Hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, Liên bang Nga tiếp tục là một trong những thị trường quan trọng của hàng hóa Việt Nam tại khu vực Á – Âu. Những năm gần đây, kim ngạch thương mại song phương giữa hai nước đang từng bước phục hồi và mở rộng sau những tác động của biến động kinh tế toàn cầu, tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam đẩy mạnh xuất khẩu sang thị trường giàu tiềm năng này. Để nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị phần, yêu cầu đặt ra là phải giảm chi phí logistics, đa dạng hóa phương thức vận tải và tối ưu hóa chuỗi cung ứng. Việc thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa sang Nga bằng đường sắt đang mở ra hướng đi mới, giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí, nâng cao hiệu quả kinh doanh và tăng khả năng tiếp cận thị trường rộng lớn của Liên bang Nga.
So với vận tải đường biển, đường sắt có lợi thế về thời gian giao nhận ổn định và nhanh hơn trên nhiều tuyến vận chuyển sang Nga, trong khi chi phí lại thấp hơn đáng kể so với vận tải hàng không. Được xem là phương thức phù hợp đối với các nhóm hàng có yêu cầu cao về bảo quản, thời gian vận chuyển và chất lượng sản phẩm như điện tử, mỹ phẩm, hàng may mặc hay nông sản chế biến. Phát triển vận tải đường sắt quốc tế không chỉ giúp đa dạng hóa kênh xuất khẩu mà còn góp phần giảm áp lực cho các phương thức vận tải truyền thống đang chịu nhiều tác động từ biến động địa chính trị và chi phí logistics gia tăng.
Đẩy mạnh vận tải đường sắt liên vận quốc tế – Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh hàng hóa Việt tại thị trường Nga
Thuận lợi cho việc mở rộng vận tải đường sắt giữa Việt Nam và Nga còn đến từ nền tảng hợp tác lâu dài giữa hai quốc gia trong lĩnh vực đường sắt. Việt Nam và Liên bang Nga đều là thành viên của Tổ chức Hợp tác Đường sắt (OSJD), đồng thời tham gia nhiều hiệp định quốc tế về vận tải hàng hóa liên vận và giá cước quá cảnh. Từ năm 2015, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam và Công ty Cổ phần Đường sắt Nga đã ký kết thỏa thuận hợp tác nhằm phát triển vận tải đường sắt liên vận quốc tế, hướng tới gia tăng sản lượng hàng hóa lưu thông giữa hai nước. Những năm gần đây, hoạt động hợp tác tiếp tục được mở rộng thông qua các thỏa thuận với nhiều doanh nghiệp logistics quốc tế, góp phần hoàn thiện mạng lưới vận tải đa phương thức và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hàng hóa Việt Nam thâm nhập thị trường Nga. Nga vẫn là thị trường tiềm năng đối với nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như nông sản, thực phẩm chế biến, dệt may, điện tử và hàng tiêu dùng. Khi hoạt động thương mại giữa hai nước có dấu hiệu phục hồi tích cực, yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm chuỗi cung ứng ổn định, giảm chi phí logistics và nâng cao khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam. Điều này khiến vận tải đường sắt ngày càng trở thành một lựa chọn đáng chú ý đối với nhiều doanh nghiệp xuất khẩu.
Cùng với nhu cầu thị trường gia tăng, các tuyến vận tải đường sắt liên vận quốc tế kết nối Việt Nam với Nga cũng đang được khai thác ngày càng hiệu quả. Thông qua các hành lang vận tải như Việt Nam – Trung Quốc – Kazakhstan – Nga, Việt Nam – Trung Quốc – Mông Cổ – Nga và Việt Nam – Trung Quốc – Nga, hàng hóa Việt Nam đã được vận chuyển tới nhiều trung tâm logistics lớn của Liên bang Nga như Moscow, Yekaterinburg và Novosibirsk. Từ các đầu mối này, hàng hóa tiếp tục được kết nối tới nhiều khu vực khác của Nga cũng như một số thị trường châu Âu, góp phần mở rộng không gian thương mại và nâng cao khả năng tiếp cận thị trường Á – Âu cho doanh nghiệp Việt Nam.
Một trong những ưu điểm nổi bật của vận tải đường sắt là khả năng tối ưu chi phí logistics trên các tuyến vận chuyển đường dài. So với vận tải hàng không, chi phí vận chuyển bằng đường sắt thấp hơn đáng kể, trong khi vẫn bảo đảm thời gian giao nhận tương đối ổn định. Song, phương thức này cũng giúp doanh nghiệp giảm bớt áp lực từ những biến động của cước vận tải biển quốc tế, qua đó nâng cao hiệu quả kinh doanh và cải thiện lợi nhuận trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt. Vận tải đường sắt còn góp phần tăng tính ổn định cho chuỗi cung ứng. Hàng hóa ít chịu tác động từ tình trạng ùn tắc tại các cảng biển hoặc những yếu tố bất lợi về thời tiết, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong kế hoạch sản xuất và giao hàng. Lợi thế quan trọng này đối với các đơn hàng xuất khẩu cần bảo đảm tiến độ và thời gian giao nhận ổn định, đặc biệt trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro do các biến động kinh tế và địa chính trị.
Ngoài ra, vận tải đường sắt phù hợp với nhiều nhóm hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như dệt may, điện tử, nông sản và thực phẩm chế biến. Với khả năng vận chuyển khối lượng lớn theo lịch trình ổn định, phương thức này giúp doanh nghiệp đa dạng hóa lựa chọn logistics, hạn chế phụ thuộc vào một loại hình vận tải duy nhất. Thực tế cho thấy, sản lượng hàng hóa vận chuyển giữa Việt Nam và Nga đang có xu hướng tăng trưởng tích cực. Năm 2025, tổng sản lượng hàng hóa vận chuyển giữa hai nước đạt 688,3 nghìn tấn, tăng 38% so với năm 2024, cho thấy tiềm năng phát triển đáng kể của vận tải đường sắt trong hoạt động thương mại song phương.
Bên cạnh những kết quả khả quan, hoạt động vận tải liên vận quốc tế giữa Việt Nam và Nga vẫn đối mặt với một số khó khăn. Tác động từ xung đột Nga – Ukraine đã ảnh hưởng đến hoạt động thanh toán quốc tế, gây trở ngại cho quá trình mở rộng thương mại và vận tải giữa hai nước. Cùng với đó, sự khác biệt về khổ đường sắt giữa Việt Nam, Trung Quốc và Nga khiến hàng hóa phải thực hiện nhiều lần chuyển tải tại các cửa khẩu liên vận, làm gia tăng chi phí và kéo dài thời gian vận chuyển. Sự khác biệt về khổ đường sắt giữa Việt Nam, Trung Quốc và Nga khiến hàng hóa phải thực hiện nhiều lần chuyển tải tại các cửa khẩu liên vận. Điều này làm gia tăng chi phí logistics, kéo dài thời gian vận chuyển và ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác của toàn tuyến. Những biến động của môi trường tài chính toàn cầu và các hạn chế trong hệ thống thanh toán giữa doanh nghiệp hai nước vẫn gây ảnh hưởng nhất định đến hoạt động thương mại và vận tải hàng hóa. Điều này đòi hỏi các cơ quan chức năng và doanh nghiệp cần tiếp tục tìm kiếm các giải pháp tài chính linh hoạt, phù hợp với bối cảnh mới nhằm tạo thuận lợi cho giao dịch thương mại. Ngoài ra, áp lực cạnh tranh trong lĩnh vực logistics ngày càng gia tăng khi doanh nghiệp phải đáp ứng đồng thời các yêu cầu về chi phí, tốc độ và chất lượng dịch vụ. Chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục thay đổi, các doanh nghiệp vận tải và xuất khẩu cần nâng cao năng lực quản trị, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và tối ưu hóa quy trình vận hành để duy trì lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Để khai thác hiệu quả tiềm năng của vận tải đường sắt, cần ưu tiên đầu tư nâng cấp hạ tầng và tăng cường kết nối giữa các phương thức vận tải. Việc đẩy nhanh các dự án đường sắt liên vận quốc tế, nâng cao năng lực thông quan tại cửa khẩu và tăng cường liên kết giữa đường sắt với cảng biển, trung tâm logistics sẽ góp phần rút ngắn thời gian vận chuyển, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng. Hoàn thiện cơ chế hợp tác quốc tế giữa Việt Nam, Nga và các quốc gia trung chuyển có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Tăng cường phối hợp trong lĩnh vực hải quan, kiểm dịch, vận tải và thanh toán sẽ giúp tháo gỡ các điểm nghẽn hiện nay, tạo môi trường thuận lợi hơn cho hoạt động xuất nhập khẩu. Việc xây dựng các đoàn tàu container chuyên tuyến với lịch trình ổn định cũng sẽ nâng cao tính chủ động cho doanh nghiệp trong quá trình giao nhận hàng hóa.
Đối với cộng đồng doanh nghiệp, cần đẩy mạnh cung cấp thông tin về thị trường, logistics và các cơ hội hợp tác tại Nga nhằm hỗ trợ doanh nghiệp lựa chọn phương thức vận chuyển phù hợp. Đồng thời, tăng cường các hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối đối tác và khai thác hiệu quả các hiệp định hợp tác kinh tế sẽ góp phần mở rộng thị phần hàng hóa Việt Nam tại thị trường này. Song song với đó, chuyển đổi số cần được xem là giải pháp trọng tâm để nâng cao hiệu quả vận tải và logistics. Việc ứng dụng công nghệ trong quản lý hàng hóa, theo dõi hành trình vận chuyển, số hóa thủ tục thông quan và kết nối dữ liệu giữa các chủ thể trong chuỗi cung ứng sẽ giúp giảm chi phí vận hành, nâng cao tính minh bạch và tối ưu hóa hoạt động logistics xuyên biên giới. Qua đó, vận tải đường sắt sẽ phát huy tốt hơn vai trò là cầu nối quan trọng giữa Việt Nam với Nga và khu vực Á – Âu.
Vận tải đường sắt đang từng bước khẳng định vai trò là giải pháp quan trọng trong hoạt động xuất khẩu hàng hóa từ Việt Nam sang Nga, góp phần nâng cao hiệu quả kết nối thương mại giữa hai quốc gia. Đây vừa là phương thức giúp tối ưu chi phí logistics, bảo đảm tính ổn định của chuỗi cung ứng mà vừa tạo điều kiện để doanh nghiệp đa dạng hóa kênh vận chuyển, nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Với sự đầu tư đồng bộ về hạ tầng, hoàn thiện cơ chế hợp tác quốc tế và phát triển các dịch vụ logistics hiện đại, tuyến vận tải đường sắt Việt Nam – Nga được kỳ vọng sẽ phát huy hiệu quả ngày càng lớn, mở rộng dư địa tăng trưởng cho xuất khẩu và thúc đẩy liên kết kinh tế trong không gian Á – Âu./.
Trần Huy Dũng
