I. HỆ THỐNG CHỈ TIÊU THỐNG KÊ – NỀN TẢNG DỮ LIỆU PHỤC VỤ VẬN HÀNH HIỆU QUẢ MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG HAI CẤP
Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp theo quy định của Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 không chỉ đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện tổ chức bộ máy, phân định rõ hơn chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền giữa các cấp chính quyền, mà còn đòi hỏi đổi mới phương thức cung cấp thông tin phục vụ công tác quản lý, điều hành. Thực tiễn cho thấy, cải cách tổ chức bộ máy chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được đặt trên nền tảng của một hệ thống dữ liệu thống nhất, chính xác, kịp thời và có khả năng hỗ trợ phân tích, dự báo. Nếu phương thức thu thập, tổng hợp và khai thác thông tin chưa được điều chỉnh phù hợp với mô hình quản trị mới, hiệu quả điều hành và khả năng phối hợp giữa các cấp chính quyền có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện thể chế về tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, việc xây dựng, cập nhật hệ thống chỉ tiêu thống kê cần được xem là một nội dung quan trọng trong quá trình đổi mới phương thức quản trị nhà nước.
Việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp, trong đó không còn cấp huyện như trước đây, làm thay đổi phương thức vận hành của hệ thống thông tin hành chính. Trước đó, cấp huyện giữ vai trò trung gian trong quá trình thu thập, kiểm tra, tổng hợp và chuyển tải số liệu từ cấp xã lên cấp tỉnh. Trong mô hình mới, nhiều quy trình nghiệp vụ thống kê cần được rà soát, điều chỉnh theo hướng tăng cường kết nối trực tiếp giữa cấp xã với cấp tỉnh, đồng thời bảo đảm sự phối hợp thống nhất giữa các cơ quan chuyên môn. Sự thay đổi này đòi hỏi hệ thống chỉ tiêu thống kê phải được chuẩn hóa về khái niệm, phương pháp tính, nguồn dữ liệu và cơ chế chia sẻ, qua đó bảo đảm tính liên thông, đồng bộ với các cơ sở dữ liệu quốc gia và hệ thống thông tin chuyên ngành.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, dữ liệu ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng phục vụ phân tích, dự báo, giám sát và đánh giá hiệu quả quản trị. Nhiều nghiên cứu về quản trị công hiện đại cho thấy chất lượng của quyết định chính sách phụ thuộc lớn vào mức độ đầy đủ, chính xác và kịp thời của dữ liệu đầu vào. Theo cách tiếp cận quản trị dựa trên bằng chứng (Evidence-based Governance), các quyết định quản lý cần được xây dựng trên cơ sở thông tin khách quan, có khả năng kiểm chứng và phản ánh sát thực tiễn. Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, khi cấp xã được phân định rõ hơn vai trò trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước tại cơ sở, còn cấp tỉnh cần có đầy đủ thông tin để thực hiện chức năng điều phối, hoạch định chính sách và quản lý phát triển trên phạm vi rộng hơn.
Từ góc độ đó, việc xây dựng Dự thảo Thông tư quy định hệ thống chỉ tiêu thống kê cấp tỉnh, cấp xã không chỉ là sự điều chỉnh kỹ thuật nhằm bảo đảm tính phù hợp với mô hình tổ chức mới, mà còn là bước hoàn thiện nền tảng dữ liệu phục vụ quản trị địa phương hiện đại. Một hệ thống chỉ tiêu thống kê được thiết kế khoa học, thống nhất và có khả năng kết nối với các cơ sở dữ liệu số sẽ góp phần nâng cao chất lượng hoạch định chính sách, tăng cường khả năng giám sát, đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Qua đó, việc đổi mới hệ thống thống kê sẽ trở thành một trong những điều kiện quan trọng để gắn kết quá trình cải cách tổ chức bộ máy với yêu cầu nâng cao chất lượng quản trị trong giai đoạn phát triển mới.
II. ĐIỂM MỚI CỦA HỆ THỐNG CHỈ TIÊU THỐNG KÊ: TỪ CÔNG CỤ PHỤC VỤ BÁO CÁO ĐẾN NỀN TẢNG HỖ TRỢ QUẢN TRỊ DỰA TRÊN DỮ LIỆU
Việc xây dựng Dự thảo Thông tư quy định hệ thống chỉ tiêu thống kê cấp tỉnh, cấp xã trong bối cảnh triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là sự điều chỉnh về mặt kỹ thuật nhằm bảo đảm tính phù hợp của hệ thống thống kê với tổ chức bộ máy mới, mà còn phản ánh yêu cầu đổi mới phương thức quản trị nhà nước trong điều kiện chuyển đổi số. Nếu trước đây hoạt động thống kê chủ yếu tập trung vào việc thu thập, tổng hợp và cung cấp thông tin phục vụ công tác báo cáo, thì hiện nay, hệ thống chỉ tiêu thống kê ngày càng được định hướng trở thành công cụ hỗ trợ phân tích, dự báo, hoạch định chính sách và nâng cao hiệu quả điều hành. Sự chuyển dịch này phù hợp với xu hướng quản trị công hiện đại, trong đó dữ liệu được xem là một nguồn lực quan trọng giúp nâng cao chất lượng ra quyết định và hiệu quả thực thi chính sách.
Trong mô hình quản lý truyền thống, quy trình thu thập, tổng hợp và báo cáo số liệu thường được tổ chức theo nhiều cấp hành chính, trong đó cấp huyện giữ vai trò trung gian trong việc tiếp nhận, kiểm tra, tổng hợp thông tin từ cấp xã trước khi báo cáo lên cấp tỉnh. Khi tổ chức chính quyền địa phương được điều chỉnh theo hướng hai cấp, phương thức vận hành của hệ thống thông tin quản lý cũng cần được nghiên cứu, hoàn thiện để bảo đảm sự thông suốt, liên tục và chính xác trong quá trình cung cấp dữ liệu. Điều này đặt ra yêu cầu rà soát lại các chỉ tiêu thống kê, phương thức thu thập, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan nhằm tăng cường tính liên thông giữa cấp cơ sở với cấp tỉnh, đồng thời bảo đảm dữ liệu được chuẩn hóa và có khả năng kết nối với các hệ thống thông tin chuyên ngành.
Một trong những yêu cầu đặt ra trong quá trình hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu thống kê là phải phản ánh đầy đủ hơn những thay đổi về phạm vi quản lý, chức năng, nhiệm vụ của chính quyền địa phương trong giai đoạn mới. Việc sắp xếp đơn vị hành chính, điều chỉnh mô hình tổ chức chính quyền và mở rộng yêu cầu quản lý ở cấp cơ sở đòi hỏi hệ thống chỉ tiêu không chỉ dừng lại ở việc phản ánh các kết quả hành chính truyền thống, mà cần cung cấp thông tin phục vụ đánh giá toàn diện hơn về tình hình phát triển kinh tế - xã hội, năng lực quản trị và mức độ đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của từng địa phương.
Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh chóng của các lĩnh vực mới như chuyển đổi số, kinh tế số, đổi mới sáng tạo, khoa học và công nghệ, bảo vệ môi trường, phát triển xanh cũng đặt ra yêu cầu bổ sung, hoàn thiện các nhóm chỉ tiêu thống kê tương ứng. Đây không chỉ là sự mở rộng về phạm vi thông tin phản ánh mà còn thể hiện sự thay đổi trong tư duy xây dựng hệ thống thống kê nhà nước: từ việc chủ yếu ghi nhận kết quả hoạt động quản lý sang cung cấp dữ liệu phục vụ đánh giá xu hướng phát triển, nhận diện vấn đề và hỗ trợ quá trình hoạch định chính sách. Trong bối cảnh cạnh tranh và hội nhập ngày càng sâu rộng, chất lượng dữ liệu thống kê trở thành một trong những yếu tố quan trọng góp phần nâng cao năng lực quản trị của địa phương.
Một điểm đổi mới quan trọng của hệ thống chỉ tiêu thống kê là định hướng tăng cường chuẩn hóa dữ liệu trên phạm vi toàn quốc. Mỗi chỉ tiêu cần được xác định rõ về khái niệm, nội dung phản ánh, phương pháp tính, đơn vị tính, nguồn thông tin và cơ quan thực hiện, qua đó tạo sự thống nhất trong quá trình thu thập, tổng hợp và khai thác dữ liệu. Việc chuẩn hóa này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi dữ liệu hiện nay được hình thành từ nhiều ngành, nhiều cấp và nhiều hệ thống thông tin khác nhau. Khi có sự thống nhất về phương pháp và tiêu chuẩn dữ liệu, khả năng so sánh, phân tích và đánh giá giữa các địa phương sẽ được nâng cao, góp phần tăng tính minh bạch và độ tin cậy của thông tin thống kê.
Theo nội dung Dự thảo Thông tư, hệ thống chỉ tiêu thống kê được xây dựng theo hướng phân định rõ hơn nhóm chỉ tiêu thuộc phạm vi cấp tỉnh và cấp xã, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng cấp chính quyền trong mô hình mới. Đối với cấp xã, việc hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu thống kê góp phần nâng cao vai trò của chính quyền cơ sở trong việc cung cấp, cập nhật thông tin phản ánh tình hình thực tiễn trên địa bàn. Đây là cơ sở quan trọng để cấp tỉnh có thêm nguồn dữ liệu phục vụ công tác quản lý, điều phối và xây dựng chính sách phù hợp với đặc điểm của từng khu vực.
Ý nghĩa của sự thay đổi này không chỉ nằm ở việc hoàn thiện quy trình thống kê mà còn góp phần nâng cao chất lượng quản trị địa phương. Trong mô hình quản trị hiện đại, hiệu quả của chính sách phụ thuộc nhiều vào khả năng tiếp cận và khai thác thông tin chính xác, đầy đủ, kịp thời. Khi dữ liệu được thu thập theo phương pháp thống nhất, được cập nhật thường xuyên và bảo đảm tính liên thông, cơ quan quản lý có điều kiện tốt hơn trong việc theo dõi diễn biến kinh tế - xã hội, đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ và điều chỉnh giải pháp quản lý phù hợp với thực tiễn.
Xa hơn, hệ thống chỉ tiêu thống kê mới có thể trở thành một cấu phần quan trọng trong quá trình xây dựng chính quyền số. Chuyển đổi số trong khu vực công không chỉ là việc ứng dụng công nghệ vào xử lý thủ tục hành chính, mà còn là quá trình thay đổi phương thức quản trị dựa trên khả năng kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu. Các cơ sở dữ liệu quốc gia, hệ thống thông tin chuyên ngành và các nền tảng điều hành số chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được xây dựng trên nền tảng dữ liệu có cấu trúc, thống nhất về tiêu chuẩn và phương pháp khai thác. Trong bối cảnh đó, hệ thống chỉ tiêu thống kê đóng vai trò như một khung tham chiếu chung, giúp kết nối thông tin giữa các lĩnh vực quản lý khác nhau.
Việc chuẩn hóa hệ thống chỉ tiêu cũng mở ra khả năng ứng dụng các công cụ phân tích dữ liệu hiện đại trong công tác quản lý nhà nước. Trên cơ sở dữ liệu đầy đủ và có chất lượng, các cơ quan quản lý có thể từng bước nâng cao năng lực dự báo, đánh giá tác động chính sách và nhận diện sớm những vấn đề phát sinh trong quá trình phát triển. Đây là cơ sở để chuyển từ phương thức quản lý chủ yếu dựa trên kinh nghiệm và báo cáo định kỳ sang phương thức quản trị chủ động hơn, dựa trên thông tin, bằng chứng và kết quả thực tiễn.
Như vậy, giá trị cốt lõi của việc hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu thống kê không nằm ở sự thay đổi về số lượng chỉ tiêu, mà ở sự chuyển biến trong cách tiếp cận quản lý dữ liệu. Từ một công cụ chủ yếu phục vụ công tác báo cáo hành chính, hệ thống thống kê đang từng bước được định vị như một hạ tầng thông tin quan trọng phục vụ quản trị địa phương hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng hoạch định chính sách, hiệu quả điều hành và năng lực quản lý nhà nước trong bối cảnh triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
III. Ý NGHĨA ĐỐI VỚI NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG QUẢN TRỊ ĐỊA PHƯƠNG
Trong quản trị nhà nước hiện đại, hoạt động thống kê không chỉ dừng lại ở chức năng cung cấp thông tin phục vụ tổng hợp, báo cáo mà ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phân tích, dự báo và hoạch định chính sách. Vì vậy, việc hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu thống kê cấp tỉnh, cấp xã có ý nghĩa không chỉ trong việc chuẩn hóa thông tin, mà còn góp phần nâng cao chất lượng quản trị địa phương, tăng cường hiệu quả phân cấp, phân quyền và thúc đẩy phương thức điều hành dựa trên dữ liệu.
Trước hết, hệ thống chỉ tiêu thống kê thống nhất góp phần nâng cao chất lượng xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách ở địa phương thông qua việc cung cấp nguồn thông tin có tính hệ thống, khách quan và có khả năng so sánh. Trong bối cảnh phạm vi quản lý, yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và nhiệm vụ của chính quyền địa phương ngày càng đa dạng, việc hoạch định các chương trình, kế hoạch phát triển cần được đặt trên cơ sở những dữ liệu đáng tin cậy thay vì chỉ dựa vào đánh giá định tính hoặc kinh nghiệm quản lý. Thông qua các chỉ tiêu phản ánh về dân số, lao động, đầu tư, an sinh xã hội, môi trường, chuyển đổi số và các lĩnh vực liên quan, cơ quan quản lý có thể nhận diện rõ hơn đặc điểm, xu hướng phát triển của từng địa bàn, từ đó đề ra giải pháp phù hợp và phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn.
Ở góc độ quản trị công, đây là sự chuyển biến từ phương thức quản lý chủ yếu dựa trên kinh nghiệm sang cách tiếp cận quản trị dựa trên bằng chứng (Evidence-based Governance), trong đó thông tin thống kê đóng vai trò là cơ sở hỗ trợ quá trình ra quyết định. Khi dữ liệu được thu thập đầy đủ, chuẩn hóa và cập nhật thường xuyên, chính quyền địa phương có điều kiện nâng cao năng lực dự báo, đánh giá tác động của chính sách và chủ động hơn trong xử lý các vấn đề phát sinh trong thực tiễn.
Bên cạnh đó, việc hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu thống kê có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm hiệu quả thực hiện phân cấp, phân quyền trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Phân cấp, phân quyền không chỉ gắn với việc xác định thẩm quyền, trách nhiệm của từng cấp chính quyền mà còn đòi hỏi cơ chế cung cấp thông tin đầy đủ để các cơ quan quản lý thực hiện tốt chức năng được giao. Khi phương thức tổ chức bộ máy có sự thay đổi, hệ thống thống kê cần được điều chỉnh tương ứng nhằm bảo đảm sự thông suốt trong quá trình thu thập, tổng hợp, chia sẻ và khai thác thông tin giữa các cấp, các ngành.
Trong mô hình mới, cấp xã có vai trò quan trọng trong việc cung cấp, cập nhật thông tin phản ánh tình hình kinh tế - xã hội trên địa bàn; trong khi cấp tỉnh thực hiện chức năng tổng hợp, phân tích, điều phối và xây dựng chính sách trên cơ sở dữ liệu được chuẩn hóa. Sự kết nối chặt chẽ giữa các cấp chính quyền thông qua hệ thống thông tin thống nhất sẽ góp phần rút ngắn thời gian xử lý dữ liệu, nâng cao tính kịp thời và chính xác của thông tin phục vụ công tác quản lý.
Mặt khác, việc chuẩn hóa hệ thống chỉ tiêu thống kê còn tạo điều kiện nâng cao hiệu quả giám sát, đánh giá kết quả thực hiện chính sách. Khi các chỉ tiêu được xác định rõ về nội dung, phương pháp tính và nguồn số liệu, việc theo dõi mức độ hoàn thành nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của từng địa phương sẽ có cơ sở khách quan hơn. Điều này phù hợp với xu hướng quản trị theo kết quả (Results-based Management), trong đó hiệu quả quản lý được đánh giá thông qua những kết quả đầu ra và tác động thực tế đối với quá trình phát triển, thay vì chỉ dựa trên quy trình thực hiện hoặc khối lượng công việc hành chính.
Như vậy, hệ thống chỉ tiêu thống kê mới không chỉ là công cụ phục vụ công tác chuyên môn của ngành thống kê mà còn là một thành tố quan trọng trong nâng cao năng lực quản trị địa phương. Việc hình thành nguồn dữ liệu thống nhất, minh bạch và có khả năng khai thác hiệu quả sẽ góp phần nâng cao chất lượng điều hành, tăng cường trách nhiệm giải trình và hỗ trợ quá trình xây dựng nền hành chính hiện đại.
IV. KẾT LUẬN
Trong bối cảnh triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp và đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước, việc hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu thống kê cấp tỉnh, cấp xã là yêu cầu cần thiết nhằm bảo đảm sự đồng bộ giữa đổi mới tổ chức bộ máy với đổi mới phương thức quản trị. Một hệ thống chỉ tiêu được thiết kế khoa học, thống nhất về khái niệm, phương pháp tính và nguồn thông tin sẽ tạo nền tảng quan trọng phục vụ công tác điều hành, hoạch định chính sách và đánh giá hiệu quả quản lý ở địa phương.
Dự thảo Thông tư không chỉ hướng tới việc hoàn thiện các quy định chuyên môn trong lĩnh vực thống kê mà còn góp phần xây dựng cơ sở thông tin phục vụ quản trị công hiện đại, thông qua việc chuẩn hóa dữ liệu, phân định rõ trách nhiệm cung cấp thông tin và tăng cường khả năng kết nối giữa các hệ thống dữ liệu. Tuy nhiên, để hệ thống chỉ tiêu phát huy hiệu quả trong thực tiễn, quá trình triển khai cần gắn với phát triển hạ tầng số, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, nâng cao năng lực thống kê ở cấp cơ sở và bảo đảm sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan, đơn vị liên quan.
Về lâu dài, khi dữ liệu được quản lý, khai thác hiệu quả và trở thành cơ sở quan trọng trong quá trình ra quyết định, hệ thống chính quyền địa phương hai cấp sẽ có thêm công cụ hỗ trợ nâng cao năng lực quản trị, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới, đồng thời nâng cao chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp./.
Ths. Ngọc Khánh
