Trọng tâm không chỉ dừng ở mở rộng quy mô kim ngạch, mà chuyển mạnh sang gia tăng hàm lượng giá trị, đa dạng hóa thị trường, giảm phụ thuộc vào các phân khúc truyền thống, qua đó tạo lập nền tảng tăng trưởng bền vững và thích ứng linh hoạt với biến động kinh tế toàn cầu trong giai đoạn phát triển mới.
Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng đi vào chiều sâu, xuất khẩu tiếp tục khẳng định vai trò là một trong những động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương, mở rộng quy mô sản xuất, tạo việc làm và gia tăng nguồn thu ngân sách nhà nước. Trên địa bàn tỉnh Nghệ An, hoạt động xuất nhập khẩu những năm gần đây duy trì được đà tăng trưởng tương đối ổn định; nguồn thu ngân sách từ lĩnh vực này tăng đều qua các năm, qua đó phản ánh rõ xu hướng nâng cao vị thế của khu vực kinh tế đối ngoại trong cơ cấu kinh tế địa phương. Bước vào giai đoạn phát triển 2025–2030, Nghệ An đặt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu ở mức cao hơn, đồng thời gắn chặt với yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng chất lượng, hiệu quả và bền vững. Trọng tâm không chỉ là gia tăng kim ngạch, mà là tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu thông qua nâng cao hàm lượng công nghệ, năng suất và giá trị gia tăng của sản phẩm. Trong bối cảnh đó, cơ cấu lại thị trường và sản phẩm xuất khẩu trở thành yêu cầu mang tính chiến lược, nhằm giảm thiểu rủi ro phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống, đồng thời mở rộng không gian tăng trưởng ở các khu vực tiềm năng. Song song với quá trình đa dạng hóa thị trường, cơ cấu sản phẩm xuất khẩu của Nghệ An đang chuyển dịch theo hướng tích cực: giảm dần tỷ trọng nhóm hàng thô, sơ chế; tăng nhanh nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo. Sự chuyển dịch này không chỉ nâng cao giá trị gia tăng nội địa trong từng đơn vị sản phẩm xuất khẩu, mà còn tạo nền tảng thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao năng lực doanh nghiệp và gia tăng đóng góp bền vững cho ngân sách địa phương trong trung và dài hạn.
Những năm qua, Nghệ An đã chủ động đón đầu các xu hướng dịch chuyển thương mại và làn sóng đầu tư, đặc biệt là đầu tư trực tiếp nước ngoài, nhằm mở rộng không gian sản xuất và xuất khẩu. Dù kim ngạch xuất khẩu của tỉnh năm 2025 chưa đạt quy mô lớn so với nhiều địa phương có lợi thế công nghiệp truyền thống, song điểm nổi bật là thị trường xuất khẩu ngày càng được mở rộng theo hướng đa dạng, bền vững và từng bước tiếp cận thành công các thị trường khó tính. Hàng hóa xuất khẩu của Nghệ An hiện đã có mặt tại hơn 100 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, trong đó có nhiều thị trường lớn, yêu cầu cao về chất lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật như Hoa Kỳ, Nhật Bản và Liên minh châu Âu. Việc thâm nhập và duy trì được các thị trường này không chỉ góp phần mở rộng quy mô xuất khẩu, mà còn phản ánh rõ sự cải thiện về năng lực cạnh tranh, trình độ công nghệ và quản trị sản xuất của các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh.
Cùng với việc mở rộng không gian xuất khẩu, cơ cấu thị trường của Nghệ An cũng có sự điều chỉnh theo hướng cân bằng và hợp lý hơn. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu được phân bổ tương đối đồng đều giữa các thị trường lớn, trong đó Trung Quốc và Hoa Kỳ cùng chiếm tỷ trọng xấp xỉ 19%, khu vực Đông Nam Á chiếm khoảng 15%, Hồng Kông và Hàn Quốc mỗi thị trường chiếm gần 10%, trong khi thị trường châu Âu đạt trên 7%. Sự phân bổ này giúp giảm dần sự phụ thuộc vào một thị trường đơn lẻ, đồng thời nâng cao khả năng thích ứng và tính ổn định của hoạt động xuất khẩu trước những biến động khó lường của thương mại và chính sách quốc tế. Song song với quá trình mở rộng và đa dạng hóa thị trường, cơ cấu sản phẩm xuất khẩu của Nghệ An đã có sự chuyển dịch rõ nét theo hướng gia tăng hàm lượng chế biến và giá trị gia tăng. Kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng công nghiệp chế biến tăng mạnh từ mức khoảng 1 tỷ USD năm 2020 lên 3,56 tỷ USD vào năm 2025, chiếm tới 89% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn tỉnh.
Nhiều nhóm sản phẩm chủ lực của tỉnh đã và đang chuyển mạnh từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu. Trong lĩnh vực khoáng sản, các sản phẩm như bột đá, hạt phụ gia nhựa và đá mỹ nghệ dần thay thế hình thức xuất khẩu nguyên liệu chưa qua chế biến. Đối với ngành gỗ, các mặt hàng ván MDF và viên nén năng lượng không chỉ mở rộng thị trường tiêu thụ mà còn góp phần nâng cao giá trị sử dụng của nguyên liệu trong nước. Trong lĩnh vực nông nghiệp, nhiều sản phẩm đã được chế biến thành nước ép, sữa và dược liệu, qua đó kéo dài chuỗi giá trị, nâng cao khả năng cạnh tranh và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường quốc tế. Nhờ định hướng phát triển gắn với đầu tư bài bản và chế biến sâu, một số doanh nghiệp và thương hiệu lớn của Nghệ An như TH, Nafoods, Vilaconic đã từng bước khẳng định được vị thế trên thị trường quốc tế. Các doanh nghiệp này không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc gia tăng kim ngạch xuất khẩu, mà còn tạo sức lan tỏa tích cực, thúc đẩy mô hình sản xuất hiện đại, gắn kết chặt chẽ giữa đầu tư, chế biến và xuất khẩu, góp phần định hình hướng đi bền vững cho cơ cấu xuất khẩu của tỉnh trong giai đoạn tới.
Sự tăng trưởng của hoạt động xuất khẩu trong những năm qua đã tạo ra những tác động lan tỏa tích cực đối với phát triển kinh tế – xã hội của Nghệ An. Không chỉ trực tiếp thúc đẩy mở rộng sản xuất công nghiệp, xuất khẩu còn kéo theo sự phát triển của các ngành dịch vụ liên quan như logistics, vận tải và tài chính, góp phần hình thành hệ sinh thái kinh tế gắn với thương mại quốc tế. Đặc biệt, hoạt động xuất nhập khẩu đã trở thành nguồn đóng góp quan trọng cho ngân sách nhà nước, tạo thêm dư địa tài chính phục vụ đầu tư phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh. Thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu của Nghệ An tăng trưởng khá rõ nét trong giai đoạn 2020–2025. Nếu như năm 2020, khoản thu này đạt 1.178 tỷ đồng thì đến năm 2025 đã tăng lên gần 1.981 tỷ đồng, với tốc độ tăng bình quân khoảng 9,7% mỗi năm, chiếm trên 7% tổng thu ngân sách địa phương. Trong bối cảnh tổng thu ngân sách của tỉnh năm 2025 đạt hơn 29.200 tỷ đồng, kết quả này khẳng định vai trò ngày càng quan trọng của xuất khẩu trong cơ cấu nguồn thu và trong chiến lược phát triển kinh tế của Nghệ An.
Trên nền tảng những kết quả đạt được, Nghệ An đặt ra các mục tiêu xuất khẩu đầy tham vọng cho giai đoạn tới, với kim ngạch dự kiến đạt 5 tỷ USD vào năm 2026 và hướng tới 9 tỷ USD vào năm 2030. Đây là những mục tiêu cao, phản ánh quyết tâm chính trị lớn của tỉnh trong việc đưa xuất khẩu trở thành trụ cột tăng trưởng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa các mục tiêu này, Nghệ An không chỉ cần mở rộng quy mô, mà quan trọng hơn là phải tạo ra sự chuyển biến mạnh mẽ về chất lượng tăng trưởng xuất khẩu, gắn với nâng cao giá trị gia tăng và tính bền vững.
Bên cạnh những kết quả bước đầu đạt được, quá trình cơ cấu lại thị trường và sản phẩm xuất khẩu của Nghệ An vẫn đứng trước không ít khó khăn, thách thức. Việc thiếu các doanh nghiệp đầu tàu có quy mô lớn, năng lực dẫn dắt và sức lan tỏa còn hạn chế; hệ thống công nghiệp phụ trợ phát triển chưa đồng bộ; chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là lao động kỹ thuật và quản trị xuất khẩu, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của thị trường quốc tế, đang là những rào cản lớn đối với mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu bền vững. Tỉnh chưa thu hút được nhiều doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài có quy mô lớn, hoạt động trong các ngành sản xuất có giá trị gia tăng cao và khả năng dẫn dắt chuỗi giá trị. Số lượng doanh nghiệp công nghiệp phụ trợ còn hạn chế, chưa hình thành được mạng lưới đủ mạnh để tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Do đó, một số mặt hàng có lợi thế của tỉnh vẫn phải xuất khẩu thông qua hình thức ủy thác, làm giảm hiệu quả và khả năng chủ động của doanh nghiệp địa phương trong hoạt động xuất khẩu. Đối với khu vực doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài, phần lớn sản phẩm xuất khẩu hiện mới dừng lại ở các khâu gia công, lắp ráp, trong khi nguyên liệu đầu vào chủ yếu phụ thuộc vào nhập khẩu. Tỷ lệ nội địa hóa của nhiều ngành chỉ đạt khoảng 25–40%, khiến giá trị gia tăng tạo ra tại địa phương còn thấp và chưa hình thành được các chuỗi giá trị nội địa hoàn chỉnh. Đây là rào cản lớn đối với mục tiêu nâng cao chất lượng và tính bền vững của tăng trưởng xuất khẩu trong dài hạn.
Các doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài, lao động phổ thông hiện chiếm tới khoảng 90% tổng số lao động, trong khi tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ mới đạt 28,3%. Các khâu có giá trị gia tăng cao như nghiên cứu và phát triển, thiết kế sản phẩm, kiểm soát chất lượng chủ yếu vẫn do phía nước ngoài đảm nhiệm, làm hạn chế khả năng tiếp nhận, làm chủ công nghệ và nâng cao hàm lượng tri thức trong sản phẩm xuất khẩu của tỉnh.
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng và cạnh tranh ngày càng gay gắt, những hạn chế nêu trên đòi hỏi Nghệ An phải có các giải pháp đồng bộ và mang tính chiến lược. Tiếp tục cải thiện môi trường đầu tư, ưu tiên thu hút dòng vốn FDI vào các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo có giá trị gia tăng cao; phát triển mạnh công nghiệp phụ trợ nhằm nâng cao tỷ lệ nội địa hóa; đồng thời chú trọng đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực kỹ thuật và quản trị, sẽ là những yếu tố then chốt để tỉnh hiện thực hóa mục tiêu phát triển xuất khẩu bền vững trong giai đoạn tới.Việc chủ động mở rộng không gian thị trường, từng bước thâm nhập và đứng vững tại các thị trường khó tính, cùng với xu hướng gia tăng tỷ trọng hàng công nghiệp chế biến, chế tạo đã góp phần nâng cao giá trị gia tăng, cải thiện năng lực cạnh tranh và tạo nền tảng quan trọng cho tăng trưởng xuất khẩu bền vững của tỉnh trong giai đoạn tới.
Trước các mục tiêu xuất khẩu đầy thách thức, với kim ngạch dự kiến đạt 5 tỷ USD vào năm 2026 và hướng tới 9 tỷ USD vào năm 2030, Nghệ An vẫn cần tiếp tục có những giải pháp quyết liệt và đồng bộ hơn. Việc hình thành các doanh nghiệp đầu tàu có quy mô và năng lực dẫn dắt, phát triển hệ thống công nghiệp phụ trợ đủ mạnh để tham gia sâu vào chuỗi giá trị, đồng thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là nhân lực kỹ thuật và quản trị, sẽ là những yếu tố then chốt quyết định khả năng hiện thực hóa các mục tiêu xuất khẩu trong trung và dài hạn. Chỉ khi giải quyết hiệu quả những điểm nghẽn này, xuất khẩu mới thực sự trở thành động lực tăng trưởng bền vững, đóng góp xứng đáng cho sự phát triển kinh tế – xã hội của Nghệ An trong thời kỳ hội nhập sâu rộng.
Lê Liên
