Tóm tắt: Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền và chủ động, tích cực hội nhập quốc tế, pháp luật ngày càng giữ vị trí trung tâm trong tổ chức, quản lý và điều chỉnh các quan hệ xã hội. Sự gia tăng của các quan hệ kinh tế, thương mại, đầu tư và dân sự có yếu tố nước ngoài đồng thời đặt ra những yêu cầu mới đối với hoạt động tư vấn và phổ biến, giáo dục pháp luật. Trong bối cảnh đó, luật gia không chỉ có vai trò cung cấp, giải thích và hướng dẫn áp dụng pháp luật mà còn là chủ thể góp phần kết nối pháp luật với đời sống xã hội, hỗ trợ phòng ngừa rủi ro pháp lý, nâng cao ý thức tuân thủ và phản ánh những vấn đề phát sinh từ thực tiễn để góp phần hoàn thiện chính sách, pháp luật. Bài viết này phân tích vị trí, vai trò của luật gia trong hoạt động tư vấn và phổ biến pháp luật trong điều kiện hội nhập quốc tế; nhận diện những yêu cầu mới đối với đội ngũ luật gia trước sự phát triển của kinh tế số, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo; đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, tính chuyên nghiệp và hiệu quả xã hội của hoạt động này.
Từ khóa: luật gia; tư vấn pháp luật; phổ biến, giáo dục pháp luật; Nhà nước pháp quyền; hội nhập quốc tế; quản trị rủi ro pháp lý.
Abstract: In the process of building a rule-of-law state and proactively pursuing international integration, law has increasingly assumed a central role in the organization, governance, and regulation of social relations. The growing number of economic, commercial, investment, and civil relations involving foreign elements has simultaneously placed new demands on legal consultancy and legal dissemination and education. In this context, legal experts play a role not only in providing, interpreting, and guiding the application of the law, but also in connecting the law with social life, supporting legal risk prevention, promoting legal compliance, and identifying issues arising from practice in order to contribute to the improvement of policies and legislation. This article analyzes the position and role of legal experts in legal consultancy and legal dissemination and education in the context of international integration; identifies new requirements for legal experts in response to the development of the digital economy, digital transformation, and artificial intelligence; and proposes a number of solutions to enhance the quality, professionalism, and social effectiveness of these activities.
Keywords: legal experts; legal consultancy; legal dissemination and education; rule-of-law state; international integration; legal risk management.
Ảnh minh họa - TL
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Hội nhập quốc tế đang làm thay đổi sâu sắc phương thức vận hành của nền kinh tế, quản trị nhà nước và đời sống xã hội. Sự gia tăng của các quan hệ đầu tư, thương mại xuyên biên giới, chuyển giao công nghệ, dịch chuyển lao động và giao lưu dân sự làm cho các quan hệ pháp lý ngày càng đa dạng, phức tạp, chịu sự tác động của pháp luật quốc gia, pháp luật nước ngoài, điều ước quốc tế, tập quán quốc tế và các cơ chế giải quyết tranh chấp. Trong bối cảnh đó, khả năng tiếp cận, hiểu và vận dụng pháp luật trở thành một bộ phận quan trọng của năng lực quản trị và hội nhập.
Đối với Nhà nước, yêu cầu đặt ra là bảo đảm pháp luật được thực thi thống nhất, minh bạch và hiệu quả; đối với doanh nghiệp, hiểu biết và tuân thủ pháp luật gắn với quản trị rủi ro và năng lực cạnh tranh; đối với người dân, tiếp cận pháp luật là cơ sở để thực hiện quyền, nghĩa vụ và bảo vệ lợi ích hợp pháp. Tuy nhiên, hiệu quả của pháp luật không chỉ phụ thuộc vào chất lượng quy định mà còn ở khả năng đưa pháp luật vào thực tiễn. Đây là lĩnh vực thể hiện rõ vai trò của luật gia. Với kiến thức chuyên môn và kinh nghiệm thực tiễn, luật gia giữ vị trí cầu nối giữa pháp luật, chính sách và đời sống xã hội. Trong hoạt động tư vấn, luật gia giúp cá nhân, tổ chức xác định vấn đề pháp lý, quyền và nghĩa vụ, lựa chọn phương án phù hợp và chủ động phòng ngừa rủi ro. Trong phổ biến pháp luật, luật gia góp phần chuyển hóa những quy định phức tạp thành nội dung dễ tiếp cận, phù hợp với từng nhóm đối tượng. Đồng thời, từ thực tiễn nghề nghiệp, luật gia có thể nhận diện những bất cập trong áp dụng pháp luật, phản ánh nhu cầu xã hội, tham gia phản biện và kiến nghị hoàn thiện chính sách, pháp luật.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, chuyển đổi số và sự gia tăng của các quan hệ pháp lý xuyên biên giới, vai trò của luật gia đang đứng trước những yêu cầu mới về chuyên môn, năng lực hội nhập, kỹ năng số và trách nhiệm nghề nghiệp. Vì vậy, nghiên cứu vai trò của luật gia trong tư vấn và phổ biến pháp luật có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn, góp phần nhận diện những yêu cầu mới, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng, tính chuyên nghiệp và hiệu quả của công tác tư vấn, phổ biến pháp luật trong tình hình mới.
2. LUẬT GIA TRONG HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN VÀ PHỔ BIẾN PHÁP LUẬT: TỪ TRUYỀN ĐẠT QUY ĐỊNH ĐẾN KẾT NỐI PHÁP LUẬT VỚI ĐỜI SỐNG
Trong đời sống pháp lý, luật gia có vị trí đặc thù, gắn với nghiên cứu, tư vấn, phổ biến pháp luật, tham gia xây dựng chính sách và phản ánh thực tiễn pháp lý. Nên vai trò của luật gia cần được nhìn nhận trong mối quan hệ giữa pháp luật, chính sách và thực tiễn xã hội, qua đó phát huy chức năng xã hội trong xây dựng Nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế.
Tư vấn pháp luật không đơn thuần là cung cấp hoặc dẫn chiếu quy định, mà quan trọng hơn là phân tích, lý giải và vận dụng pháp luật vào những tình huống cụ thể. Trong bối cảnh hệ thống pháp luật ngày càng chuyên ngành hóa, có nhiều quy định liên kết, dẫn chiếu và điều kiện áp dụng khác nhau, việc tiếp cận văn bản chưa đồng nghĩa với khả năng xác định chính xác quyền, nghĩa vụ và phương án xử lý. Do vậy, luật gia cần xác định đúng quan hệ pháp luật, hệ thống hóa các quy định liên quan, đánh giá điều kiện áp dụng và nhận diện hệ quả pháp lý có thể phát sinh. Đối với doanh nghiệp, đây là cơ sở quan trọng để phòng ngừa rủi ro trong đầu tư, kinh doanh; đối với người dân, giúp chủ động thực hiện quyền và nghĩa vụ theo pháp luật.
Tư vấn pháp luật có mối quan hệ chặt chẽ với phổ biến, giáo dục pháp luật. Nếu phổ biến pháp luật hướng tới cung cấp tri thức pháp lý cho cộng đồng thì tư vấn đưa tri thức đó vào những trường hợp cụ thể. Từ các vấn đề phát sinh trong thực tiễn tư vấn, luật gia có thể nhận diện nhu cầu pháp lý phổ biến để xây dựng chuyên đề, tài liệu hướng dẫn, bài viết, tọa đàm hoặc chương trình phổ biến phù hợp với từng nhóm đối tượng. Qua đó, một trường hợp tư vấn cụ thể có thể tạo ra giá trị phòng ngừa và phổ biến ở phạm vi rộng hơn.
Trong điều kiện hội nhập quốc tế, hoạt động tư vấn và phổ biến pháp luật còn phải tính đến sự tương tác giữa pháp luật Việt Nam với điều ước quốc tế, pháp luật nước ngoài và thông lệ quốc tế. Điều này đòi hỏi luật gia có tư duy pháp lý liên ngành, năng lực nghiên cứu, phân tích và khả năng đặt quy định pháp luật trong bối cảnh kinh tế, xã hội cụ thể. Luật gia cũng có thể trở thành kênh phản hồi từ thực tiễn đối với quá trình hoàn thiện pháp luật. Những vướng mắc thường xuyên trong áp dụng pháp luật, nếu được tổng hợp và phân tích khoa học, sẽ cung cấp dữ liệu thực tiễn cho nghiên cứu chính sách và kiến nghị hoàn thiện pháp luật.
Như vậy, vai trò của luật gia không chỉ dừng ở việc giúp các chủ thể biết pháp luật, mà hướng tới hiểu đúng, vận dụng đúng và chủ động tuân thủ pháp luật. Thông qua hoạt động chuyên môn, luật gia góp phần thu hẹp khoảng cách giữa quy định và thực thi, thúc đẩy văn hóa pháp lý và ý thức thượng tôn pháp luật trong xã hội.
3. VAI TRÒ CỦA LUẬT GIA TRONG QUẢN TRỊ RỦI RO PHÁP LÝ VÀ NÂNG CAO NĂNG LỰC HỘI NHẬP CỦA DOANH NGHIỆP
Từ chức năng tư vấn và phổ biến pháp luật, vai trò của luật gia trong môi trường kinh doanh hội nhập ngày càng chuyển mạnh từ xử lý tranh chấp sang phòng ngừa rủi ro pháp lý. Đây là yêu cầu tất yếu khi hoạt động của doanh nghiệp ngày càng gắn với nhiều hệ thống quy định trong nước và quốc tế.
Trong nền kinh tế hội nhập, doanh nghiệp không chỉ phải tuân thủ pháp luật về đầu tư, thương mại, thuế, lao động, sở hữu trí tuệ, môi trường mà còn phải đáp ứng các tiêu chuẩn, điều kiện của thị trường và đối tác nước ngoài. Với giao dịch có yếu tố quốc tế, những vấn đề như luật áp dụng, điều khoản hợp đồng, cơ chế giải quyết tranh chấp, trách nhiệm bồi thường, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ hay nghĩa vụ tuân thủ có thể tác động trực tiếp đến hiệu quả và an toàn của giao dịch. Vì vậy, tư vấn pháp luật cần được thực hiện từ trước khi giao dịch được xác lập, giúp doanh nghiệp nhận diện nguy cơ và chủ động lựa chọn phương án phù hợp. Cách tiếp cận này, luật gia không chỉ giải đáp cách thức xử lý khi tranh chấp phát sinh, mà quan trọng hơn là nhận diện nguồn rủi ro và đề xuất cơ chế phòng ngừa. Công việc có thể bao gồm rà soát hợp đồng, cập nhật chính sách, xây dựng quy trình tuân thủ, đào tạo nhân sự, kiểm soát nghĩa vụ thuế, lao động, môi trường và bảo vệ tài sản trí tuệ. Luật gia cung cấp cơ sở pháp lý, phân tích các phương án và cảnh báo hệ quả có thể phát sinh, còn quyết định kinh doanh thuộc về chủ thể có thẩm quyền.
Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, vai trò này càng thiết thực do nguồn lực dành cho pháp chế thường hạn chế. Việc chỉ tìm kiếm tư vấn khi tranh chấp đã xảy ra có thể làm gia tăng chi phí và ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh. Nên việc phổ biến pháp luật cần được gắn với nhu cầu quản trị thực tế, tập trung vào những lĩnh vực có tác động trực tiếp như hợp đồng, xuất nhập khẩu, sở hữu trí tuệ, thuế, lao động, môi trường và các yêu cầu của thị trường quốc tế. Ở phạm vi rộng hơn, năng lực tuân thủ của doanh nghiệp góp phần hình thành môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo. Khi rủi ro pháp lý được nhận diện và kiểm soát từ sớm, doanh nghiệp có điều kiện nâng cao chất lượng quản trị, củng cố niềm tin với đối tác và tăng khả năng tham gia chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng quốc tế. Từ đó mà hoạt động của luật gia được đặt trong mối liên hệ trực tiếp với năng lực hội nhập và sức cạnh tranh của doanh nghiệp.
4. NHỮNG YÊU CẦU MỚI ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN VÀ PHỔ BIẾN PHÁP LUẬT TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP VÀ CHUYỂN ĐỔI SỐ
Hội nhập quốc tế và chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản phương thức tiếp cận pháp luật. Bên cạnh các hình thức truyền thống như hội nghị, tài liệu, tập huấn và tư vấn trực tiếp, internet, mạng xã hội và các nền tảng số đang trở thành kênh phổ biến pháp luật có khả năng tiếp cận nhanh và rộng. Sự thay đổi này mở rộng cơ hội tiếp cận pháp luật, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về độ chính xác, tính cập nhật và khả năng kiểm chứng của thông tin pháp lý. Trong môi trường số, thông tin pháp luật được chia sẻ nhanh không đồng nghĩa với thông tin đã được kiểm chứng. Việc sử dụng văn bản hết hiệu lực, trích dẫn thiếu bối cảnh hoặc diễn giải không đầy đủ có thể dẫn đến nhận thức và áp dụng pháp luật sai lệch. Vì vậy, luật gia ngày càng có vai trò như một bộ lọc chuyên môn, giúp xác định nguồn pháp luật, kiểm tra hiệu lực, làm rõ phạm vi áp dụng và chuyển hóa các quy định phức tạp thành nội dung dễ tiếp cận mà không làm thay đổi bản chất pháp lý.
Phổ biến pháp luật trên nền tảng số cũng cần chuyển từ tư duy truyền đạt đại trà sang cung cấp thông tin theo nhu cầu, nhóm đối tượng và tình huống pháp lý cụ thể. Người dân cần những nội dung gắn với đời sống; doanh nghiệp quan tâm đến pháp luật phục vụ quản trị, đầu tư và kinh doanh; người lao động cần hiểu quyền, nghĩa vụ; trong khi các chủ thể tham gia quan hệ quốc tế cần được trang bị kiến thức về điều ước quốc tế, pháp luật nước ngoài và các chuẩn mực có liên quan. Hình thức thể hiện có thể ngắn gọn, trực quan, nhưng phải bảo đảm điều kiện, giới hạn và bối cảnh áp dụng của quy định.
Hơn nữa, hội nhập cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ luật gia. Trong nhiều lĩnh vực, việc chỉ nắm pháp luật trong nước là chưa đủ; luật gia cần có khả năng phân tích mối quan hệ giữa pháp luật quốc gia với điều ước quốc tế, pháp luật nước ngoài và thông lệ quốc tế. Đây là điều kiện để hoạt động tư vấn đáp ứng tốt hơn các giao dịch và quan hệ pháp lý có yếu tố xuyên biên giới. Trí tuệ nhân tạo đã và đang mở ra khả năng hỗ trợ tìm kiếm, hệ thống hóa và phân tích dữ liệu pháp luật. Tuy nhiên, kết quả do AI cung cấp thì cần phải được kiểm chứng về nguồn, hiệu lực và bối cảnh áp dụng, không thể mặc nhiên thay thế kết luận chuyên môn. Công nghệ có thể nâng cao hiệu quả, nhưng trách nhiệm nghề nghiệp và tính chính xác của tư vấn vẫn đòi hỏi sự kiểm soát của con người. Do đó mà luật gia trong thời kỳ mới cần kết hợp năng lực pháp lý với kỹ năng số, ngoại ngữ, tư duy liên ngành và năng lực truyền thông pháp luật để đáp ứng tốt hơn yêu cầu tư vấn, phổ biến và thực thi pháp luật trong môi trường hội nhập.
5. PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA LUẬT GIA TRONG XÂY DỰNG VĂN HÓA PHÁP LÝ VÀ HOÀN THIỆN THỂ CHẾ
Tư vấn và phổ biến pháp luật là những hoạt động gắn bó với quá trình xây dựng văn hóa pháp lý và nâng cao năng lực pháp quyền của xã hội. Để phát huy vai trò của luật gia trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số, cần đồng thời đổi mới cơ chế, phương thức hoạt động và năng lực chuyên môn.
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế huy động sự tham gia của các tổ chức xã hội – nghề nghiệp và đội ngũ luật gia vào phổ biến, giáo dục pháp luật, nhất là trong những lĩnh vực có nhu cầu tiếp cận cao và thường xuyên thay đổi. Việc phát huy nguồn lực xã hội cần được thực hiện theo hướng chuyên môn hóa, thiết thực và phù hợp với từng nhóm đối tượng. Cần tăng cường kết nối giữa tư vấn pháp luật, phổ biến pháp luật và nghiên cứu chính sách. Những vướng mắc phát sinh thường xuyên trong thực tiễn tư vấn cần được tổng hợp, phân tích để xác định nguyên nhân từ nhận thức, tổ chức thực thi hay bất cập của quy định. Qua đó, luật gia có thể trở thành kênh phản hồi thực tiễn, góp phần cung cấp cơ sở cho quá trình hoàn thiện pháp luật và chính sách. Hơn nữa, phương thức phổ biến pháp luật cần tiếp tục đổi mới theo hướng đa dạng và phù hợp với môi trường số, thông qua chuyên trang, tọa đàm, nền tảng hỏi – đáp, cơ sở dữ liệu và các sản phẩm truyền thông pháp luật. Báo chí và truyền thông có vai trò quan trọng trong việc chuyển tải những vấn đề pháp lý phức tạp thành nội dung dễ tiếp cận nhưng vẫn bảo đảm tính chính xác và căn cứ pháp lý. Đội ngũ luật gia cũng luôn luôn cần phải nâng cao năng lực theo hướng liên ngành, kết hợp kiến thức pháp luật với pháp luật quốc tế, kinh tế, quản trị, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và kỹ năng truyền thông bao gồm yêu cầu về tính chính xác, khách quan, kiểm chứng nguồn và trách nhiệm nghề nghiệp.
Tư vấn và phổ biến pháp luật cần được xem là một phần của đầu tư cho năng lực pháp quyền. Luật gia, với vai trò cầu nối giữa pháp luật và đời sống, có thể góp phần nâng cao ý thức tuân thủ, hỗ trợ quản trị rủi ro, phản ánh những vấn đề từ thực tiễn và thúc đẩy xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật, hoàn thiện thể chế và nâng cao chất lượng quản trị xã hội.
KẾT LUẬN
Trong tiến trình hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, pháp luật ngày càng giữ vai trò quan trọng trong quản trị, phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh. Điều đó đặt ra yêu cầu ngày càng cao về khả năng tiếp cận, hiểu đúng và vận dụng pháp luật đối với mọi chủ thể trong xã hội. Quá trình này, luật gia giữ vai trò cầu nối giữa pháp luật, chính sách và thực tiễn, góp phần đưa pháp luật vào đời sống, hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro, nâng cao năng lực tuân thủ và phản ánh những vấn đề phát sinh từ thực tiễn để phục vụ hoàn thiện thể chế. Từ đó hoạt động tư vấn và phổ biến pháp luật cũng nên chuyển từ truyền đạt quy định và xử lý tình huống sang hướng dẫn áp dụng, phòng ngừa rủi ro và hình thành năng lực pháp lý để phù hợp với từng nhóm đối tượng. Trong môi trường số, bên cạnh chuyên môn pháp luật, luật gia cần được trang bị năng lực công nghệ, ngoại ngữ, tư duy liên ngành và trách nhiệm nghề nghiệp, đặc biệt trong kiểm chứng và cung cấp thông tin pháp lý.
Phát huy hiệu quả vai trò của luật gia sẽ góp phần thu hẹp khoảng cách giữa pháp luật và thực tiễn, thúc đẩy văn hóa thượng tôn pháp luật, nâng cao chất lượng quản trị xã hội và năng lực hội nhập. Đây cũng là cơ sở để xây dựng đội ngũ luật gia chuyên nghiệp, có bản lĩnh nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội, đóng góp thiết thực vào quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền, hoàn thiện thể chế và phát triển bền vững trong thời kỳ hội nhập quốc tế.
Luật gia Đoàn Mạnh Phương
Chủ tịch Hội đồng Quản lý, Viện Chính sách, Pháp luật và Quản lý;
Tổng Biên tập Tạp chí Việt Nam Hội nhập
_______________________________________
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Quốc hội (2013), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
2. Quốc hội (2012), Luật số 14/2012/QH13 ngày 20/6/2012 về Phổ biến, giáo dục pháp luật.
3. Quốc hội (2006), Luật số 65/2006/QH11 ngày 29/6/2006 về Luật Luật sư; được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 20/2012/QH13 ngày 20/11/2012.
4. Quốc hội (2016), Luật số 108/2016/QH13 ngày 9/4/2016 về Điều ước quốc tế.
5. Quốc hội (2017), Luật số 11/2017/QH14 ngày 20/6/2017 về Trợ giúp pháp lý.
6. Quốc hội (2023), Luật số 20/2023/QH15 ngày 22/6/2023 về Giao dịch điện tử, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024.
7. Quốc hội (2025), Luật số 64/2025/QH15 ngày 19/2/2025 về Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, có hiệu lực từ ngày 1/4/2025.
8. Quốc hội (2025), Luật số 91/2025/QH15 ngày 26/6/2025 về Bảo vệ dữ liệu cá nhân, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026.
9. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2022), Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.
10. Chính phủ (2023), Nghị quyết số 77/NQ-CP ngày 12/5/2023 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 27-NQ/TW.
11. Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 3/6/2020 phê duyệt “Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”.
