Giáo dục lý luận chính trị trực tuyến ở các trường Đại học Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số

Tóm tắt: Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, giáo dục đại học ở Việt Nam đứng trước yêu cầu đổi mới phương thức đào tạo nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục. Đối với các môn lý luận chính trị, việc tổ chức giảng dạy theo hình thức trực tuyến không chỉ mở ra những cơ hội trong đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp, hình thức và phương tiện giáo dục mà còn đặt ra nhiều khó khăn, thách thức trong quá trình tổ chức thực hiện. Trên cơ sở phân tích bối cảnh chuyển đổi số và yêu cầu đổi mới giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay, bài viết phân tích những thuận lợi, đồng thời chỉ ra những khó khăn, thách thức trong quá trình triển khai. Từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục lý luận chính trị trực tuyến, góp phần đổi mới phương thức giảng dạy và nâng cao hiệu quả đào tạo trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

Từ khóa: giáo dục lý luận chính trị trực tuyến, các trường đại học, chuyển đổi số.

1. Mở đầu

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ số đang tác động sâu sắc đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có giáo dục và đào tạo. Đối với giáo dục đại học, việc ứng dụng công nghệ số và triển khai các hình thức đào tạo trực tuyến đang trở thành xu hướng tất yếu nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trong thời kỳ mới.

Đối với các môn lý luận chính trị, việc tổ chức giảng dạy theo hình thức trực tuyến không chỉ tạo điều kiện đổi mới phương pháp dạy học, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức cho sinh viên mà còn góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục lý luận chính trị trong bối cảnh chuyển đổi số. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai tại các trường đại học ở Việt Nam hiện nay vẫn còn tồn tại một số khó khăn, hạn chế cần được nghiên cứu và khắc phục. Vì vậy, việc nghiên cứu giáo dục lý luận chính trị trực tuyến ở các trường đại học Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số có ý nghĩa quan trọng cả về phương diện lý luận và thực tiễn.

2. Kết quả nghiên cứu

2.1. Một số thành công bước đầu

Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước Việt Nam đặc biệt quan tâm đến đổi mới giáo dục nói chung và giáo dục lý luận chính trị nói riêng ở các trường đại học. Với phương châm đẩy mạnh phát triển, ứng dụng thông tin trong dạy học các môn học ở đại học nói chung, các môn lý luận chính trị nói riêng, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản khác nhau hướng dẫn các trường đại học trong việc quản lý và tổ chức dạy học trực tuyến.

Nghị quyết số 29-NQ/TW của Hội nghị Trung ương VIII khóa XI về: “Đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo” thể hiện rõ quan điểm của Đảng ta chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang hình thức học tập đa dạng. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học. Nghị quyết Đại hội Đảng XIII khẳng định: “Tạo đột phá trong đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thu hút và trọng dụng nhân tài, ứng dụng mạnh mẽ thành tựu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”[1] và “Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo. Chú trọng đào tạo, đào tạo lại đội ngũ giảng viên, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo. Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất của người học, từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý dạy và học trực tuyến qua internet, truyền hình”[2].

Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành thông tư số 12/2016/TT-BGDĐT ngày 22/4/2016 quy định về việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, tổ chức đào tạo qua mạng và thông tư số 10/2017/TT-BGDĐT ngày 28-4-2017 ban hành quy chế đào tạo từ xa đối với trình độ đại học. Năm 2021, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành thông tư số 09/2021/TT- BGDĐT ngày 26-5-2021 quy định về quản lý và tổ chức dạy học trực tuyến trong các cơ sở giáo dục phổ thông và cơ sở giáo dục thường xuyên. Bên cạnh đó, Thủ tướng Chính phủ (2017) ban hành Quyết định 117/2017/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và hỗ trợ các hoạt động dạy- học, nghiên cứu khoa học góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo giai đoạn 2016-2020, định hướng đến năm 2025”. Đây là những điều kiện thuận lợi, là tiền đề quan trọng giúp cho các trường đại học tổ chức triển khai hoạt động giáo dục nói chung và giáo dục lý luận chính trị trực tuyến nói riêng trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

Nắm bắt được xu thế phát triển của thời đại và hòa nhập vào dòng chảy mạnh mẽ của quá trình chuyển đổi số, trong thời gian qua, Đảng ủy, Ban Giám hiệu các trường đại học cũng như đội ngũ quản lý, lãnh đạo các đơn vị trong các trường đại học luôn nhất quán chủ trương coi đổi mới phương pháp giáo dục nói chung và giáo dục lý luận chính trị nói riêng theo hướng hiện đại, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học là một hướng ưu tiên, là xu thế tất yếu. Để tạo điều kiện thuận lợi và tâm thế chủ động cho giảng viên khi triển khai phương thức giáo dục lý luận chính trị trực tuyến, các trường đại học đã tổ chức các khóa tập huấn, bồi dưỡng về kiến thức và kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin cũng như cách sử dụng các phần mềm trong giảng dạy trực tuyến dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực này. Các trường đại học còn liên kết với các cơ sở đào tạo uy tín trong và ngoài nước để học tập kinh nghiệm, tìm ra các hướng đi thích hợp trong giáo dục lý luận chính trị trực tuyến ở các trường đại học trong thời gian tới. Các trường đại học cũng tổ chức nhiều hội thảo, hội nghị khoa học nhằm tăng cường giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm trong việc triển khai giáo dục lý luận chính trị trong các trường đại học ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số hiện nay.

Đội ngũ giảng viên ở các trường đại học hiện nay, đa số đều có trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao, uy tín năng lực, có khả năng giảng dạy trực tuyến và có khả năng hướng dẫn rõ ràng đối với sinh viên. Trong quá trình triển khai giáo dục lý luận chính trị trực tuyến, giảng viên có thể sử dụng phần mềm công nghệ, các bài audio, video ... để truyền đạt nội dung học tập đến sinh viên, làm cho những bài giảng lý luận chính trị trở nên sinh động, hấp dẫn, khơi gợi hứng thú học tập và sự tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập của sinh viên.

Chương trình, nội dung giáo dục lý luận chính trị trực tuyến là vấn đề được Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm. Năm 2019, Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Ban Tuyên giáo Trung ương xây dựng bộ chương trình, giáo trình 5 môn lý luận chính trị giảng dạy trong các trường đại học Việt Nam. Chương trình mới đã tăng cường thời lượng, số lượng tín chỉ giữa chương trình đào tạo không chuyên và ngành chuyên về lý luận chính trị. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng biên soạn giáo trình lý luận chính trị điện tử, các bài giảng lý luận chính trị điện tử với nội dung tinh gọn và đổi mới, lược bỏ những phần kiến thức, nội dung trùng lặp, những nội dung đến nay không còn phù hợp với thực tiễn, bổ sung những nội dung mới chẳng hạn như cuộc cách mạng công nghệ 4.0.

Hiện nay, chúng ta thấy có rất nhiều phương pháp giáo dục lý luận chính trị trực tuyến đa dạng, phong phú. Một chủ đề, bài giảng lý luận chính trị trực tuyến bên cạnh việc sử dụng phương pháp thuyết trình truyền thông, có thể sử dụng lồng ghép nhiều phương pháp giáo dục lý luận chính trị hiện đại để tạo nên một môi trường học tập tương tác, hiện đại. Những phương pháp dạy học trực tuyến hiện đại như phương pháp thảo luận trực tuyến, phương pháp làm việc nhóm, phương pháp case- study (nghiên cứu điển hình), phương pháp mind- map (sơ đồ tư duy), phương pháp trò chơi (game), phương pháp trực quan... Sự kết hợp linh hoạt nhiều phương pháp trong quá trình giáo dục trực tuyến lồng ghép với những hình ảnh và bài giảng trực tiếp sinh động, kết hợp với việc sử dụng các phương tiện hiện đại sẽ “thổi hồn” vào những bài giảng lý luận chính trị được coi là khô cứng, làm cho những bài giảng lý luận chính trị trực tuyến trở nên sinh động, hấp dẫn, lôi cuốn, tạo sự hứng thú, hăng say học tập cho sinh viên.

Hình thức, phương tiện giáo dục lý luận chính trị trực tuyến cũng rất đa dạng, phong phú. Việc sử dụng các trang web sẽ là nơi kết nối được nhiều địa điểm, nhiều khoa, nhiều địa phương, là nơi lưu trữ sẵn các bài giảng điện tử và các phần mềm cho phép giảng viên và sinh viên trao đổi thông tin bài học và giảng viên cung cấp các bài tập cho sinh viên. Thêm vào đó, giảng viên có thể truyền tải âm thanh và hình ảnh nội dung qua các băng thông rộng kết nối mạng LAN, mạng Wifi, Wimax…

Đa số sinh viên các trường đại học đều năng động, linh hoạt, nhanh nhạy với sự thay đổi, dễ tiếp cận với thành tựu mới của khoa học công nghệ, có ý thức chính trị cao. Giáo dục các môn học nói chung và giáo dục lý luận chính trị nói riêng theo phương thức trực tuyến chắc chắn không chỉ gây hứng thú với các em mà với những đặc điểm và phẩm chất nêu trên sinh viên sẽ chủ động, tích cực để khai thác tối đa hiệu quả của mô hình giáo dục trực tuyến để cải thiện kết quả học tập, từng bước tạo lập hứng thú, say mê đối với môn học lý luận chính trị.

2.2. Một số khó khăn, thách thức

Thứ nhất, đội ngũ giảng viên ở các trường đại học hiện nay, bên cạnh các giảng viên trẻ có khả năng sử dụng thành thạo internet và mạng xã hội, luôn sẵn sàng thay đổi để góp phần nâng cao chất lượng giáo dục lý luận chính trị trực tuyến thì còn có một bộ phận giảng viên các trường đại học lớn tuổi, có nhiều kinh nghiệm, có thâm niên nghề nghiệp cao nhưng ngại thay đổi, khả năng sử dụng internet và mạng xã hội cũng như ứng dụng các phần mềm vào giảng dạy lý luận chính trị trực tuyến còn hạn chế, không thuần thục. Việc thiết kế kịch bản giáo dục lý luận chính trị trực tuyến, xây dựng hình ảnh, video clip, tích hợp các trang màn hình… còn khá mới lạ đối với nhiều giảng viên giảng dạy lý luận chính trị. Đây cũng là rào cản gây thêm áp lực cho giảng viên trong quá trình triển khai thực hiện giáo dục lý luận chính trị trực tuyến so với mô hình giáo dục lý luận chính trị truyền thống.

Thứ hai, nội dung, chương trình các môn lý luận chính trị có tính đặc thù cao nên thường rất khó để thiết kế các bài giảng lý luận chính trị trực tuyến bởi thiết kế bài giảng trực tuyến phụ thuộc rất lớn vào nội dung bài học. Vì, vậy, thiết kế một bài giảng lý luận chính trị trực tuyến không dễ dàng như các môn học đại cương khác như Toán, Tin, Tiếng Anh…

Thứ ba, phương pháp giáo dục lý luận trực tuyến đòi hỏi phải kết hợp giữa phương pháp giáo dục lý luận truyền thống đó là phương pháp thuyết trình với các phương pháp giáo dục lý luận chính trị trực tuyến hiện đại khác, kết hợp với việc sử dụng thành thạo các ứng dụng công nghệ thông tin cũng là một thách thức không nhỏ đối với giảng viên giảng dạy các môn lý luận chính trị trực tuyến. Việc sử dụng linh hoạt và đa dạng hóa các phương pháp giáo dục lý luận chính trị trực tuyến cho phù hợp với đặc điểm và trình độ của sinh viên các trường đại học hiện nay đang là một rào cản không nhỏ khi các trường đại học triển khai mô hình giáo dục lý luận chính trị trực tuyến.

Thứ tư, hình thức, phương tiện giáo dục lý luận chính trị trực tuyến chắc chắn sẽ làm phát sinh đến các vấn đề liên quan đến an ninh mạng cũng như các vấn đề liên quan đến sở hữu trí tuệ. Đặc biệt, với hình thức, phương tiện này nếu giảng viên không thận trọng trong việc lấy ví dụ và dẫn chứng sẽ dễ tiết lộ bí mật quốc gia, các thông tin không được phép chia sẻ rộng rãi. Các phương tiện giáo dục lý luận chính trị trực tuyến mặc dù đã được các trường đại học quan tâm đầu tư nhưng còn thiếu tính đồng bộ, nhiều trường đại học còn thiếu hệ thống quản lý chương trình trực tuyến.

Thứ năm, một bộ phận sinh viên ở các trường đại học vốn đã quen với cách giáo dục lý luận chính trị truyền thống, do đó tâm lý ỷ lại, thụ động trong học tập các môn lý luận chính trị. Nhiều sinh viên chưa hình thành chưa hình thành năng lực tự xây dựng cho mình kế hoạch học tập và kỹ năng tự học, tự nghiên cứu theo phương thức giáo dục trực tuyến mới. Thêm vào đó, mặt bằng trình độ sử dụng công nghệ thông tin của sinh viên chưa đồng đều, một số sinh viên ít hoặc chưa được tiếp cận và sử dụng công nghệ hiện đại do điều kiện kinh tế gia đình khó khăn hoặc ở vùng sâu, vùng xa… Điều này, ảnh hưởng đến chất lượng, kết quả học tập các môn học này của sinh viên.

2.3. Một số giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục lý luận chính trị trực tuyến ở các trường đại học Việt Nam trong thời gian tới

Một là, nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên lý luận chính trị trực tuyến ở các trường đại học

Các giảng viên phải có trình độ chuyên môn nghiệp vụ cao, tâm huyết với nghề, có bản lĩnh chính trị vững vàng và có kỹ năng sử dụng các phương tiện, công nghệ thông tin hiện đại trong giáo dục lý luận chính trị, giúp khơi gợi sinh viên lòng đam mê, tinh thần tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập các môn học vốn được coi là khô khan, khó học này. Trong giảng dạy các môn lý luận chính trị trực tuyến, giảng viên cần thiết kế giáo án, đề cương điện tử sao cho cô đọng, ngắn gọn, súc tích, mạch lạc, không ôm đồm nhiều vấn đề giúp sinh viên dễ hiểu, dễ nhớ, dễ nắm bắt nội dung bài giảng và hình thành thói quen tự học, tự nghiên cứu tài liệu, đọc thêm tài liệu tham khảo theo những gợi ý, định hướng của giảng viên.

Hai là, đổi mới nội dung, chương trình kết hợp đổi mới phương pháp, hình thức giáo dục lý luận chính trị trực tuyến

Đổi mới nội dung, chương trình giáo dục lý luận chính trị trực tuyến cần cô đọng, ngắn gọn, súc tích, các chuyên đề được tách ra hoặc chia nhỏ nhưng vẫn theo trình tự logic nhất định. Cùng với đổi mới nội dung và chương trình, việc đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học trực tuyến giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Các phương pháp dạy học cần được sử dụng đa dạng, linh hoạt, kết hợp giữa phương pháp thuyết giảng truyền thống với các phương pháp khác như thảo luận nhóm trực tuyến, nêu vấn đề, tình huống, sơ đồ tư duy, trò chơi… kết hợp với việc sử dụng các công cụ công nghệ số như hệ thống quản lý học tập (LMS), diễn đàn học tập, bài kiểm tra trực tuyến và các phần mềm hỗ trợ tương tác. Những phương pháp này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức của sinh viên mà còn góp phần hình thành các kỹ năng học tập tự chủ, kỹ năng làm việc nhóm và kỹ năng tư duy phản biện - những năng lực quan trọng đối với nguồn nhân lực trong xã hội tri thức. Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa các hình thức tổ chức giáo dục lý luận chính trị trực tuyến. Ngoài các giờ học trực tuyến đồng bộ (synchronous learning), các cơ sở giáo dục đại học cần phát triển các học liệu số, bài giảng điện tử, video bài giảng, podcast học thuật và các khóa học trực tuyến mở nhằm hỗ trợ sinh viên học tập linh hoạt theo thời gian và nhu cầu cá nhân. Việc kết hợp hài hòa giữa học trực tuyến đồng bộ và học trực tuyến không đồng bộ (asynchronous learning) sẽ tạo điều kiện thuận lợi để người học tiếp cận tri thức một cách chủ động, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học lý luận chính trị trong bối cảnh chuyển đổi số.

Ba là, các trường đại học cần tăng cường đầu tư phương tiện hiện đại phục vụ cho giáo dục lý luận chính trị trực tuyến

Các trường đại học cần đầu tư phương tiện hiện đại như xây dựng, thiết kế các trang web khoa học, sinh động, hấp dẫn, qua đó cung cấp các thông tin, giáo trình, sách, tài liệu tham khảo phục vụ cho môn học. Sinh viên chỉ cần có máy tính hoặc điện thoại thông minh có kết nối mạng là có thể truy cập vào hàng loạt những tài liệu học tập. Giảng viên có thể truyền âm thanh và hình ảnh minh họa nôi dung bài giảng qua các băng thông rộng có kết nối mạng LAN, mạng Wifi, Wimax… để truyền tải tri thức lý luận chính trị đến sinh viên.

Bốn là, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của sinh viên trong giáo dục lý luận chính trị trực tuyến

Trong bối cảnh chuyển đổi số, sinh viên - những chủ nhân tương lai của đất nước phải tự mình chiếm lĩnh tri thức, đồng thời phải hình thành và phát triển năng lực tư duy độc lập, sáng tạo, biết lý giải và có khả năng thích ứng cao trước những biến đổi nhanh chóng và phức tạp của thực tiễn. Bên cạnh đó, sinh viên cần chủ động, tự giác, hình thành cho mình thói quen tự học, tự nghiên cứu tài liệu giáo dục lý luận chính trị, đồng thời, sinh viên xác định động cơ học tập lý luận chính trị là chiếm lĩnh tri thức lý luận chính trị tiên tiến của thời đại để trang bị cho mình thế giới quan, phương pháp luận nhân sinh quan đúng đắn, làm hành trang cho hoạt động thực tiễn hữu ích và hiệu. Những giải pháp trên đây nếu được thực hiện một cách đồng bộ thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục lý luận chính trị trực tuyến cho sinh viên các trường đại học ở Việt Nam hiện nay trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

3. Kết luận

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, giáo dục trực tuyến nói chung và giáo dục lý luận chính trị trực tuyến ở các trường đại học nói riêng ngày càng trở thành một xu thế tất yếu của giáo dục đại học hiện đại. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu các trường đại học Việt Nam cần chủ động thích ứng với sự phát triển của khoa học và công nghệ, tích cực triển khai các mô hình dạy học trực tuyến trong giáo dục lý luận chính trị. Việc nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên, đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp, phương tiện và phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của sinh viên sẽ góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục lý luận chính trị trực tuyến. Đây cũng là những giải pháp quan trọng nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục đại học, phù hợp với xu thế phát triển của thời đại và quá trình chuyển đổi số hiện nay.

TS. Nguyễn Thị Hà Thu

Khoa Tư tưởng Hồ Chí Minh

Học viện Báo chí và Tuyên truyền

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2016), Thông tư số 12/2016/TT-BGD-ĐT ngày 22/04/2016 về quy định ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, tổ chức đào tạo qua mạng.

2. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2017), Thông tư số 10/2017/TT-BGD-ĐT ngày 28/4/2017 về quy chế đào tạo từ xa trình độ đại học

3. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2021), Thông tư số 09/2021/TT-BGD-ĐT ngày 26/5/2021 quy định về quản lý và dạy học trực tuyến trong các cơ sở giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên

4. Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

5. Đảng cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện hội Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.

6. Thủ tướng Chính phủ (2017), Quyết định số 117/2017/QĐ-TTg ngày 25/01/2017 về tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và hỗ trợ các hoạt động dạy- học, nghiên cứu khoa học góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo giai đoạn 2016-2020, định hướng đến năm 2025.