Phát triển kinh tế hợp tác xã, kinh tế xanh trên địa bàn Hà Nội – Thách thức và những vấn đề cần quan tâm

Để hiện thực hóa các mục tiêu của phát triển kinh tế bền vững, TP. Hà Nội đã từng bước có những bước tiến chuyển đổi từ ngành nông nghiệp thâm canh sang xây dựng, phát triển kinh tế nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn thân thiện với môi trường đô thị; quá trình sản xuất hàng hóa sang tích cực ứng dụng mkhoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào quá trình sản xuất nông nghiệp để hình thành các mô hình sản xuất của hợp tác xã theo hướng xanh hóa, bền vững, hữu cơ, tuần hoàn và sinh thái thích ứng với biến đổi khí hậu; góp phần xây dựng mô hình kinh tế xanh – thành phố thông minh, hiện đại..

Đặt vấn đề:

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và chuyển đổi mô hình tăng trưởng, thành phố Hà Nội đứng trước yêu cầu phát triển các mô hình kinh tế doanh nghiệp, kinh tế tư nhân, trong đó có mô hình hợp tác xã (HTX) hiện đại, phát triển kinh tế tuần hoàn, knh tế xanh thích ứng xây dựng Thủ đô “Xanh, thông minh, hiện đại” kinh tế thích ứng với thị trường đô thị và có khả năng liên kết bền vững. Kinh tế HTX hiện đại được kỳ vọng đóng vai trò bổ trợ cho khu vực kinh tế tư nhân, thúc đẩy liên kết chuỗi phất triển bền vững, đặc biệt trong nông nghiệp đô thị, dịch vụ và môi trường ở địa bàn Hà Nội hiện nay.

Những năm gần đây, thực hiện các chỉ thị, nghị quyết của Trung ương, Bộ Chính trị và của Đảng bộ thành phố Hà Nội, diện mạo Thủ đô Hà Nội có nhiều khởi sắc, nhiều công trình, dự án kinh tế, xã hội quy mô lớn, hiện đại được hoàn thành. Công tác quy hoạch, quản lý đất đai, quản lý đô thị, môi trường, trật tự, an toàn giao thông đô thị có nhiều chuyển biến tích cực. Quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh, mạnh mẽ ở nhiều địa phương trên địa bàn thành phố Hà Nội khiến diện tích đất sản xuất nông nghiệp của HTX trên địa bàn Hà Nội bị thu hẹp. Đi cùng với đó là văn bản pháp luật về quản lý đất đai, tài nguyên, môi trường, xây dựng đô thị vẫn còn bất cập đang gây khó cho quá trình phát triển sản xuất kinh doanh, đầu tư hạ tầng của các HTX và doanh nghiệp phát triển kinh tế tư nhân trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Khát vọng về một Hà Nội “Xanh - Thông minh - Hiện đại”

Nói tới Hà Nội hôm nay, người dân và bạn bè quốc tế dễ hình dung về một Thủ đô có nhiều tiềm năng, hội tụ sức mạnh tinh thần, vật chất to lớn, truyền thống hào hùng, phẩm chất cao đẹp, với những chiến công và thành tích vang dội được bạn bè và các tổ chức quốc tế ngợi ca là “Thủ đô của lương tri và phẩm giá con người”; “Thành phố vì hòa bình”, “Thành phố sáng tạo”. Đây là cơ hội thuận lợi khẳng định thương hiệu, quảng bá hình ảnh trong tất cả các lĩnh vực khoa học, công nghệ, sáng tạo, văn hóa, kinh tế nông nghiệp và môi trường đưa Hà Nội thành “Thủ đô văn minh, phát triển xanh, sạch, văn minh, hiện đại” của khu vực Đông Nam Á - điểm đến của tri thức và sáng tạo trên thế giới.

Nhận thức sâu sắc điều đó, cùng với tầm nhìn chiến lược, quyết tâm chính trị cao và khát vọng về một Hà Nội xứng tầm khu vực, thế giới, Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Thành phố Hà Nội lần thứ XVIII nhiệm kỳ (2025-2030) đã xác định phương hướng phát triển nông nghiệp HTX trên địa bàn Thủ đô là: “Tạo điều kiện thuận lợi để các doanh nghiệp ngoài quốc doanh, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, kinh tế hộ gia đình phát triển… phát triển mạnh các thành phần, loại hình kinh tế”[1]. Theo đó, Đảng bộ, chính quyền thành phố Hà Nội đã chỉ đạo các sở, ban, ngành, các địa phương cụ thể hóa Nghị quyết, chủ trương thành những chính sách, cụ thể. UBND thành phố đã chỉ đạo các cấp ủy, tổ chức chính trị xã hội tổ chức tuyên truyền sâu rộng trong nhân dân nhằm tạo niềm tin và phát huy khả năng đóng góp của khu vực kinh tế nông nghiệp HTX trong phát triển kinh tế - xã hội Thủ đô. Phấn đấu đến năm 2030, Hà Nội trở thành thành phố “Xanh - Thông minh - Hiện đại”; phát triển năng động, hiệu quả, có sức cạnh tranh khu vực và quốc tế; đến năm 2045, Hà Nội có chất lượng cuộc sống cao; kinh tế, văn hóa, xã hội phát triển toàn diện, bền vững; là thành phố kết nối toàn cầu.

Thách thức và cơ hội trong đô thị hóa đối với sự nông nghiệp HTX “xanh”

Tại các địa phương ven đô, diện tích đất nông nghiệp đang dần thu hẹp bởi quy hoạch phát triển giao thông, đô thị. Để tồn tại và phát triển, các doanh nghiệp, HTX phải tái cấu trúc, tập trung xây dựng mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế thân thiện viwis môi trường,, giảm thiểu chất thải,…tập trung tốt dịch vụ đang có, mở dần các loại hình dịch vụ mới, đáp ứng nhu cầu xây dựng “thành phố xanh, sạch – Thủ đô thông minh – hiện đại”. Nhiều HTX trên địa bàn thành phố đã định hình dịch vụ mới và cũng có nhiều nơi còn loay hoay, phấn đấu...

Một số HTX nông nghiệp trên địa bàn Hà Nội, điển hình như HTX Tân Lập, huyện Đan Phượng là một trong những HTX ven đô, hiện 100% diện tích đất sản xuất của địa phương đã được quy hoạch vào phát triển giao thông, đô thị, phát triển kinh tế tuần hoàn, kinh tế số, kinh tế xanh. Để thích ứng tình hình mới, các HTX đã phải nghiên cứu mở thêm dịch vụ kinh doanh hoa - cây cảnh để phát triển sản xuất. “Ngoài trồng hoa - cây cảnh, HTX còn mở những gian hàng cung ứng các loại hoa cây cảnh, cây xanh, phân bón, dụng cụ làm vườn… phục vụ nhân dân trong và ngoài địa phương. Cùng với đó, nhờ cung ứng dịch vụ tốt, HTX đã và đang cung ứng cây xanh, vật tư… cho các hội đoàn thể, khu dân cư tự quản của địa phương trồng tại các tuyến đường hoa, cây xanh” để vừa phát triển kinh tế xanh vừa làm đẹp thêm thành phố, và bảo vệ môi trường xanh, sạch đẹp.

Có thể thấy, bên cạnh việc chuyển dịch tích cực cơ cấu cây trồng, các HTX nông nghiệp trên địa bàn Hà Nội hiện vẫn đang gặp không ít khó khăn trong quá trình đô thị hóa. Thực tế tại các HTX , các doanh nghiệp phát triển kinh tế trên địa bàn Thủ đô Hà Nội cho thấy, nếu không có tư duy quản lý và định hướng phát triển nông nghiệp đô thị đúng tầm thì việc phát triển đa số theo hình thức nhỏ, lẻ, manh mún, chắp vá, vừa làm, vừa lo lắng. Theo Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX nông nghiệp Tân Lập cho biết, toàn xã hiện còn còn 268ha đất nông nghiệp quy hoạch giao thông, đô thị; bởi vậy. có ảnh hướng lứn đến sụ phát triển của kinh tế HTX và các doanh nghiệp.

Vì vậy, khi đất nông nghiệp trên địa bàn đã được quy hoạch thì nên triển khai nhanh chóng, không để quy hoạch treo. Thực trạng hiện nay của địa phương ven Thủ đô Hà Nội là nông dân trồng lúa không hiệu quả, mà đầu tư chuyên sâu sản xuất nông nghiệp công nghệ cao thì vướng quy hoạch”. Do vậy, các HTX nông nghiệp, doanh nghiệp tư nhân đang gặp nhiều khó khăn và và thách thức trong phát triển. Quá trình đô thị hóa làm cho diện tích đất nông nghiệp thu hẹp, đất đai còn lại thường có giá trị cao, việc mở rộng hoạt động nông nghiệp của HTX và các doanh nghiệp phát triển kinh tế trở nên khó khăn, đòi hỏi đầu tư lớn. Mặt khác, quản lý HTX khu vực đô thị với nhiều loại hình dịch vụ mới cần kiến thức và kỹ năng đa dạng từ quản lý sản xuất, tiếp thị, tài chính đến quản lý nhân lực, môi trường,…. Trong khi vấn đề này luôn là khâu khó với các HTX nông nghiệp khi chuyển dịch từ dịch vụ nông nghiệp thuần túy sang dịch vụ kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh, kinh tế số trên địa bàn Thủ đô.

Một số giải pháp và kiến nghị

Để tiếp tục hoàn thiện và đẩy mạnh phát triển các mô hình HTX, kinh tế xanh kinh tế tuần hoàn trên địa bàn thành phố Hà Nội trong thời gian tới, cần thực hiện tốt mấy giải pháp cơ bản và kiến nghị sau:

Một là, các Bộ, ban, ngành cần khẩn trương rà soát hệ thống chính sách và tập trung hoàn thiện cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển nông nghiệp theo hướng tăng trưởng xanh. UBND và các cơ quan chuyên trách cần xây dựng và cụ thể hóa chỉ thị, nghị quyết thành các chính sách cụ thể nhằm hỗ trợ các HTX, các doanh nghiệp và người nông dân chuyển đổi sang phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn trên địa bàn Hà Nội một cách rõ ràng, bao gồm các cơ chế khuyến khích, bảo hiểm, giảm thuế và các ưu đãi khác về tín dụng. Nhà nước cũng cần thực hiện cơ chế liên kết giữa “Nhà nước – nhà nghiên cứu – doanh nghiệp – người nông dân” với nhau để thúc đẩy việc đầu tư vào nghiên cứu khoa học công nghệ để phát triển các giống cây trồng, vật nuôi mới có năng suất cao, chất lượng tốt và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Ngoài ra, đối với lĩnh vực dịch vụ công hỗ trợ cho nông nghiệp xanh phát triển, Nhà nước cũng cần quan tâm đến việc xây dựng một hệ thống thông tin đầy đủ và minh bạch về nông nghiệp xanh, giúp nông dân tiếp cận được các thông tin kỹ thuật, thị trường và các chính sách hỗ trợ của Nhà nước.

Hai là, các cấp chính quyền thành phố Hà Nội cần tiếp tục đẩy mạnh và cụ thể hóa việc phát triển kinh tế xanh theo kế hoạch phát triển nông nghiệp đô thị sinh thái. Đây vừa là giải pháp cơ bản vừa là yêu cầu cấp thiết và là một trong những đặc điểm mang tính đặc thù của Thủ đô khi mà không gian phát triển của thành phố Hà Nội là không gian đô thị thông minh – hiện đại. Cần tận dụng không gian đô thị để phát triển các hệ thống sản xuất nông nghiệp HTX theo hướng thủy canh, vườn treo, tận dụng tối đa quỹ đất để phục vụ phát triển nông nghiệp HTX tập trung và hiện đại theo hướng bền vững chú trọng vào chất lượng sản phẩm thay vì tập trung vào sản lượng.

Ba là, người nông dân và các chủ thể sản xuất nông nghiệp cần chú trọng nâng cao nhận thức về lợi ích của nông nghiệp xanh, năng lực kỹ thuật canh tác, làm chủ công nghệ, kỹ thuật xử lý chất thải của nông nghiệp phát ra môi trường… Để làm được điều này, Nhà nước, chính quyền Thành phố, doanh nghiệp, hợp tác xã cần vận động các hộ gia đình, nông dân tham gia vào các lớp tập huấn, hội thảo để chuyển giao các kiến thức, kỹ năng về nông nghiệp xanh trong sản xuất. Trong đó, các hợp tác xã cần tiếp tục phát huy vai trò sản xuất của tập thể trong việc tiên phong phát triển các mô hình nông nghiệp xanh để mang lại nguồn lực sinh kế bền vững cho các chủ thể tham gia vào kinh tế hợp tác, khuyến khích nông dân thành lập các hợp tác xã để cùng nhau sản xuất, tiêu thụ sản phẩm và chia sẻ kinh nghiệm. Chỉ có như vậy mới có thể tạo ra chuyển biến tích cực trong việc thay đổi tư duy nhận thức về canh tác nông nghiệp xanh, tích cực học hỏi và áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất.

Bốn là, doanh nghiệp HTX và các chủ thể sản xuất, phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn trên địa bàn Thủ đô cần tích cực tham gia vào việc xây dựng chuỗi giá trị bền vững. Đây là vấn đề cần đặc biệt chú trọng tới vai trò của các doanh nghiệp, HTX bởi đây là chủ thể trực tiếp tham gia gia sản xuất cùng người nông dân, đầu tư vốn cho nông dân sản xuất, liên kết với thị trường để trở thành đơn vị, khu vực tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp xanh. Đồng thời, chỉ khi doanh nghiệp tham gia hợp tác sản xuất phát triển kinh tế, đồng hành cùng người nông dân, thì nông nghiệp xanh mới có cơ hội để phát triển thông qua việc người nông dân sẽ học hỏi kinh nghiệp tổ chức, quản lý của doanh nghiệp, HTX, tận dụng được các nguồn lực tài chính của doanh nghiệp để tập trung sản xuất.

Ngoài ra, ở các XTX và mô hình OCOP tại địa phương, cần tiếp tục phát triển thương hiệu cho các sản phẩm OCOP gắn với các mô hình du lịch trải nghiệm xanh, du lịch sinh thái của thành phố Hà Nội, tạo ra các giá trị xanh mới cho nông nghiệp khi liên kết chặt chẽ với ngành công nghiệp chế biến, dịch vụ, du lịch,….

Với quyết tâm chính trị cao và lộ trình khoa học, cách làm bài bản, chắc chắn, cùng những bước đi thận trọng, Hà Nội sẽ phát triển xứng tầm, góp phần cùng cả nước hoàn thành khát vọng Việt Nam hùng cường, vươn lên sánh vai với thủ đô các nước trong khu vực và trên thế giới như Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu đã di nguyện: “Cả nước nhìn về Thủ đô ta. Thế giới trông vào Thủ đô ta. Tất cả chúng ta phải ra sức giữ gìn trật tự, an ninh, làm cho Thủ đô ta thành một Thủ đô bình yên, tươi đẹp, mạnh khỏe cả về vật chất và tinh thần”[2]./.

Ths TĂNG THỊ THANH THU

Khoa Lý luân cơ sở Trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong TP. Hà Nội

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Cục Thống kê TP. Hà Nội (2024), Niên giám Thống kê TP. Hà Nội 2023, Nxb Thống kê.

2. Mai Thị Lan (2020), Từ tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển nông nghiệp suy nghĩ về việc phát triển nông nghiệp xanh và bền vững ở nước ta hiện nay, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Hồng Đức, 48, 99-105.

3. Ngô Thị Thu Hà (2017), Phát triển nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu trên thế giới và hàm ý cho Việt Nam, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, 11, 23-32.

4. Trần Đức Viên (2024), Phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh của Thủ đô đến năm 2030, định hướng đến năm 2050: một cách nhìn, truy cập từ https://vnua.edu.vn/tin-tuc-su-kien/tin-hoat-dong-khac/phat-trien-nong-nghiep-sinh-thai-nong-thon-hien-dai-nong-dan-van-minh-cua-thu-do-den-nam-2030-dinh-huong-den-nam-2050-mot-cach-nhin-56583.