Kinh tế Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ với khát vọng phát triển nhanh và bền vững, khu vực kinh tế tư nhân ngày càng khẳng định vai trò là một động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế – xã hội. Không chỉ đóng góp lớn vào tạo việc làm, huy động nguồn lực xã hội, kinh tế tư nhân còn thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường hội nhập quốc tế. Việc nghiên cứu, chỉ ra các điểm nghẽn cản trở sự phát triển của kinh tế tư nhân không chỉ mang ý nghĩa lý luận mà còn có giá trị thực tiễn sâu sắc, tiền đề quan trọng để xây dựng và hoàn thiện các cơ chế, chính sách phù hợp, tháo gỡ những vướng mắc kéo dài, qua đó tạo môi trường thuận lợi để kinh tế tư nhân phát triển bền vững, hiệu quả và thực sự trở thành “động lực phát triển” của nền kinh tế quốc dân.
Khu vực kinh tế tư nhân ngày càng khẳng định vai trò động lực quan trọng của nền kinh tế, song vẫn đối mặt nhiều rào cản về thể chế và tiếp cận nguồn lực.
Trong cơ cấu nền kinh tế Việt Nam, khu vực kinh tế tư nhân với nòng cốt là các doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) đã và đang đóng góp ngày càng rõ nét vào tăng trưởng GDP, giải quyết việc làm cho hàng triệu lao động và tham gia sâu rộng hơn vào các hoạt động sản xuất – kinh doanh. Với lực lượng đông đảo nhất về số lượng doanh nghiệp, kinh tế tư nhân còn giữ vai trò linh hoạt, năng động, bổ trợ quan trọng cho khu vực kinh tế nhà nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài trong quá trình hình thành chuỗi giá trị của nền kinh tế.
Thực tế phát triển cho thấy khu vực kinh tế tư nhân vẫn đang phải đối mặt với nhiều rào cản, có thể nhìn nhận từ hai góc độ lớn là những hạn chế nội tại xuất phát từ bản thân doanh nghiệp và các yếu tố bất lợi đến từ môi trường kinh doanh bên ngoài. Xét về nội tại, phần lớn doanh nghiệp tư nhân Việt Nam có quy mô nhỏ, vốn mỏng và hoạt động phân tán. Đặc biệt, nhóm DNNVV phụ thuộc nhiều vào nguồn vốn tín dụng ngân hàng nhưng lại gặp khó khăn trong tiếp cận vốn do thiếu tài sản bảo đảm, hệ thống kế toán – tài chính chưa minh bạch và năng lực quản trị tài chính còn hạn chế. Quy mô nhỏ khiến doanh nghiệp dễ bị tổn thương trước những biến động của thị trường, chi phí đầu vào và các cú sốc kinh tế vĩ mô. Bên cạnh đó, năng lực cạnh tranh của nhiều doanh nghiệp tư nhân vẫn còn yếu. Trình độ quản trị, khả năng xây dựng chiến lược dài hạn và quản trị rủi ro chưa theo kịp yêu cầu của nền kinh tế thị trường hiện đại. Việc đầu tư cho nghiên cứu – phát triển, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo còn mang tính manh mún, thiếu chiều sâu, khiến doanh nghiệp khó nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và giá trị gia tăng. Điều này làm cho khu vực tư nhân khó vươn lên các nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị.
Nhiều doanh nghiệp tư nhân vẫn hoạt động theo kiểu “mạnh ai nấy làm”, chưa hình thành được các mạng lưới hợp tác bền chặt trong chuỗi cung ứng nội địa, càng khó kết nối hiệu quả với các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Cùng với đó, tình trạng thiếu hụt lao động có kỹ năng cao và đội ngũ quản lý chuyên nghiệp vẫn là bài toán nan giải. Công tác đào tạo nội bộ chưa được quan tâm đúng mức, làm hạn chế khả năng tiếp nhận công nghệ mới và thích ứng với các mô hình kinh doanh hiện đại. Ngoài ra, vấn đề tuân thủ pháp luật và văn hóa kinh doanh cũng là một rào cản nội tại không thể bỏ qua. Một bộ phận doanh nghiệp chưa chấp hành đầy đủ các quy định về thuế, môi trường, lao động; vẫn còn tồn tại những biểu hiện cạnh tranh không lành mạnh, gian lận thương mại, trốn thuế. Những hạn chế này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của chính doanh nghiệp mà còn làm suy giảm niềm tin chung đối với khu vực kinh tế tư nhân.
Các rào cản bên ngoài cũng tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của doanh nghiệp tư nhân. Hệ thống thể chế, chính sách dù đã có nhiều cải thiện nhưng vẫn còn chồng chéo, thiếu ổn định và khó dự đoán, khiến doanh nghiệp gặp khó trong việc lập kế hoạch đầu tư dài hạn. Thủ tục hành chính rườm rà, quá trình thực thi chính sách thiếu đồng bộ giữa các cấp, các ngành cũng là lực cản lớn. Tình trạng thanh tra, kiểm tra chồng chéo không chỉ gây tốn kém thời gian, chi phí mà còn tạo tâm lý e ngại, làm giảm tinh thần đổi mới và mở rộng sản xuất của doanh nghiệp.
Khả năng tiếp cận các nguồn lực phát triển như đất đai, vốn, khoa học – công nghệ và nhân lực chất lượng cao của khu vực kinh tế tư nhân vẫn còn hạn chế. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp tư nhân gặp bất lợi so với các khu vực doanh nghiệp khác, dẫn đến sự chênh lệch về cơ hội phát triển. Đồng thời, môi trường cạnh tranh chưa thực sự bình đẳng cũng khiến doanh nghiệp trong nước gặp khó khăn khi phải cạnh tranh với các doanh nghiệp lớn hoặc doanh nghiệp nước ngoài có tiềm lực mạnh hơn.
Những rào cản cả về nội tại lẫn môi trường kinh doanh đang tạo ra hệ quả trực tiếp và lâu dài đối với sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân. Trước hết, doanh nghiệp tư nhân gặp nhiều khó khăn trong việc mở rộng quy mô và nâng cao hàm lượng giá trị gia tăng trong chuỗi cung ứng. Khi không được tiếp cận đầy đủ và công bằng các nguồn lực quan trọng như đất đai, vốn, khoa học – công nghệ và nhân lực chất lượng cao, doanh nghiệp khó đầu tư chiều sâu, khó đổi mới công nghệ và khó chuyển dịch lên những phân khúc có giá trị cao hơn. Sự hạn chế về quy mô, công nghệ, quản trị và khả năng tiếp cận thị trường khiến doanh nghiệp tư nhân khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, khả năng hội nhập quốc tế còn khiêm tốn. Khi khu vực kinh tế tư nhân chưa phát huy được hết tiềm năng, tăng trưởng chung của nền kinh tế cũng bị ảnh hưởng. Kinh tế tư nhân được xác định là một động lực quan trọng của tăng trưởng, nhưng nếu động lực này bị kìm hãm bởi các điểm nghẽn kéo dài, nền kinh tế sẽ khó đạt được tốc độ tăng trưởng cao và bền vững. Việc chưa khai thác hiệu quả nguồn lực từ khu vực tư nhân đồng nghĩa với việc bỏ lỡ cơ hội tạo thêm việc làm, nâng cao năng suất lao động và tăng sức chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài.
Chính vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải có những chính sách mới, đủ mạnh và tương xứng với vai trò của kinh tế tư nhân. Để doanh nghiệp tư nhân thực sự trở thành “động lực phát triển”, điều cốt lõi là bảo đảm khả năng tiếp cận công bằng, minh bạch các nguồn lực phát triển. Nếu doanh nghiệp không thể tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ và nhân lực một cách thuận lợi, thì rất khó kỳ vọng họ có thể lớn lên, nâng cao giá trị trong chuỗi cung ứng hay vươn lên các phân khúc cao hơn của thị trường.
Kinh nghiệm quốc tế cũng chỉ ra rằng, trong quá trình tháo gỡ các điểm nghẽn này, Nhà nước giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Nhà nước không chỉ ban hành chính sách mà còn phải đóng vai trò dẫn dắt, kiến tạo thể chế và xây dựng một môi trường kinh doanh lành mạnh, công bằng, nơi mọi doanh nghiệp đều có cơ hội phát triển dựa trên năng lực thực chất. Ở Việt Nam, định hướng này đã được thể hiện rõ trong các nghị quyết lớn về phát triển kinh tế tư nhân, trong đó nhấn mạnh vai trò trung tâm của khu vực này đối với tăng trưởng và hội nhập. Các nghị quyết, chính sách cần được nhanh chóng cụ thể hóa thành chương trình hành động rõ ràng, có mục tiêu, lộ trình và trách nhiệm cụ thể cho từng bộ, ngành, địa phương. Việc cải cách thể chế cần được thực hiện với tư duy “mở đường, kiến tạo”, xóa bỏ triệt để cơ chế xin – cho, giảm chi phí tuân thủ và tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận chính sách một cách thực chất.
Trong thời gian tới, ưu tiên chính sách cần tập trung vào những vấn đề doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là DNNVV, đang cần nhất. Song song với đó là đẩy mạnh liên kết giữa doanh nghiệp với các cơ sở đào tạo, trường đại học nhằm hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu của các ngành, lĩnh vực công nghệ mới. Khi các nhóm chính sách này được triển khai đồng bộ, quyết liệt và đi vào thực chất, khu vực kinh tế tư nhân không chỉ gia tăng về số lượng mà quan trọng hơn là sẽ “lớn lên” đúng nghĩa, đủ sức đảm nhận vai trò động lực then chốt cho tăng trưởng nhanh và bền vững của nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.
Trong thời gian tới, giải pháp mang tính nền tảng là cần đổi mới mạnh mẽ tư duy làm chính sách theo hướng kiến tạo và phục vụ, tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, bảo đảm môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng cho mọi loại hình doanh nghiệp. Đồng thời, cần ưu tiên hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân tiếp cận hiệu quả các nguồn lực thiết yếu như vốn, nhân lực chất lượng cao và khoa học – công nghệ, qua đó nâng cao năng lực nội tại và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị. Với vai trò dẫn dắt của Nhà nước và sự chủ động, nỗ lực tự thân của doanh nghiệp, khu vực kinh tế tư nhân sẽ có điều kiện phát triển mạnh mẽ hơn, thực sự trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế trong giai đoạn phát triển mới.
Hoàng Anh
