I. MỞ ĐẦU
Kinh tế thế giới chuyển dịch mạnh mẽ dưới tác động của chuyển đổi số, biến đổi khí hậu và xu hướng phát triển bền vững, Việt Nam đang từng bước đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng giảm dần sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên và các yếu tố tăng trưởng theo chiều rộng, chuyển sang phát triển dựa trên năng suất, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế xanh và nâng cao chất lượng thể chế. Quan điểm này được khẳng định xuyên suốt trong các văn kiện của Đảng, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021-2030 cũng như nhiều nghị quyết chuyên đề về phát triển vùng và phát triển bền vững. Trong tiến trình đó, các địa phương ven biển được xác định giữ vai trò đặc biệt quan trọng nhờ lợi thế về không gian phát triển, khả năng kết nối chuỗi cung ứng toàn cầu và tiềm năng khai thác các ngành kinh tế biển hiện đại. Đặc biệt, Nghị quyết số 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác lập kinh tế biển không chỉ là lĩnh vực khai thác tài nguyên mà còn là động lực thúc đẩy tăng trưởng xanh, đổi mới mô hình phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Cà Mau nổi lên như một địa phương hội tụ nhiều lợi thế đặc thù với ba mặt giáp biển, hệ sinh thái rừng ngập mặn lớn nhất cả nước, nguồn lợi thủy sản phong phú và vị trí cửa ngõ cực Nam của Tổ quốc, thuận lợi cho phát triển kinh tế biển và kết nối giao thương quốc tế. Dù thês, quá trình phát triển của địa phương vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn như quy mô kinh tế còn khiêm tốn, kết cấu hạ tầng giao thông và logistics chưa đồng bộ, chi phí vận tải cao, sức lan tỏa của các ngành kinh tế biển còn hạn chế và cơ cấu kinh tế vẫn phụ thuộc đáng kể vào chế biến thủy sản. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu phải hình thành những động lực tăng trưởng mới có khả năng tạo giá trị gia tăng cao, mở rộng không gian phát triển và nâng cao khả năng chống chịu trước các biến động bên ngoài. Định hướng phát triển đồng thời kinh tế biển, năng lượng tái tạo và dịch vụ logistics là lựa chọn phù hợp với lợi thế so sánh của địa phương mà còn phản ánh tư duy phát triển tích hợp, hướng tới khai thác hiệu quả tài nguyên, nâng cao chất lượng tăng trưởng và từng bước đưa Cà Mau trở thành cực phát triển mới của vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
II. BA TRỤ CỘT CHIẾN LƯỢC TRONG MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG MỚI CỦA CÀ MAU
Trong lý luận phát triển hiện đại, kinh tế biển không được hiểu theo nghĩa hẹp là khai thác nguồn lợi thủy sản hay tài nguyên biển mà đã mở rộng thành một hệ sinh thái kinh tế tích hợp, bao gồm khai thác, nuôi trồng, chế biến, dịch vụ hậu cần, vận tải biển, du lịch, năng lượng tái tạo và các ngành công nghiệp hỗ trợ. Theo đó tăng trưởng kinh tế phải gắn với bảo tồn hệ sinh thái biển, sử dụng hiệu quả tài nguyên và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu. Đây cũng là định hướng được Việt Nam cụ thể hóa trong Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển, xác định phát triển kinh tế biển không chỉ nhằm khai thác lợi thế tự nhiên mà còn hướng tới xây dựng các chuỗi giá trị có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao.
Dưới góc độ lý thuyết Growth Pole của François Perroux, tăng trưởng không diễn ra đồng đều giữa các không gian mà được tạo ra từ những ngành hoặc lĩnh vực có năng lực dẫn dắt, sau đó lan tỏa sang các ngành liên quan thông qua liên kết sản xuất, đầu tư và đổi mới công nghệ. Đối với các địa phương ven biển, kinh tế biển có khả năng đảm nhận vai trò "cực tăng trưởng" khi hình thành được mạng lưới liên kết giữa khai thác, chế biến, logistics, dịch vụ cảng biển, du lịch và công nghiệp phụ trợ. Hiệu quả phát triển vì thế không chỉ được đo bằng sản lượng khai thác mà còn bằng khả năng mở rộng chuỗi giá trị, nâng cao năng suất và tạo động lực cho các ngành kinh tế khác.
Trong thực tiễn, Cà Mau sở hữu nhiều lợi thế nổi trội để phát triển kinh tế biển. Với ba mặt giáp biển, ngư trường rộng lớn, hệ sinh thái rừng ngập mặn đặc trưng và vị trí nằm ở cực Nam của đất nước, địa phương có điều kiện thuận lợi phát triển khai thác, nuôi trồng, chế biến và xuất khẩu thủy sản. Ngành thủy sản hiện vẫn giữ vai trò chủ lực trong cơ cấu kinh tế của tỉnh, đồng thời tạo nền tảng cho nhiều ngành dịch vụ liên quan như cung ứng vật tư, bảo quản, chế biến và thương mại. Định hướng phát triển của địa phương cũng đang mở rộng từ kinh tế thủy sản sang kinh tế biển tổng hợp, trong đó kết nối giữa thủy sản, du lịch sinh thái, dịch vụ hậu cần nghề cá và năng lượng tái tạo được xác định là hướng đi lâu dài nhằm gia tăng giá trị và đa dạng hóa nguồn thu.
Xét dưới góc độ chất lượng tăng trưởng, kinh tế biển của Cà Mau vẫn đối mặt với không ít hạn chế. Giá trị gia tăng trong chuỗi sản xuất chưa cao do tỷ trọng chế biến sâu còn hạn chế; hệ thống logistics, kho lạnh, cảng biển và dịch vụ hậu cần chưa đáp ứng yêu cầu phát triển quy mô lớn; liên kết giữa các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng còn lỏng lẻo, trong khi đổi mới công nghệ và xây dựng thương hiệu vẫn chưa theo kịp yêu cầu của thị trường quốc tế. Điều này làm giảm khả năng nâng cao năng lực cạnh tranh và hạn chế sức lan tỏa của kinh tế biển đối với toàn bộ nền kinh tế địa phương.
Từ góc nhìn phát triển bền vững, để kinh tế biển thực sự trở thành nền tảng hình thành cực tăng trưởng mới, Cà Mau cần chuyển mạnh từ mô hình khai thác tài nguyên sang mô hình phát triển chuỗi giá trị biển hiện đại. Ở mô hình đó, doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm của đổi mới sáng tạo, khoa học - công nghệ là công cụ nâng cao năng suất, còn hệ thống logistics và hạ tầng kết nối đóng vai trò tạo lập thị trường và giảm chi phí giao dịch. Chỉ khi ba yếu tố này được phát triển đồng bộ, lợi thế tự nhiên mới có thể chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh và tạo động lực tăng trưởng dài hạn.
Chuyển dịch năng lượng đang trở thành một trong những xu hướng phát triển quan trọng của kinh tế thế giới khi nhiều quốc gia cam kết đạt mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào giữa thế kỷ XXI. Năng lượng tái tạo ngoài được nhìn nhận như một nguồn cung điện thay thế nhiên liệu hóa thạch mà còn là động lực thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng, thu hút đầu tư công nghệ cao và hình thành các ngành công nghiệp mới. Từ góc độ kinh tế học phát triển, đầu tư vào năng lượng sạch góp phần nâng cao năng suất tổng hợp, tạo việc làm chất lượng cao, giảm chi phí môi trường và tăng khả năng chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc về năng lượng.
Đối với Cà Mau, lợi thế về bờ biển dài, tốc độ gió ổn định và điều kiện tự nhiên thuận lợi tạo tiền đề quan trọng để phát triển điện gió, điện khí và các dạng năng lượng sạch gắn với kinh tế biển. Định hướng phát triển các dự án năng lượng tái tạo không chỉ góp phần bảo đảm an ninh năng lượng mà còn tạo ra không gian tăng trưởng mới thông qua thu hút dòng vốn đầu tư, phát triển công nghiệp hỗ trợ và thúc đẩy chuyển giao công nghệ.
Thực tiễn quốc tế cho thấy, Đan Mạch đã thành công trong việc phát triển điện gió ngoài khơi trở thành ngành công nghiệp mũi nhọn, đồng thời hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp, nghiên cứu và dịch vụ kỹ thuật có giá trị gia tăng cao. Tại Việt Nam, Bình Thuận và Ninh Thuận cũng từng bước trở thành trung tâm năng lượng tái tạo nhờ kết hợp giữa quy hoạch không gian, đầu tư hạ tầng truyền tải và cơ chế thu hút đầu tư phù hợp. Đối với Cà Mau, bài học quan trọng là cần xây dựng quy hoạch tích hợp giữa phát triển năng lượng, hạ tầng truyền tải, cảng biển và công nghiệp hỗ trợ, qua đó hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh thay vì phát triển các dự án riêng lẻ. Chỉ khi năng lượng tái tạo trở thành hạt nhân của một hệ sinh thái sản xuất và đổi mới sáng tạo, lĩnh vực này mới có thể phát huy đầy đủ vai trò là động lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng.
Theo lý thuyết lợi thế cạnh tranh của Michael Porter, chất lượng kết cấu hạ tầng và hệ thống logistics là điều kiện nền tảng để hình thành và phát triển các cụm ngành có khả năng cạnh tranh quốc tế. Logistics là hoạt động vận tải mà bao gồm toàn bộ quá trình tổ chức dòng chảy hàng hóa, thông tin và dịch vụ từ sản xuất đến tiêu dùng. Khi chi phí logistics được giảm xuống, hiệu quả sản xuất được nâng cao, khả năng kết nối thị trường được mở rộng và môi trường đầu tư trở nên hấp dẫn hơn.
Đối với một địa phương có tỷ trọng lớn về xuất khẩu nông sản và thủy sản như Cà Mau, logistics càng có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng tăng trưởng. Trong những năm gần đây, nhiều dự án hạ tầng chiến lược như Cảng nước sâu Hòn Khoai, tuyến cao tốc Cần Thơ - Cà Mau, tuyến Cà Mau - Đất Mũi, cùng kế hoạch nâng cấp Cảng hàng không Cà Mau đang từng bước mở rộng khả năng kết nối giữa địa phương với vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Thành phố Hồ Chí Minh và các thị trường quốc tế. Đây không chỉ là các công trình giao thông đơn thuần mà còn tạo nền tảng hình thành mạng lưới logistics hiện đại phục vụ phát triển kinh tế biển.
Tác động của logistics không dừng lại ở việc rút ngắn thời gian vận chuyển hay giảm chi phí lưu thông hàng hóa. Hệ thống logistics hiện đại còn tạo điều kiện phát triển công nghiệp chế biến sâu, dịch vụ kho lạnh, thương mại điện tử, trung tâm phân phối và các dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu. Khi các mắt xích trong chuỗi cung ứng được kết nối hiệu quả, giá trị gia tăng của sản phẩm sẽ được nâng lên, đồng thời tăng khả năng tham gia của doanh nghiệp địa phương vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy Singapore đã xây dựng lợi thế cạnh tranh từ phát triển cảng biển và dịch vụ logistics để trở thành trung tâm trung chuyển hàng đầu thế giới, trong khi Rotterdam giữ vai trò cửa ngõ logistics của châu Âu nhờ kết nối đồng bộ giữa cảng biển, đường bộ, đường sắt và hệ thống công nghiệp phía sau cảng. Điểm chung của các mô hình này là hạ tầng được quy hoạch theo tư duy chuỗi giá trị thay vì phát triển riêng lẻ từng công trình. Đây cũng là định hướng mà Cà Mau cần hướng tới trong quá trình đầu tư các dự án hạ tầng chiến lược, bảo đảm mỗi công trình đều tạo ra giá trị lan tỏa cho sản xuất, thương mại và thu hút đầu tư.
Hiệu quả của mô hình tăng trưởng mới không nằm ở sự phát triển riêng lẻ của từng lĩnh vực mà ở khả năng tạo lập hệ sinh thái phát triển thống nhất giữa kinh tế biển, năng lượng tái tạo và logistics. Kinh tế biển tạo nguồn nguyên liệu, sản phẩm và không gian phát triển; năng lượng tái tạo thúc đẩy chuyển đổi xanh, nâng cao chất lượng tăng trưởng; còn logistics đóng vai trò kết nối chuỗi cung ứng, thị trường và các trung tâm sản xuất. Sự cộng hưởng giữa ba trụ cột sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa tới công nghiệp chế biến, dịch vụ, đô thị ven biển và thu hút đầu tư, qua đó mở rộng không gian phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh của Cà Mau trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế. Chỉ khi được quy hoạch và triển khai theo tư duy tích hợp, ba trụ cột này mới thực sự trở thành nền tảng cho mô hình tăng trưởng bền vững của địa phương.
III. NHỮNG ĐIỀU KIỆN ĐỂ CHUYỂN HÓA TIỀM NĂNG THÀNH ĐỘNG LỰC TĂNG TRƯỞNG
Việc xác định kinh tế biển, năng lượng tái tạo và logistics là ba trụ cột phát triển mới mới chỉ tạo ra lợi thế về định hướng. Để những tiềm năng này thực sự chuyển hóa thành động lực tăng trưởng bền vững, Cà Mau cần hội tụ đồng thời các điều kiện về thể chế, hạ tầng và năng lực quản trị, qua đó hình thành môi trường phát triển thuận lợi cho doanh nghiệp, thị trường và đổi mới sáng tạo Cần tiếp tục hoàn thiện thể chế và xây dựng quy hoạch phát triển theo hướng tích hợp. Theo quan điểm quản trị phát triển hiện đại, quy hoạch không chỉ là công cụ phân bổ không gian mà còn là cơ chế điều phối nguồn lực giữa các ngành, các cấp và các chủ thể phát triển. Vì vậy, quy hoạch kinh tế biển, năng lượng tái tạo, logistics và phát triển đô thị ven biển cần được xây dựng trên cùng một tầm nhìn chiến lược, bảo đảm tính liên kết và bổ trợ lẫn nhau. Đồng thời, việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với nâng cao trách nhiệm giải trình, cải cách thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả đầu tư công sẽ góp phần rút ngắn thời gian triển khai dự án, cải thiện môi trường đầu tư và khơi thông các nguồn lực xã hội.
Thứ hai, phát triển đồng bộ kết cấu hạ tầng và đa dạng hóa nguồn lực đầu tư là điều kiện mang tính quyết định để mở rộng không gian tăng trưởng. Bên cạnh việc ưu tiên đầu tư các tuyến giao thông liên vùng, cảng biển, hạ tầng logistics và hệ thống truyền tải năng lượng, địa phương cần tăng cường huy động nguồn lực ngoài ngân sách thông qua các hình thức hợp tác công – tư và cơ chế thu hút đầu tư phù hợp. Trên cơ sở đó, từng bước hình thành các cụm ngành kinh tế biển, trung tâm logistics và các khu công nghiệp gắn với chế biến sâu, tạo sự liên kết chặt chẽ giữa sản xuất, dịch vụ và xuất khẩu, qua đó nâng cao giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế địa phương.
Cuối cùng, phát triển bền vững phải trở thành nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình triển khai mô hình tăng trưởng mới. Là địa phương chịu tác động trực tiếp của biến đổi khí hậu, nước biển dâng và sạt lở bờ biển, Cà Mau cần chủ động lồng ghép các giải pháp thích ứng vào quy hoạch phát triển, đồng thời bảo tồn hệ sinh thái rừng ngập mặn như một nguồn vốn tự nhiên quan trọng đối với kinh tế biển và an ninh sinh thái. Song song với đó, việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy chuyển đổi số, ứng dụng khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ tạo nền tảng nâng cao năng suất, hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh của địa phương. Chỉ khi ba điều kiện này được triển khai đồng bộ, lợi thế về vị trí địa kinh tế và tài nguyên biển mới có thể chuyển hóa thành động lực tăng trưởng dài hạn, góp phần đưa Cà Mau trở thành một cực phát triển mới của vùng Đồng bằng sông Cửu Long và cả nước.
IV. KẾT LUẬN
Trong bối cảnh đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng xanh, bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh, việc lựa chọn phát triển đồng thời ba trụ cột gồm kinh tế biển, năng lượng tái tạo và logistics là định hướng phù hợp với lợi thế tự nhiên, vị trí địa kinh tế và yêu cầu phát triển của Cà Mau. Tuy nhiên, lợi thế chỉ có thể chuyển hóa thành động lực tăng trưởng khi được hỗ trợ bởi một nền tảng thể chế đồng bộ, quy hoạch tích hợp, kết cấu hạ tầng hiện đại và sự liên kết chặt chẽ giữa các ngành, các vùng và cộng đồng doanh nghiệp. Việc hình thành các chuỗi giá trị có sức lan tỏa, gắn với đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển bền vững sẽ quyết định chất lượng tăng trưởng cũng như năng lực cạnh tranh của địa phương trong dài hạn.
Với tầm nhìn đó, Cà Mau cần phát triển theo tư duy hệ sinh thái, lấy kinh tế biển làm nền tảng, năng lượng tái tạo làm động lực thúc đẩy chuyển đổi xanh và logistics làm mắt xích kết nối không gian phát triển. Đây sẽ là cơ sở để địa phương từng bước trở thành cực tăng trưởng của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, đồng thời đóng góp hiệu quả vào việc hiện thực hóa Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam trong giai đoạn mới./.
Ths.Trần Văn Hải
