Việc nghiên cứu và vận dụng sáng tạo tư tưởng của Người trên các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và con người có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế hiện nay.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển toàn diện các lĩnh vực đời sống xã hội là một hệ thống quan điểm lý luận sâu sắc, vừa mang tính chiến lược lâu dài, vừa có giá trị thực tiễn cao. Những nội dung cốt lõi của tư tưởng này bao gồm:
1. Về Kinh tế - Nền tảng của sự phát triển
- Mục tiêu: Xây dựng một nền kinh tế xã hội chủ nghĩa hiện đại, làm cho dân giàu, nước mạnh.
- Cơ cấu: Phát triển hài hòa giữa công nghiệp và nông nghiệp (lấy nông nghiệp làm gốc), kết hợp nhiều thành phần kinh tế để phát huy mọi nguồn lực.
- Quan điểm: Sản xuất phải đi đôi với thực hành tiết kiệm. Phát triển kinh tế gắn liền với việc cải thiện đời sống vật chất của nhân dân.
2. Về Chính trị: Xây dựng chế độ dân chủ
- Bản chất: Xây dựng một nhà nước "của dân, do dân, vì dân". Mọi quyền lực trong nước và trong xã hội đều thuộc về nhân dân.
- Đảng lãnh đạo: Đảng Cộng sản là lực lượng lãnh đạo, nhưng phải gắn bó mật thiết với quần chúng và chịu sự giám sát của nhân dân.
- Đoàn kết: Đề cao sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, coi đây là nhân tố quyết định thắng lợi.
3. Về Văn hóa - Đạo đức: Động lực và mục tiêu
- Văn hóa: Phải soi đường cho quốc dân đi. Xây dựng nền văn hóa mới với ba tính chất: Dân tộc, Khoa học và Đại chúng.
- Đạo đức: "Cần, Kiệm, Liêm, Chính, Chí công vô tư" là nền tảng của người cách mạng. Phát triển xã hội phải đi đôi với việc bồi dưỡng con người mới có đức, có tài.
4. Về Xã hội: Công bằng và tiến bộ
- Chính sách xã hội: Quan tâm đến mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là người nghèo, người có công và các nhóm yếu thế.
- Y tế & Giáo dục: Coi trọng việc nâng cao dân trí và bảo vệ sức khỏe nhân dân. Học tập là quyền lợi và nghĩa vụ của mọi người để xây dựng đất nước.
- Công bằng: Thực hiện công bằng xã hội theo nguyên tắc "ai làm nhiều hưởng nhiều, ai làm ít hưởng ít, không làm không hưởng".
5. Về Quốc phòng - An ninh & Đối ngoại
- Quốc phòng: Xây dựng thế trận lòng dân, kết hợp chặt chẽ giữa kinh tế với quốc phòng.
- Đối ngoại: Muốn làm bạn với tất cả các nước dân chủ và không gây thù chuốc oán với một ai. Đề cao tinh thần độc lập tự chủ gắn liền với đoàn kết quốc tế.
Tóm lạị, tư tưởng của Người về phát triển toàn diện không tách rời các lĩnh vực mà luôn có sự gắn kết chặt chẽ: Kinh tế là nhiệm vụ trọng tâm, xây dựng Đảng là nhiệm vụ then chốt, văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội.
Hồ Chí Minh quan niệm xã hội là sự thống nhất biện chứng trong các lĩnh vực cơ bản, đó là kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội. Người cho rằng: “Trong công cuộc kiến thiết đất nước ta, có bốn vấn đề cùng phải chú ý, cùng phải coi là quan trọng ngang nhau, không được xem nhẹ mặt nào, đó là: Kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội”. Xã hội phát triển phải là xã hội với một thể chế chính trị dân chủ, một nền kinh tế có lực lượng sản xuất hiện đại tương ứng là quan hệ sản xuất phù hợp; một nền văn hóa dân tộc, khoa học và đại chúng; một xã hội bình đẳng, công bằng, nhân dân thoát nạn bần cùng, được sống đời hạnh phúc.
Chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội là những lĩnh vực, những thành tố thiết yếu tạo nên sự vận động và phát triển xã hội. Nhưng với Hồ Chí Minh, sự phát triển không chỉ cần đến các yếu tố tạo nên động lực phát triển; điều quan trọng là các thành tố đó phải tổ hợp thành một chỉnh thể thống nhất trong sự tác động nhiều chiều, đa dạng và thường xuyên. Trong triết lý phát triển xã hội của Hồ Chí Minh, phát triển kinh tế là điều kiện căn bản để cho xã hội phát triển bền vững. Người nói: “Muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội thì phải phát triển kinh tế và văn hóa. Vì sao không nói phát triển văn hóa và kinh tế? Tục ngữ ta có câu: Có thực mới vực được đạo; vì thế kinh tế phải đi trước”. Đó là triết lý duy vật về sự phát triển toàn diện xã hội của Hồ Chí Minh. Việc xây dựng xã hội dân chủ, giàu mạnh, văn minh đòi hỏi phải xây dựng kinh tế là trung tâm, không ngừng giải phóng và phát triển sức sản xuất xã hội. Về nguyên lý, kinh tế là yếu tố quyết định tính chất và diện mạo của đời sống chính trị - xã hội. Xây dựng kinh tế làm cơ sở hạ tầng cho sự phát triển văn hóa, chính trị là điều kiện vật chất thực hiện các chính sách xã hội, liên quan mật thiết đến chất lượng dân sinh. Theo đó, mức sống với sản xuất được Hồ Chí Minh ví như thuyền với nước, “nước dâng thì thuyền lên. Sản xuất, kinh tế của chúng ta có phát triển thì đời sống mọi người mới cải thiện”.
Mặt khác, Người cũng chỉ ra tác động tích cực của chính trị với văn hóa và kinh tế. Muốn tiến bộ, xây dựng kinh tế cũng như mọi việc khác phải lấy chính trị làm đầu, tư tưởng phải thông suốt từ trên xuống dưới, từ trong Đảng ra nhân dân và “Để cải tạo xã hội, một mặt phải cải tạo vật chất như tăng gia sản xuất, một mặt phải cải tạo tư tưởng. Nếu không có tư tưởng xã hội chủ nghĩa thì không làm việc xã hội chủ nghĩa được”. Khi dân tộc và đất nước còn bị nô lệ thì văn hóa cùng chung số phận nô lệ đó, vì vậy, theo Hồ Chí Minh, phải tiến hành cách mạng chính trị trước để giải phóng chính trị, giải phóng xã hội, từ đó, giải phóng văn hóa, mở đường cho văn hóa phát triển. Người nhấn mạnh rằng, có chính trị mới có văn hóa, xưa kia, chính trị bị đàn áp, nền văn hóa của ta vì thế không nảy sinh được.
Văn hóa thuộc kiến trúc thượng tầng, gắn bó hữu cơ với cơ sở hạ tầng; vì thế, “văn hóa, nghệ thuật cũng như mọi hoạt động khác, không thể đứng ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị”. Văn hóa phải phục vụ nhiệm vụ chính trị, thúc đẩy xây dựng và phát triển kinh tế. Không những thế, tiếp cận theo triết lý phát triển, văn hóa có sứ mệnh to lớn, soi đường cho quốc dân đi, lãnh đạo quốc dân để thực hiện độc lập, tự cường, tự chủ. Văn hóa không phụ thuộc một cách máy móc vào điều kiện sinh hoạt vật chất, mức sống, mà có khi cách mạng tư tưởng - văn hóa phải đi trước một bước để dọn đường cho cách mạng công nghiệp. Với quan niệm xã hội xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam phải là một xã hội có văn hóa cao, Người nhấn mạnh: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội phải có con người xã hội chủ nghĩa”. Bởi vậy, văn hóa có nhiệm vụ quan trọng góp phần tạo nên những con người mới có đạo đức, trí tuệ, bản lĩnh, tinh thần và năng lực làm chủ, có kiến thức khoa học kỹ thuật, nhạy bén với cái mới, dám nghĩ dám làm, có tinh thần trách nhiệm vì nước vì dân, hết lòng hết sức phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân. Nền văn hóa Việt Nam, về mặt chính trị là đề cao nhân quyền và dân quyền, về mặt xã hội là quan tâm tới phúc lợi của tất cả các tầng lớp nhân dân mà trước hết là nhân dân lao động.
Theo Hồ Chí Minh, trình độ phát triển kinh tế là điều kiện vật chất để thực hiện chính sách xã hội nhưng những mục tiêu xã hội lại là mục đích của các hoạt động kinh tế. Người căn dặn: “Phải luôn luôn nhớ rằng: Điều quan trọng bậc nhất trong kế hoạch kinh tế của chúng ta hiện nay là nhằm cải thiện dần đời sống của nhân dân” và nhấn mạnh “tất cả đường lối, phương châm, chính sách của Đảng chỉ nhằm nâng cao đời sống của nhân dân”. Khi các vấn đề xã hội được giải quyết mang tính hợp lý, công bằng, tiến bộ thông qua chính sách xã hội sẽ góp phần nâng cao đời sống nhân dân, khuyến khích người lao động sản xuất để thực hiện các mục tiêu kinh tế. Bên cạnh đó, giữa văn hóa và xã hội có sự gắn bó khăng khít với nhau, mục tiêu của sự phát triển xã hội cũng chính là mục tiêu văn hóa như: xóa đói, xóa nghèo, khuyến khích làm giàu hợp pháp, phổ cập giáo dục tiểu học, nam nữ bình đẳng và nâng cao vị thế cho phụ nữ, vấn đề chăm sóc sức khỏe, bảo đảm bền vững về môi trường... Hơn nữa, chính sách xã hội bao trùm mọi mặt của cuộc sống con người và các quan hệ xã hội, nhằm hướng tới cuộc sống tốt đẹp hơn cho con người, từ đó, tạo động lực mạnh mẽ phát triển đến tất cả các lĩnh vực khác của đời sống xã hội.
Quan điểm về phát triển toàn diện của Người chính là nội dung quan trọng trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng xã hội chủ nghĩa, trong đó sự phát triển hài hòa trong từng lĩnh vực và giữa các lĩnh vực là cơ sở cho sự phát triển bền vững, là điều kiện của sự phát triển toàn diện của mỗi cá nhân và cả cộng đồng. Phát hiện quan trọng nữa của Hồ Chí Minh về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở những nước chưa phát triển như Việt Nam, đó là không chỉ là vấn đề đấu tranh giai cấp mà trước hết và trên hết phải tạo ra công ăn việc làm cho người lao động, giải phóng họ khỏi nghèo nàn, dốt nát và lạc hậu. Phát triển xã hội nhằm mang lại tự do, hạnh phúc thực sự cho nhân dân, xứng đáng với một nước độc lập đi lên chủ nghĩa xã hội. Ðó là con đường phấn đấu lâu dài, gian khổ, liên tục trên mọi phương diện từ kinh tế, chính trị đến văn hóa và xã hội, y tế và giáo dục… Có thể nói, trong quá trình lãnh đạo xây dựng xã hội mới Việt Nam sau khi giành độc lập, Hồ Chí Minh không chỉ thành công trong việc vận dụng một học thuyết vốn có cơ sở thực tế từ xã hội phương Tây tư bản chủ nghĩa vào thực tiễn một nước phương Đông thuộc địa như Việt Nam mà còn bổ sung, phát triển học thuyết Mác, phù hợp với các nước chưa qua giai đoạn phát triển chủ nghĩa tư bản, mà Việt Nam là một minh chứng tiêu biểu.
Có thể nói, tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển toàn diện đời sống xã hội là tài sản tinh thần vô giá, là kim chỉ nam cho mọi hành động của Đảng và nhân dân ta. Thực tiễn đã chứng minh, chỉ khi phát triển hài hòa giữa kinh tế với văn hóa, giữa tăng trưởng với công bằng xã hội theo chỉ dẫn của Người, chúng ta mới có thể tạo nên sức mạnh tổng hợp để đưa đất nước phát triển bền vững, khẳng định vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế./.
Phạm Hữu Hải
