Tóm tắt: Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng dựa nhiều vào tri thức, sáng tạo, công nghệ và sức mạnh mềm, phát triển kinh tế văn hóa trở thành một hướng đi quan trọng nhằm chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực trực tiếp cho tăng trưởng, đồng thời củng cố nền tảng tinh thần và năng lực tự chủ của quốc gia. Đối với Việt Nam, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng các ngành công nghiệp văn hóa, mà còn phải hình thành hệ sinh thái kinh tế văn hóa đồng bộ, kết nối di sản, sáng tạo, công nghệ, thị trường và nguồn nhân lực. Trên cơ sở phân tích mối quan hệ giữa kinh tế văn hóa và sức mạnh nội sinh quốc gia, bài viết làm rõ những cơ hội, hạn chế và yêu cầu đặt ra trong quá trình phát triển; từ đó đề xuất một số giải pháp về thể chế, nguồn lực, đổi mới sáng tạo, phát triển thị trường, bảo vệ bản sắc và nâng cao hiệu quả quản trị nhằm đưa văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.
Từ khóa: kinh tế văn hóa; sức mạnh nội sinh; công nghiệp văn hóa; nguồn lực văn hóa; phát triển bền vững.
Abstract: As international competition increasingly relies on knowledge, creativity, technology, and soft power, the development of the cultural economy has become an important approach to transforming cultural values into a direct source of economic growth while strengthening a nation’s spiritual foundations and capacity for self-reliance. For Vietnam, the challenge is not merely to expand cultural industries, but also to establish an integrated cultural economy ecosystem that connects heritage, creativity, technology, markets, and human resources. Based on an analysis of the relationship between the cultural economy and national endogenous strength, this article examines the opportunities, limitations, and requirements arising in the development process. It then proposes several solutions concerning institutional frameworks, resource mobilization, innovation, market development, cultural identity preservation, and improved governance, with the aim of making culture a genuine endogenous resource for the country’s rapid and sustainable development.
Keywords: cultural economy; endogenous strength; cultural industries; cultural resources; sustainable development.
Ảnh minh họa - VNHN
ĐẶT VẤN ĐỀ
Văn hóa ngày càng khẳng định vai trò là nguồn lực quan trọng, góp phần tạo dựng lợi thế cạnh tranh và thúc đẩy sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia. Bên cạnh vốn, tài nguyên và trình độ công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực, bản sắc dân tộc và năng lực sáng tạo cũng là những yếu tố quyết định khả năng phát triển và vị thế đất nước. Từ góc độ đó, phát triển kinh tế văn hóa không chỉ hướng tới khai thác giá trị kinh tế của các sản phẩm, dịch vụ văn hóa, mà còn tạo điều kiện phát huy tiềm năng con người, khơi thông các nguồn lực nội sinh và hình thành động lực tăng trưởng mới cho đất nước.
Ở Việt Nam, yêu cầu phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển đã được thể hiện qua nhiều chủ trương, chính sách quan trọng. Ngay từ Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI đã xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, đồng thời là mục tiêu và động lực phát triển bền vững đất nước. Quyết định số 1755/QĐ-TTg ngày 8/9/2016 về Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam và Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày 12/11/2021 về Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 tiếp tục tạo định hướng cho việc phát huy nguồn lực văn hóa gắn với phát triển kinh tế – xã hội. Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu mới trong việc phát huy vai trò của văn hóa và con người đối với sự phát triển đất nước.
Tuy nhiên, tiềm năng văn hóa phong phú chưa hẳn đã đồng nghĩa với khả năng tạo ra giá trị kinh tế tương xứng. Việc kết nối giữa bảo tồn di sản, sáng tạo sản phẩm, ứng dụng công nghệ, phát triển thị trường và bảo đảm lợi ích của cộng đồng còn đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Bài toán phát triển vì thế không chỉ là khai thác tài nguyên văn hóa để tạo doanh thu, mà còn phải bảo tồn bản sắc, khuyến khích sáng tạo, nâng cao đời sống nhân dân và bảo đảm thành quả kinh tế quay trở lại nuôi dưỡng văn hóa. Trên cơ sở đó, cần làm rõ mối quan hệ giữa phát triển kinh tế văn hóa và phát huy sức mạnh nội sinh quốc gia, đồng thời đánh giá những cơ hội, hạn chế trong quá trình thực hiện tại Việt Nam, để từ đó tiếp tục hoàn thiện thể chế, thúc đẩy sáng tạo, ứng dụng công nghệ số, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và mở rộng thị trường là những hướng đi cần thiết để khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa, tạo động lực cho phát triển nhanh, bền vững, nâng cao năng lực tự chủ và vị thế quốc gia trong tiến trình hội nhập quốc tế.
I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ VĂN HÓA GẮN VỚI PHÁT HUY SỨC MẠNH NỘI SINH QUỐC GIA
1. Kinh tế văn hóa và khả năng chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành giá trị phát triển
Kinh tế văn hóa có thể được hiểu là tổng thể các hoạt động sáng tạo, sản xuất, bảo tồn, khai thác, phân phối và tiêu dùng sản phẩm, dịch vụ dựa trên giá trị văn hóa, nghệ thuật, tri thức, di sản và bản sắc cộng đồng. Phạm vi này bao gồm công nghiệp văn hóa, du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, thiết kế, xuất bản, thủ công mỹ nghệ, nội dung số và những hoạt động kinh tế khác gắn với tài nguyên văn hóa. Điểm cốt lõi là khả năng chuyển hóa giá trị văn hóa và sức sáng tạo thành giá trị gia tăng, việc làm, thu nhập và lợi thế cạnh tranh. Cần phân biệt kinh tế văn hóa với công nghiệp văn hóa. Công nghiệp văn hóa là bộ phận quan trọng, tập trung vào sản xuất và phân phối các sản phẩm, dịch vụ có nội dung văn hóa hoặc dựa trên sáng tạo. Trong khi đó, kinh tế văn hóa có phạm vi rộng hơn, bao gồm cả những mô hình kết hợp bảo tồn di sản, phát triển cộng đồng, du lịch, giáo dục và dịch vụ sáng tạo. Cách tiếp cận rộng này cho phép nhận diện đầy đủ hơn giá trị kinh tế và xã hội của văn hóa, thay vì chỉ xem xét những ngành có sản phẩm thương mại rõ rệt. Đặc trưng của kinh tế văn hóa là sự kết hợp giữa giá trị kinh tế và giá trị tinh thần. Một sản phẩm văn hóa có thể tạo doanh thu, việc làm và đóng góp ngân sách, đồng thời lưu giữ ký ức cộng đồng, truyền tải hệ giá trị và quảng bá hình ảnh quốc gia. Do đó, hiệu quả phát triển không thể chỉ đo bằng doanh thu hay tốc độ tăng trưởng, mà cần tính đến chất lượng sáng tạo, khả năng bảo tồn bản sắc, mức độ tiếp cận của công chúng và lợi ích dành cho cộng đồng.
Quyết định số 1755/QĐ-TTg ngày 8/9/2016 đã xác lập định hướng phát triển các ngành công nghiệp văn hóa trên cơ sở sáng tạo, khoa học – công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ. Trong khi đó, Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày 12/11/2021 đặt phát triển văn hóa trong mối quan hệ rộng hơn với đời sống xã hội và phát triển đất nước. Hai định hướng này cho thấy yêu cầu kết hợp giữa bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa với xây dựng năng lực sản xuất, sáng tạo và khai thác thị trường một cách bền vững.
2. Sức mạnh nội sinh quốc gia và vai trò của văn hóa
Sức mạnh nội sinh quốc gia là tổng hợp những nguồn lực hình thành và phát triển từ bên trong đất nước, bao gồm con người, tri thức, khoa học – công nghệ, thể chế, năng lực tổ chức, truyền thống lịch sử, bản sắc văn hóa, tinh thần đoàn kết và khát vọng phát triển. Những nguồn lực này tạo nền tảng để quốc gia huy động sức mạnh xã hội, nâng cao năng lực tự chủ, thích ứng với biến động và củng cố vị thế trong quan hệ quốc tế. Trong cấu trúc đó, văn hóa có vai trò đặc biệt bởi khả năng định hình hệ giá trị, chuẩn mực ứng xử, niềm tin xã hội và động lực sáng tạo. Lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm, ý thức cộng đồng, sự trung thực, tinh thần hiếu học và khát vọng vươn lên có thể trở thành nền tảng cho năng lực hợp tác, kỷ luật lao động, đạo đức nghề nghiệp và đổi mới sáng tạo. Ngược lại, môi trường văn hóa thiếu lành mạnh, sự suy giảm niềm tin và việc coi nhẹ chuẩn mực đạo đức có thể làm suy yếu chất lượng nguồn nhân lực cũng như hiệu quả phát triển. Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 khẳng định vai trò nền tảng, mục tiêu và động lực phát triển của văn hóa, đồng thời yêu cầu chú trọng yếu tố văn hóa và con người trong phát triển kinh tế. Tiếp đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát huy nguồn lực văn hóa và con người trong giai đoạn mới. Những định hướng này đặt ra đòi hỏi đưa văn hóa vào thực chất quá trình hoạch định, tổ chức và đánh giá chính sách phát triển, thay vì chỉ xem văn hóa là lĩnh vực thụ hưởng hoặc hỗ trợ.
3. Cơ chế gắn kết kinh tế văn hóa với phát huy sức mạnh nội sinh
Mối quan hệ giữa phát triển kinh tế văn hóa và phát huy sức mạnh nội sinh được thể hiện qua quá trình chuyển hóa và tái tạo nguồn lực. Trước hết, các giá trị di sản, tri thức dân gian, nghệ thuật truyền thống, ngôn ngữ, ẩm thực và phong tục có thể trở thành cơ sở hình thành sản phẩm, dịch vụ đặc trưng. Khi được tổ chức khai thác hợp lý, những nguồn lực này tạo sinh kế, thúc đẩy kinh tế địa phương và mở rộng cơ hội việc làm cho cộng đồng. Thứ hai, kinh tế văn hóa tạo môi trường phát triển năng lực sáng tạo của con người. Sự kết nối giữa nghệ thuật, công nghệ, thiết kế, quản trị và thị trường giúp tri thức, kỹ năng và ý tưởng được chuyển hóa thành sản phẩm có giá trị. Qua đó, sức mạnh nội sinh không chỉ được duy trì trong các giá trị truyền thống mà còn được tái tạo bằng năng lực đổi mới, khả năng thích ứng và sức cạnh tranh của lực lượng lao động. Thứ ba, sản phẩm văn hóa có thể góp phần nâng cao sức mạnh mềm quốc gia. Điện ảnh, âm nhạc, thiết kế, ẩm thực, du lịch và nội dung số mang bản sắc Việt Nam có khả năng mở rộng giao lưu, tăng cường nhận diện và tạo thiện cảm với công chúng quốc tế. Hiệu quả này phụ thuộc vào chất lượng sản phẩm, năng lực phân phối và khả năng duy trì uy tín, chứ không chỉ ở hoạt động quảng bá.
Tuy nhiên, sự chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành sức mạnh nội sinh không diễn ra tự động. Thương mại hóa thiếu kiểm soát có thể làm biến dạng di sản; thiếu đầu tư cho sáng tạo và phân phối khiến sản phẩm khó cạnh tranh; phân chia lợi ích không hợp lý có thể làm suy giảm vai trò của cộng đồng nắm giữ di sản. Vì vậy, phát triển kinh tế văn hóa cần bảo đảm đồng thời hiệu quả kinh tế, trách nhiệm xã hội, quyền lợi của người sáng tạo và tính bền vững của các giá trị văn hóa. Đây chính là điều kiện để thành quả kinh tế trở thành nguồn lực tái đầu tư cho văn hóa, phát triển con người và củng cố sức mạnh nội sinh quốc gia.
II. THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN KINH TẾ VĂN HÓA Ở VIỆT NAM: CƠ HỘI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
1. Nguồn lực văn hóa phong phú và những cơ hội phát triển mới
Việt Nam có hệ thống di sản vật thể và phi vật thể phong phú, truyền thống lịch sử lâu đời, sự đa dạng văn hóa giữa các vùng miền và cộng đồng dân tộc, cùng nền nghệ thuật dân gian, thủ công mỹ nghệ, ẩm thực và tri thức bản địa đặc sắc. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành những sản phẩm văn hóa có bản sắc, tạo sự khác biệt trên thị trường và phát triển các mô hình kinh tế gắn với cộng đồng.
Những năm gần đây, nhận thức về vai trò kinh tế của văn hóa đã có chuyển biến tích cực. Nhiều địa phương quan tâm hơn đến việc gắn bảo tồn di sản với du lịch, phát triển sản phẩm thủ công, tổ chức sự kiện văn hóa và xây dựng thương hiệu địa phương. Các hoạt động điện ảnh, biểu diễn nghệ thuật, thiết kế, truyền thông, xuất bản và sáng tạo nội dung trên nền tảng số cũng mở rộng không gian tiếp cận công chúng. Những chuyển động này cho thấy văn hóa ngày càng có khả năng tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị kinh tế.
Chuyển đổi số tạo thêm điều kiện để khai thác nguồn lực văn hóa theo những phương thức mới. Công nghệ số giúp số hóa tư liệu, lưu trữ và quảng bá di sản; hỗ trợ sản xuất, phân phối sản phẩm sáng tạo; mở rộng thị trường thông qua thương mại điện tử và các nền tảng trực tuyến. Một sản phẩm văn hóa được thiết kế tốt có thể tiếp cận công chúng vượt ra ngoài phạm vi địa phương, thậm chí thị trường quốc tế, với chi phí phân phối thấp hơn so với các phương thức truyền thống. Đáng chú ý, sự kết hợp giữa văn hóa với công nghệ, thiết kế và dịch vụ có thể tạo ra giá trị gia tăng cao hơn so với việc chỉ khai thác tài nguyên văn hóa ở dạng thô. Một làng nghề không chỉ bán sản phẩm thủ công mà còn có thể phát triển thiết kế đương đại, trải nghiệm du lịch, hoạt động giáo dục và câu chuyện thương hiệu. Một di tích không chỉ là địa điểm tham quan mà còn có thể trở thành trung tâm giáo dục lịch sử, không gian sáng tạo và nguồn cảm hứng cho sản phẩm truyền thông. Giá trị kinh tế vì thế được tạo ra từ toàn bộ hệ sinh thái dịch vụ và tri thức xoay quanh tài nguyên văn hóa.
Những cơ hội này phù hợp với định hướng tại Quyết định số 1755/QĐ-TTg về phát triển các ngành công nghiệp văn hóa trên cơ sở sáng tạo, công nghệ và sở hữu trí tuệ. Đồng thời, Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 theo Quyết định số 1909/QĐ-TTg cung cấp định hướng rộng hơn về phát triển đời sống văn hóa, bảo tồn di sản và nâng cao năng lực sáng tạo. Vấn đề đặt ra hiện nay là làm thế nào để các định hướng đó được chuyển hóa thành cơ chế vận hành và kết quả phát triển cụ thể, có thể đo lường.
2. Những kết quả và định hướng phát triển kinh tế văn hóa tại Việt Nam:
1. Đóng góp thực chất cho nền kinh tế và xã hội: Sự phát triển của kinh tế văn hóa không chỉ dừng lại ở mặt tinh thần mà mang lại những kết quả đo lường được: Góp phần nâng cao quy mô, chất lượng tăng trưởng và hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế "hai con số"; Thúc đẩy các mô hình kinh doanh mới, tăng số lượng doanh nghiệp sáng tạo và tạo ra nhiều cơ hội việc làm có năng suất, thu nhập cao cho người lao động; Hình thành các sản phẩm sáng tạo độc đáo, xây dựng các thương hiệu văn hóa có giá trị nổi bật, đẩy mạnh bảo vệ bản quyền, dữ liệu và mở rộng thị trường xuất khẩu sản phẩm văn hóa ra quốc tế.
2. Phát triển công nghiệp văn hóa gắn liền với thị trường: Ngành công nghiệp văn hóa tại Việt Nam được định hướng trở thành một ngành kinh tế mũi nhọn thông qua việc giải quyết các bài toán thực tế của thị trường: Ứng dụng công nghệ để bảo tồn và phát triển, như số hóa các di tích lịch sử (ví dụ: Hà Nội đã số hóa 28 di tích), phát triển di sản số nhằm mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng; Đánh thức giá trị của các di chỉ khảo cổ và lễ hội truyền thống để biến thành các sản phẩm du lịch hấp dẫn, thu hút du khách; Sử dụng làn điệu dân ca, họa tiết truyền thống, câu chuyện lịch sử làm chất liệu cho âm nhạc đương đại, thời trang, phim ảnh và các sản phẩm số.
3. Xây dựng văn hóa kinh doanh và văn hóa doanh nghiệp: Văn hóa được xác định là năng lực cạnh tranh cốt lõi của doanh nghiệp thông qua một số giải pháp thiết thực như: Triển khai Khung hướng tới hỗ trợ nhận diện mức độ trưởng thành văn hóa nhằm đưa các giá trị văn hóa vào quản trị nội bộ doanh nghiệp, củng cố niềm tin, uy tín; Thúc đẩy cộng đồng các doanh nghiệp đạt chuẩn văn hóa kinh doanh đi tiên phong trong việc kiến tạo, dẫn dắt và tạo ra giá trị thực chất cho xã hội.
4. Thay đổi tư duy chiến lược - Từ quản lý sang kiến tạo: Kinh tế văn hóa không phải là thành phần phụ mà nằm trong tổng thể trụ cột chiến lược phát triển đất nước (bên cạnh khoa học công nghệ, giáo dục và pháp luật). Mỗi dự án kinh tế - xã hội đều cần đánh giá đầy đủ tác động văn hóa. Thay vì chỉ tập trung vào việc "chúng ta có những giá trị văn hóa gì để khoanh lại bảo vệ", tư duy mới chuyển sang "chúng ta làm gì để những giá trị ấy tạo ra sức mạnh cho đất nước", để văn hóa hòa chảy vào giáo dục, công nghệ, du lịch và công nghiệp sáng tạo. Vai trò của cơ quan quản lý dịch chuyển mạnh mẽ sang việc tạo dựng môi trường thể chế minh bạch, bảo vệ bản quyền, phát triển thị trường văn hóa lành mạnh và xây dựng hạ tầng văn hóa số.
3. Những hạn chế trong quá trình chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành giá trị kinh tế
Mặc dù có tiềm năng lớn, việc phát triển kinh tế văn hóa ở Việt Nam vẫn đối mặt với những hạn chế về thể chế, nguồn lực, chất lượng sản phẩm và năng lực tổ chức thị trường.
Trước hết, cơ chế, chính sách ở một số lĩnh vực chưa theo kịp đặc thù của hoạt động sáng tạo và kinh doanh văn hóa. Quá trình hình thành sản phẩm văn hóa thường có mức độ rủi ro cao, thời gian thu hồi vốn khó dự báo và phụ thuộc đáng kể vào năng lực sáng tạo, thị hiếu công chúng. Trong khi đó, khả năng tiếp cận nguồn vốn, cơ chế đặt hàng, chính sách hỗ trợ nghiên cứu và phát triển sản phẩm, cũng như phương thức hợp tác công – tư còn cần được hoàn thiện. Việc thiếu cơ chế phù hợp có thể khiến nhiều ý tưởng sáng tạo không đủ điều kiện phát triển thành sản phẩm thương mại.
Thứ hai, liên kết giữa các khâu sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiêu dùng chưa thực sự chặt chẽ. Có những sản phẩm giàu giá trị truyền thống nhưng chưa được đầu tư về thiết kế, bao bì, kể chuyện thương hiệu và nghiên cứu thị trường. Một số hoạt động khai thác di sản còn thiên về tổ chức sự kiện hoặc thu hút khách trong thời gian ngắn, chưa tạo được chuỗi sản phẩm và dịch vụ có khả năng duy trì sức hấp dẫn lâu dài. Điều này làm giảm khả năng chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành giá trị gia tăng bền vững.
Thứ ba, nguồn nhân lực trong các lĩnh vực văn hóa và sáng tạo còn đứng trước yêu cầu nâng cao đồng thời nhiều nhóm năng lực. Người làm văn hóa cần có chuyên môn nghệ thuật, kiến thức lịch sử và khả năng sáng tạo; nhưng để sản phẩm tiếp cận thị trường, họ còn cần kỹ năng quản trị, công nghệ, truyền thông, phân tích dữ liệu, ngoại ngữ và hiểu biết về sở hữu trí tuệ. Sự thiếu hụt nhân lực có khả năng kết nối các lĩnh vực này có thể làm suy giảm chất lượng tổ chức sản xuất và năng lực cạnh tranh.
Thứ tư, bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan và quyền đối với tài sản trí tuệ vẫn là vấn đề cần được chú trọng. Khi sản phẩm văn hóa dễ dàng được sao chép, chia sẻ và khai thác trên môi trường số, việc bảo đảm quyền lợi chính đáng cho người sáng tạo trở thành điều kiện quan trọng để duy trì động lực sáng tạo. Nếu quyền sở hữu trí tuệ không được thực thi hiệu quả, lợi ích từ sản phẩm có thể không quay trở lại với chủ thể sáng tạo, làm suy yếu tính bền vững của toàn bộ hệ sinh thái.
Thứ năm, việc khai thác kinh tế di sản có nguy cơ đặt nặng lợi ích ngắn hạn. Nếu lượng khách, doanh thu hoặc số lượng sự kiện trở thành những tiêu chí gần như duy nhất, các giá trị nguyên gốc, không gian văn hóa và quyền lợi của cộng đồng có thể bị xem nhẹ. Một số sản phẩm có thể sử dụng biểu tượng văn hóa theo hướng đơn giản hóa hoặc thương mại hóa quá mức, làm giảm chiều sâu của giá trị được truyền tải.
Bên cạnh đó, việc đánh giá đóng góp của kinh tế văn hóa chưa thể chỉ dựa vào các chỉ tiêu tổng hợp về tăng trưởng. Cần có hệ thống thống kê đủ khả năng nhận diện giá trị gia tăng, việc làm, thu nhập của người sáng tạo, doanh thu xuất khẩu, mức độ bảo vệ di sản và lợi ích cộng đồng. Khi thiếu dữ liệu có tính hệ thống, việc hoạch định chính sách, lựa chọn lĩnh vực ưu tiên và đánh giá hiệu quả đầu tư sẽ gặp khó khăn. Những hạn chế trên cho thấy yêu cầu phát triển kinh tế văn hóa không thể được giải quyết chỉ bằng việc tăng số lượng sự kiện, dự án hoặc sản phẩm. Điều quan trọng hơn là xây dựng hệ sinh thái có khả năng kết nối nguồn lực, thúc đẩy sáng tạo, bảo vệ quyền lợi của các chủ thể và bảo đảm giá trị văn hóa được tái tạo qua nhiều thế hệ.
III. GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ VĂN HÓA GẮN VỚI PHÁT HUY SỨC MẠNH NỘI SINH QUỐC GIA
1. Hoàn thiện thể chế, tạo môi trường thuận lợi cho kinh tế văn hóa phát triển
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế phát triển kinh tế văn hóa theo hướng đồng bộ, minh bạch và phù hợp với đặc thù của các lĩnh vực sáng tạo. Chính sách văn hóa không chỉ tập trung vào bảo tồn, quản lý hoạt động nghệ thuật và cung cấp dịch vụ công, mà cần tạo điều kiện để các chủ thể văn hóa tham gia bình đẳng vào quá trình sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiêu dùng sản phẩm văn hóa. Trong đó, cần xác định rõ trách nhiệm của Nhà nước, vai trò của doanh nghiệp, tổ chức xã hội, cơ sở nghiên cứu, cơ sở đào tạo và cộng đồng nắm giữ di sản.
Việc triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị cần được gắn với quá trình rà soát, cụ thể hóa các chính sách phát triển văn hóa và kinh tế văn hóa. Trọng tâm là tháo gỡ những điểm nghẽn về đầu tư, quản lý tài sản công trong lĩnh vực văn hóa, hợp tác công – tư, khai thác di sản, quyền sở hữu trí tuệ và phát triển thị trường sản phẩm, dịch vụ văn hóa. Cùng với đó, cần nghiên cứu các cơ chế khuyến khích đầu tư dài hạn, hỗ trợ những dự án có giá trị sáng tạo cao nhưng khó huy động vốn thương mại, cũng như mở rộng cơ chế đặt hàng sản phẩm văn hóa phục vụ công chúng. Nhà nước cần tập trung thực hiện những nhiệm vụ mà thị trường khó tự giải quyết, như bảo tồn di sản có giá trị đặc biệt, xây dựng hạ tầng văn hóa thiết yếu, phát triển cơ sở dữ liệu quốc gia về văn hóa, hỗ trợ tài năng trẻ và bảo đảm cơ hội tiếp cận văn hóa của người dân. Đối với những hoạt động có khả năng thương mại hóa, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp và các chủ thể sáng tạo phát huy tính chủ động, đồng thời bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và trách nhiệm xã hội.
Một yêu cầu quan trọng khác là hoàn thiện hệ thống thống kê kinh tế văn hóa. Cần xây dựng các chỉ tiêu phản ánh đóng góp của những ngành, lĩnh vực liên quan vào giá trị gia tăng, việc làm, thu nhập, xuất khẩu và ngân sách; đồng thời đánh giá tác động xã hội, môi trường và hiệu quả bảo tồn. Hệ thống dữ liệu thống nhất sẽ giúp xác định đúng lĩnh vực có lợi thế, lựa chọn ưu tiên đầu tư và kiểm soát hiệu quả thực thi chính sách.
2. Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và hệ sinh thái sáng tạo dựa trên bản sắc dân tộc
Phát triển công nghiệp văn hóa cần được xem là một hướng đi trọng tâm để chuyển hóa sức sáng tạo và tài nguyên văn hóa thành năng lực sản xuất, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh quốc gia. Tuy nhiên, thay vì phát triển dàn trải, cần xác định những lĩnh vực có lợi thế, có khả năng tạo ra sản phẩm khác biệt và phù hợp với nhu cầu thị trường trong nước, quốc tế. Điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế, thời trang, thủ công mỹ nghệ, xuất bản, quảng cáo và nội dung số là những lĩnh vực có khả năng kết hợp giá trị văn hóa với công nghệ, tri thức và thương mại. Mỗi lĩnh vực cần được phát triển theo chuỗi giá trị, từ nghiên cứu ý tưởng, sáng tạo, sản xuất, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đến phân phối, quảng bá và khai thác thị trường. Việc chỉ chú trọng sản xuất mà thiếu chiến lược phân phối và xây dựng thương hiệu sẽ hạn chế khả năng thu hồi vốn, tái đầu tư và mở rộng quy mô.
Cần hình thành những không gian sáng tạo có sự kết nối giữa nghệ sĩ, nhà thiết kế, doanh nghiệp, trường đại học, cơ sở nghiên cứu, nhà đầu tư và các tổ chức trung gian. Những không gian này không chỉ cung cấp cơ sở vật chất mà còn tạo điều kiện trao đổi tri thức, phát triển ý tưởng, thử nghiệm sản phẩm và kết nối với thị trường. Ở cấp địa phương, có thể phát triển hệ sinh thái sáng tạo dựa trên lợi thế riêng, như di sản lịch sử, nghề thủ công, nghệ thuật dân gian, kiến trúc, ẩm thực và cảnh quan văn hóa.
Bản sắc dân tộc cần được coi là nền tảng tạo khác biệt cho sản phẩm văn hóa, chứ không phải yếu tố trang trí bên ngoài. Một sản phẩm có khả năng cạnh tranh quốc tế không nhất thiết phải mô phỏng xu hướng nước ngoài, mà cần tìm ra cách diễn đạt mới cho những giá trị có chiều sâu của Việt Nam. Điều này đòi hỏi sự kết hợp giữa hiểu biết văn hóa, tư duy thiết kế hiện đại, năng lực công nghệ và nghiên cứu thị trường. Càng hiểu rõ giá trị văn hóa của mình, chủ thể sáng tạo càng có cơ sở để đổi mới mà không đánh mất bản sắc. Cùng với phát triển sản phẩm, cần quan tâm xây dựng thương hiệu văn hóa quốc gia và thương hiệu văn hóa địa phương. Các chiến dịch quảng bá cần gắn với sản phẩm có chất lượng, câu chuyện có cơ sở, hệ thống nhận diện nhất quán và mạng lưới phân phối hiệu quả. Thương hiệu không thể hình thành chỉ từ truyền thông, mà phải được củng cố bằng trải nghiệm thực tế, uy tín và khả năng duy trì chất lượng.
3. Đẩy mạnh chuyển đổi số, bảo vệ sở hữu trí tuệ và mở rộng thị trường văn hóa
Chuyển đổi số là điều kiện quan trọng để mở rộng quy mô kinh tế văn hóa, nâng cao hiệu quả quản trị và kết nối sản phẩm với công chúng. Trước hết, cần đẩy mạnh số hóa di sản, tư liệu lịch sử, tác phẩm nghệ thuật và tri thức bản địa, đi đôi với chuẩn hóa dữ liệu, bảo đảm an toàn thông tin và xác định rõ quyền khai thác. Các cơ sở dữ liệu có khả năng liên thông sẽ hỗ trợ nghiên cứu, giáo dục, sáng tạo sản phẩm mới và quảng bá văn hóa Việt Nam.
Đối với doanh nghiệp và chủ thể sáng tạo, công nghệ số giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất, tiếp thị, phân phối và quản lý khách hàng. Các công nghệ như trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo, thực tế tăng cường và phân tích dữ liệu có thể mở ra phương thức trải nghiệm di sản, tham quan bảo tàng và thưởng thức nghệ thuật mới. Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ cần gắn với chất lượng nội dung và độ tin cậy của thông tin; không nên đồng nhất số hóa với phát triển kinh tế văn hóa nếu chưa hình thành được sản phẩm, dịch vụ và giá trị sử dụng thực tế. Đồng thời, cần nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan và các quyền sở hữu trí tuệ khác. Cơ chế đăng ký, xác lập, cấp phép, giám sát và xử lý vi phạm cần phù hợp với môi trường số, bảo đảm người sáng tạo có khả năng kiểm soát việc sử dụng tác phẩm và được hưởng lợi ích chính đáng. Việc phổ biến kiến thức về sở hữu trí tuệ cần trở thành nội dung thiết yếu trong đào tạo nghệ thuật, thiết kế, truyền thông và kinh doanh sáng tạo.
Mở rộng thị trường văn hóa cũng đòi hỏi tăng cường năng lực phân phối và xuất khẩu. Doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động nghiên cứu thị hiếu, tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu bản quyền và đặc điểm văn hóa của từng thị trường. Các hoạt động xúc tiến thương mại, hội chợ, liên hoan nghệ thuật, hợp tác sản xuất và kết nối nền tảng phân phối quốc tế cần được triển khai theo chiến lược dài hạn. Việc xuất khẩu sản phẩm văn hóa không chỉ tạo doanh thu trực tiếp mà còn góp phần nâng cao hình ảnh quốc gia, tạo điều kiện cho du lịch, giáo dục và các dịch vụ liên quan phát triển.
4. Phát triển nguồn nhân lực sáng tạo và bảo đảm cộng đồng được hưởng lợi từ văn hóa
Con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là đối tượng thụ hưởng và lực lượng quyết định hiệu quả phát triển kinh tế văn hóa. Do đó, phát triển nguồn nhân lực cần được triển khai đồng thời ở ba phương diện: nâng cao năng lực sáng tạo, tăng cường kỹ năng kinh doanh và phát triển nền tảng văn hóa, đạo đức nghề nghiệp. Các cơ sở đào tạo cần tăng cường liên kết giữa nghệ thuật, nhân văn, kinh tế, quản trị và công nghệ. Chương trình đào tạo nên tạo điều kiện để người học tham gia dự án thực tế, làm việc với doanh nghiệp, tiếp cận thị trường và thực hành bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Đối với nghệ nhân, người thực hành di sản và cộng đồng nắm giữ tri thức truyền thống, cần có cơ chế hỗ trợ truyền nghề, cải thiện điều kiện lao động và kết nối với các đơn vị thiết kế, phân phối, du lịch.
Phát triển kinh tế văn hóa chỉ thực sự bền vững khi lợi ích được phân chia hợp lý giữa các chủ thể. Đối với di sản, cộng đồng địa phương không nên chỉ đóng vai trò cung cấp không gian hoặc biểu diễn phục vụ khách tham quan, mà cần được tham gia vào quá trình xây dựng sản phẩm, quản lý hoạt động và quyết định phương thức khai thác phù hợp. Các mô hình hợp tác xã văn hóa, doanh nghiệp cộng đồng và liên kết giữa nghệ nhân với doanh nghiệp có thể góp phần tăng thu nhập, tạo việc làm và duy trì sức sống của nghề truyền thống. Cùng với đó, cần bảo đảm cơ hội tiếp cận các sản phẩm, dịch vụ văn hóa cho những nhóm dân cư có điều kiện kinh tế khác nhau. Phát triển thị trường không đồng nghĩa với việc thương mại hóa mọi hoạt động văn hóa. Những thiết chế văn hóa công cộng, thư viện, bảo tàng, không gian sinh hoạt cộng đồng và các chương trình giáo dục nghệ thuật vẫn cần được đầu tư nhằm bảo đảm quyền hưởng thụ văn hóa, nâng cao năng lực thẩm mỹ và nuôi dưỡng sức sáng tạo của người dân.
Đặc biệt, cần xây dựng văn hóa kinh doanh và đạo đức nghề nghiệp trong các ngành công nghiệp văn hóa. Chất lượng sản phẩm, tính trung thực trong quảng bá, sự tôn trọng bản quyền, trách nhiệm với cộng đồng và ý thức bảo vệ môi trường phải trở thành những tiêu chuẩn quan trọng. Khi văn hóa thấm sâu vào hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp không chỉ tạo ra lợi nhuận mà còn góp phần củng cố niềm tin xã hội và nâng cao chất lượng tăng trưởng.
5. Gắn phát triển kinh tế văn hóa với bảo tồn di sản, phát triển địa phương và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia
Một trong những hướng đi có ý nghĩa thiết thực là xây dựng các mô hình phát triển kinh tế văn hóa dựa trên lợi thế của từng địa phương. Mỗi vùng cần nhận diện những giá trị nổi bật về lịch sử, cảnh quan, nghề truyền thống, ẩm thực, lễ hội và tri thức bản địa để lựa chọn hướng phát triển phù hợp. Việc khai thác cần dựa trên sức chịu tải của di sản, yêu cầu bảo vệ môi trường và nguyện vọng của cộng đồng, tránh chạy theo phong trào hoặc sao chép mô hình thiếu tính đặc thù. Du lịch văn hóa cần được phát triển theo hướng gia tăng chất lượng trải nghiệm và thời gian lưu trú, kết nối di sản với ẩm thực, nghệ thuật, sản phẩm thủ công, giáo dục lịch sử và các hoạt động sáng tạo. Thay vì chỉ gia tăng số lượng khách, cần chú trọng mức chi tiêu có ích cho địa phương, tỷ lệ giá trị được giữ lại trong cộng đồng và khả năng tái đầu tư cho bảo tồn. Những tiêu chí này giúp phân biệt tăng trưởng ngắn hạn với phát triển bền vững.
Ở cấp quốc gia, cần tăng cường kết nối các sản phẩm văn hóa với hoạt động đối ngoại, giao lưu nhân dân và hợp tác quốc tế. Văn hóa có thể trở thành cầu nối để giới thiệu lịch sử, con người, lối sống và khát vọng phát triển của Việt Nam. Tuy nhiên, sức mạnh mềm không chỉ được tạo ra bằng việc quảng bá hình ảnh, mà còn phụ thuộc vào chất lượng sản phẩm, uy tín của chủ thể sáng tạo, sự nhất quán giữa thông điệp và thực tiễn, cũng như khả năng đối thoại với các nền văn hóa khác. Hội nhập quốc tế vì vậy cần được tiến hành theo hướng chủ động tiếp thu tri thức, công nghệ và phương thức quản trị tiên tiến, đồng thời nâng cao năng lực sáng tạo và tự chủ văn hóa. Bảo vệ bản sắc không có nghĩa là khép kín, cũng như hội nhập không đồng nghĩa với hòa tan. Nền tảng văn hóa vững chắc giúp Việt Nam tiếp nhận có chọn lọc những giá trị tiến bộ, chuyển hóa tri thức bên ngoài thành năng lực phát triển bên trong và nâng cao vị thế quốc gia trên trường quốc tế.
Kết luận
Phát triển kinh tế văn hóa gắn với phát huy sức mạnh nội sinh quốc gia là yêu cầu có ý nghĩa chiến lược trong quá trình xây dựng nền kinh tế hiện đại, nâng cao chất lượng tăng trưởng và củng cố năng lực tự chủ của Việt Nam. Văn hóa chỉ thực sự trở thành nguồn lực phát triển khi các giá trị được chuyển hóa thành tri thức, sản phẩm, dịch vụ, việc làm, thu nhập và sức cạnh tranh; đồng thời, quá trình khai thác phải góp phần bảo tồn di sản, phát triển con người và duy trì sự gắn kết xã hội.
Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về thể chế, phát triển công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số, bảo vệ sở hữu trí tuệ, đào tạo nhân lực và xây dựng thị trường. Quan trọng hơn, phải thiết lập được mối quan hệ hài hòa giữa hiệu quả kinh tế với giá trị văn hóa, giữa lợi ích của doanh nghiệp với quyền lợi của cộng đồng, giữa hội nhập quốc tế với yêu cầu giữ gìn bản sắc dân tộc. Khi được tổ chức và khai thác đúng hướng, kinh tế văn hóa không chỉ tạo thêm động lực tăng trưởng mà còn góp phần chuyển hóa chiều sâu lịch sử, trí tuệ và sức sáng tạo của con người Việt Nam thành sức mạnh nội sinh, tạo nền tảng cho đất nước phát triển nhanh, bền vững và nâng cao vị thế trong kỷ nguyên mới.
TS Nguyễn Duy Minh
----------------------------------------------------
Tài liệu tham khảo
- Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
- Bộ Chính trị (2025), Kết luận số 156-KL/TW ngày 21/5/2025 về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW và Kết luận số 76-KL/TW về xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam.
- Thủ tướng Chính phủ (2016), Quyết định số 1755/QĐ-TTg ngày 8/9/2016 phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.
- Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày 12/11/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030.
- Thủ tướng Chính phủ (2025), Quyết định số 1669/QĐ-TTg ngày 5/8/2025 ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện Kết luận số 156-KL/TW về tiếp tục thực hiện các chủ trương xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam.
- Đinh Thị Hương Giang (2025), “Phát triển văn hóa gắn kết hài hòa với phát triển kinh tế, góp phần thúc đẩy đất nước phát triển bền vững”, Tạp chí Cộng sản, ngày 26/9/2025.
- Mai Thị Hương Giang (2025), “Nhận diện một số yếu tố tác động đến mối quan hệ gắn kết giữa phát triển văn hóa với phát triển kinh tế trong phát triển bền vững ở Việt Nam”, Tạp chí Cộng sản, ngày 10/11/2025.
- Vũ Thị Phương Hậu (2025), “Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số”, Tạp chí Cộng sản, ngày 17/8/2025.
- Thân Thị Hạnh (2024), “Phát triển văn hóa hài hòa với tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội”, Tạp chí Lý luận chính trị, ngày 20/8/2024.
- Vũ Thái Dũng (2026), “Quan điểm mới về văn hóa trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị”, Tạp chí Lý luận chính trị, ngày 26/8/2026, DOI: 10.70786/PTOJ.2026.5178.
