cảnh đó, việc nâng cao năng lực quản trị logistics, phát triển hạ tầng đồng bộ và xây dựng chiến lược xuất khẩu bền vững là yêu cầu tất yếu đối với các địa phương có hoạt động thương mại phát triển. Khả năng thích ứng linh hoạt, chủ động và có tầm nhìn dài hạn sẽ là yếu tố quyết định giúp doanh nghiệp duy trì ổn định sản xuất, giữ vững thị trường và tiếp tục mở rộng xuất khẩu trong điều kiện môi trường thương mại quốc tế ngày càng biến động./.
Ths. Đỗ Bá Sơn
