Tóm tắt: Không gian mạng đang trở thành môi trường quan trọng trong sáng tạo, truyền bá, tiếp nhận và tái định hình các giá trị văn hóa. Quá trình này mở ra cơ hội quảng bá di sản, phát triển công nghiệp văn hóa và tăng cường giao lưu quốc tế, đồng thời đặt ra những thách thức đối với bản sắc dân tộc, chuẩn mực đạo đức, môi trường thông tin và năng lực tự chủ văn hóa. An ninh văn hóa trên không gian mạng vì vậy cần được tiếp cận như một bộ phận quan trọng của bảo đảm an ninh con người và phát triển văn hóa bền vững, không chỉ giới hạn ở việc ngăn chặn nội dung vi phạm pháp luật. Trên cơ sở phân tích các quan điểm lý luận, chính sách và những biểu hiện nổi bật của đời sống số ở Việt Nam, bài viết nhận diện các nguy cơ chủ yếu, làm rõ những vấn đề đặt ra trong quản trị văn hóa số, từ đó đề xuất các giải pháp về thể chế, giáo dục, truyền thông, công nghệ và phát triển hệ sinh thái nội dung văn hóa Việt Nam.
Từ khóa: An ninh văn hóa; không gian mạng; văn hóa số; bản sắc văn hóa dân tộc; chuyển đổi số; quản trị văn hóa.
Abstract: Cyberspace is becoming an important environment for the creation, dissemination, reception, and reshaping of cultural values. This process creates opportunities to promote cultural heritage, develop cultural industries, and strengthen international cultural exchange, while also posing challenges to national identity, ethical standards, the information environment, and cultural autonomy. Cultural security in cyberspace should therefore be approached as an important component of human security and sustainable cultural development, extending beyond the mere prevention of content that violates the law. Based on an analysis of theoretical perspectives, policy frameworks, and prominent manifestations of digital life in Vietnam, this article identifies major risks, clarifies key issues in digital cultural governance, and proposes solutions concerning institutional frameworks, education, communication, technology, and the development of a Vietnamese cultural content ecosystem.
Keywords: Cultural security; cyberspace; digital culture; national cultural identity; digital transformation; cultural governance.
Ảnh minh họa - VNHN
1. Đặt vấn đề
Sự phát triển nhanh chóng của Internet, mạng xã hội, nền tảng chia sẻ nội dung và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, lưu thông và tiếp nhận các sản phẩm văn hóa. Nếu trước đây, việc phổ biến văn hóa chủ yếu được thực hiện thông qua các thiết chế như gia đình, nhà trường, cộng đồng, cơ quan báo chí, nhà xuất bản và các tổ chức văn hóa, thì hiện nay, mỗi cá nhân đều có thể đồng thời trở thành người sáng tạo, phát hành và tiếp nhận nội dung trên môi trường số. Ranh giới giữa chủ thể sản xuất và công chúng tiếp nhận ngày càng linh hoạt; quá trình giao lưu văn hóa diễn ra nhanh hơn, rộng hơn và ít bị giới hạn bởi không gian địa lý.
Sự chuyển đổi này tạo điều kiện để các giá trị văn hóa Việt Nam tiếp cận công chúng quốc tế, mở rộng khả năng bảo tồn và phát huy di sản, phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, hình thành những cộng đồng sáng tạo mới. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội đó là sự gia tăng của thông tin sai lệch, nội dung phản cảm, hành vi xúc phạm danh dự, bắt nạt trực tuyến, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, thương mại hóa quá mức các giá trị truyền thống và nguy cơ làm suy giảm khả năng tiếp nhận văn hóa có chọn lọc. Đặc biệt, cơ chế phân phối nội dung dựa trên thuật toán, sự lan truyền theo hiệu ứng đám đông và khả năng tạo lập sản phẩm bằng trí tuệ nhân tạo khiến những nội dung gây sốc, kích thích cảm xúc hoặc đánh vào định kiến có thể thu hút sự chú ý nhanh chóng, ngay cả khi thiếu căn cứ hoặc đi ngược lại các chuẩn mực xã hội.
Trong bối cảnh ấy, an ninh văn hóa trên không gian mạng không thể chỉ được xem xét từ góc độ phòng, chống thông tin xấu, độc hay xử lý hành vi vi phạm. Vấn đề còn nằm ở khả năng duy trì môi trường văn hóa lành mạnh, bảo vệ quyền tiếp cận thông tin đáng tin cậy, củng cố năng lực thẩm định của người sử dụng, bảo đảm sự hiện diện của các giá trị văn hóa dân tộc và tạo điều kiện để những sáng tạo có giá trị được lan tỏa. Một môi trường mạng an toàn về kỹ thuật nhưng nghèo nàn về nội dung văn hóa, thiếu tính đa dạng hoặc bị chi phối bởi những sản phẩm chất lượng thấp vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu bảo đảm an ninh văn hóa.
Định hướng phát triển văn hóa của Việt Nam tiếp tục được nhấn mạnh trong Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Chương trình hành động của Chính phủ ban hành tại Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24/2/2026. Những định hướng này đặt yêu cầu phát huy vai trò của văn hóa trong phát triển đất nước, qua đó gợi mở việc gắn xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh với quá trình chuyển đổi số và bảo vệ các giá trị nền tảng của xã hội. Trong lĩnh vực an ninh mạng, Luật An ninh mạng số 24/2018/QH14 là một căn cứ pháp lý quan trọng để xem xét các hành vi và nguy cơ ảnh hưởng đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội trên môi trường mạng. Từ những vấn đề trên, bài viết tập trung làm rõ cơ sở lý luận của an ninh văn hóa trên không gian mạng, phân tích những thách thức chủ yếu trong thực tiễn Việt Nam và đề xuất giải pháp theo hướng kết hợp bảo vệ với kiến tạo, quản lý với phát triển, trách nhiệm của Nhà nước với vai trò chủ động của cộng đồng.
2. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
2.1. Nhận thức về an ninh văn hóa trên không gian mạng
An ninh văn hóa có thể được hiểu là trạng thái trong đó các giá trị văn hóa nền tảng, bản sắc, chuẩn mực đạo đức, quyền sáng tạo và khả năng phát triển văn hóa của cộng đồng được bảo vệ trước những nguy cơ gây tổn hại, đồng thời có điều kiện phát triển ổn định, lành mạnh và bền vững. Cách tiếp cận này không đồng nhất an ninh văn hóa với việc duy trì nguyên trạng mọi tập quán hay loại bỏ những ảnh hưởng văn hóa từ bên ngoài. Văn hóa vốn vận động thông qua giao lưu, tiếp biến và sáng tạo; do đó, yêu cầu cốt lõi là bảo đảm năng lực lựa chọn, tiếp nhận có phê phán và chuyển hóa những giá trị phù hợp, đồng thời hạn chế các tác động gây phương hại đến con người, cộng đồng và lợi ích hợp pháp của xã hội.
Trên cơ sở đó, an ninh văn hóa trên không gian mạng được hiểu là khả năng bảo vệ và phát triển các giá trị văn hóa, bản sắc dân tộc, chuẩn mực ứng xử, quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể sáng tạo, cũng như môi trường tiếp nhận văn hóa trong điều kiện các hoạt động giao tiếp, sản xuất, phân phối và tiêu dùng nội dung diễn ra trên nền tảng số. Đây là một khái niệm có tính liên ngành, liên quan đến văn hóa học, truyền thông, xã hội học, luật học, an ninh mạng và quản trị công nghệ.
Về nội dung, có thể nhận diện an ninh văn hóa trên không gian mạng qua bốn phương diện cơ bản: Thứ nhất, bảo vệ các giá trị nền tảng và bản sắc văn hóa dân tộc trước nguy cơ xuyên tạc lịch sử, bóp méo di sản, thương mại hóa cực đoan hoặc làm sai lệch ý nghĩa của những biểu tượng văn hóa; Thứ hai, bảo đảm môi trường giao tiếp và tiếp nhận văn hóa lành mạnh, hạn chế nội dung kích động thù hằn, bạo lực, kỳ thị, xâm phạm nhân phẩm, đặc biệt đối với trẻ em và các nhóm dễ bị tổn thương; Thứ ba, bảo vệ quyền sáng tạo, quyền sở hữu trí tuệ, danh dự, đời sống riêng tư và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong quá trình sản xuất, phổ biến và sử dụng sản phẩm văn hóa số; Thứ tư, củng cố năng lực tự chủ văn hóa thông qua việc phát triển nội dung có chất lượng, nâng cao năng lực truyền thông số, thúc đẩy sáng tạo trong nước và tạo điều kiện để các giá trị văn hóa Việt Nam tham gia bình đẳng vào dòng chảy văn hóa quốc tế.
Như vậy, an ninh văn hóa không chỉ mang ý nghĩa phòng ngừa nguy cơ mà còn bao hàm năng lực chủ động kiến tạo môi trường văn hóa tích cực. Khả năng tự bảo vệ của xã hội không thể chỉ dựa vào các biện pháp kiểm soát từ bên ngoài mà còn phụ thuộc vào sức hấp dẫn của những giá trị được bảo vệ, chất lượng của các sản phẩm văn hóa và năng lực lựa chọn của mỗi cá nhân.
2.2. Mối quan hệ giữa an ninh văn hóa, an ninh mạng và chủ quyền văn hóa
An ninh mạng chủ yếu liên quan đến việc bảo vệ hệ thống thông tin, dữ liệu, hạ tầng và hoạt động trên môi trường mạng trước những nguy cơ xâm phạm, phá hoại hoặc sử dụng trái pháp luật. Trong khi đó, an ninh văn hóa tập trung vào những giá trị, chuẩn mực, quan hệ xã hội và năng lực sáng tạo chịu tác động từ môi trường này. Hai lĩnh vực có phạm vi riêng nhưng gắn bó chặt chẽ: một cuộc tấn công mạng có thể dẫn đến việc đánh cắp, sửa đổi hoặc phát tán trái phép tư liệu văn hóa; ngược lại, một chiến dịch thao túng thông tin có thể gây tổn hại đến niềm tin xã hội, sự gắn kết cộng đồng và nhận thức về lịch sử, bản sắc.
Chủ quyền văn hóa trong môi trường số có thể được xem xét từ khả năng của một quốc gia và cộng đồng trong việc bảo tồn, sáng tạo, giới thiệu và tiếp nhận văn hóa theo những định hướng phát triển phù hợp, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trước các tác động bất lợi. Chủ quyền văn hóa không đồng nghĩa với đóng cửa hay tự cô lập khỏi giao lưu quốc tế. Trái lại, nó đòi hỏi một nền văn hóa đủ năng lực sáng tạo, có sức hấp dẫn, có hệ sinh thái phân phối phù hợp và có khả năng đối thoại với các nền văn hóa khác trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau.
Mối quan hệ này cho thấy bảo đảm an ninh văn hóa phải được triển khai đồng bộ với hoàn thiện pháp luật, phát triển hạ tầng số, nâng cao năng lực truyền thông và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Nếu chỉ tập trung vào công nghệ mà xem nhẹ yếu tố con người, chuẩn mực xã hội và chất lượng nội dung, các biện pháp bảo vệ khó đạt hiệu quả bền vững.
2.3. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu nhằm hệ thống hóa các quan niệm về an ninh văn hóa, văn hóa số và quản trị không gian mạng; phương pháp phân tích chính sách, pháp luật để làm rõ cơ sở thể chế và định hướng phát triển văn hóa của Việt Nam; phương pháp tiếp cận hệ thống để xem xét mối quan hệ giữa Nhà nước, nền tảng công nghệ, chủ thể sáng tạo và người sử dụng. Đồng thời, bài viết vận dụng phương pháp phân tích tình huống điển hình đối với các hiện tượng như tin giả, nội dung độc hại, xâm phạm bản quyền, giả mạo bằng trí tuệ nhân tạo và thương mại hóa di sản.
Nghiên cứu chủ yếu dựa trên tài liệu thứ cấp, văn bản chính sách và các công trình đã công bố. Vì chưa tiến hành khảo sát xã hội học độc lập, bài viết không đưa ra tỷ lệ định lượng về mức độ phổ biến của từng nguy cơ; các nhận định thực tiễn được trình bày theo hướng phân tích đặc điểm, cơ chế tác động và vấn đề quản trị đặt ra.
3. Thực trạng và những thách thức đối với an ninh văn hóa trên không gian mạng ở Việt Nam
3.1. Cơ hội mở rộng không gian sáng tạo và lan tỏa văn hóa
Không gian mạng đang góp phần mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận văn hóa của người dân. Các bảo tàng, thư viện, cơ quan báo chí, tổ chức nghệ thuật và cộng đồng địa phương có thêm phương thức giới thiệu di sản, tư liệu lịch sử, nghệ thuật truyền thống và tri thức dân gian. Những hình thức số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu, triển lãm trực tuyến, phục dựng không gian di sản bằng công nghệ 3D giúp công chúng tiếp cận tài nguyên văn hóa vượt qua giới hạn địa lý và thời gian.
Đối với các chủ thể sáng tạo, nền tảng số làm giảm một phần rào cản trong quá trình sản xuất và phân phối nội dung. Nghệ sĩ trẻ, nhà nghiên cứu, người thực hành văn hóa truyền thống và doanh nghiệp sáng tạo có thể tiếp cận những nhóm công chúng mới, thử nghiệm hình thức thể hiện mới và hình thành mô hình kinh doanh dựa trên tài sản trí tuệ. Các sản phẩm âm nhạc, phim ảnh, thiết kế, trò chơi, ẩm thực và du lịch văn hóa có cơ hội tham gia sâu hơn vào thị trường quốc tế.
Đặc biệt, việc số hóa di sản không chỉ có ý nghĩa lưu giữ tư liệu mà còn tạo cơ sở cho nghiên cứu, giáo dục và phát triển sản phẩm văn hóa. Khi được thực hiện với sự tham gia của cộng đồng sở hữu di sản, các hoạt động này có thể góp phần duy trì tri thức bản địa, truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ và tạo sinh kế từ những giá trị văn hóa đặc trưng.
Tuy nhiên, khả năng tiếp cận rộng không tự động đồng nghĩa với chất lượng tiếp nhận cao. Giá trị của văn hóa số phụ thuộc vào độ tin cậy của thông tin, tính chính xác của tư liệu, sự tôn trọng quyền của chủ thể văn hóa và cách thức nền tảng phân phối nội dung. Đây chính là điểm chuyển tiếp từ cơ hội phát triển văn hóa sang yêu cầu bảo đảm an ninh văn hóa.
3.2. Sự biến dạng thông tin và nguy cơ xói mòn chuẩn mực văn hóa
Một trong những thách thức nổi bật là sự lan truyền nhanh của nội dung sai lệch, cắt ghép hoặc thiếu bối cảnh. Các sự kiện lịch sử, nhân vật văn hóa, phong tục, tín ngưỡng và biểu tượng dân tộc có thể bị diễn giải tùy tiện, biến thành công cụ gây tranh cãi hoặc thu hút lượt xem. Khi nội dung được chia sẻ theo tâm lý đám đông, người sử dụng có thể tiếp nhận thông tin dựa trên cảm xúc thay vì kiểm chứng nguồn gốc và độ xác thực.
Cùng với đó, cơ chế cạnh tranh sự chú ý trên một số nền tảng có thể khuyến khích nội dung gây sốc, giật gân, xúc phạm hoặc kích động tranh luận. Những biểu hiện như miệt thị ngoại hình, công kích cá nhân, bạo lực ngôn từ, kỳ thị vùng miền và xâm phạm đời tư làm suy giảm chất lượng giao tiếp công cộng. Khi các hành vi này được lặp lại và nhận được tương tác lớn, nguy cơ bình thường hóa những chuẩn mực ứng xử lệch lạc có thể xuất hiện, đặc biệt đối với người trẻ chưa có đầy đủ kỹ năng tự bảo vệ trên môi trường số.
Một vấn đề khác là sự đơn giản hóa văn hóa thành công cụ giải trí hoặc tiêu dùng tức thời. Những yếu tố gắn với tín ngưỡng, nghi lễ, lịch sử và đời sống cộng đồng đôi khi bị tách khỏi bối cảnh, biến đổi để phù hợp với xu hướng thị trường hoặc bị sử dụng như chất liệu gây cười. Ranh giới giữa sáng tạo, diễn giải mới và xuyên tạc giá trị văn hóa vì vậy cần được xem xét thận trọng, tránh cả hai thái cực: buông lỏng trước hành vi lợi dụng văn hóa và áp đặt cách hiểu cứng nhắc làm hạn chế sáng tạo chính đáng.
3.3. Thách thức từ thuật toán, trí tuệ nhân tạo và sự phụ thuộc nền tảng
Không gian mạng không phải môi trường phân phối thông tin hoàn toàn trung tính. Hệ thống đề xuất nội dung, xếp hạng và quảng cáo của nền tảng có thể tác động đến việc công chúng nhìn thấy, quan tâm và lựa chọn sản phẩm nào. Nếu tiêu chí tối ưu chủ yếu hướng đến thời gian sử dụng hoặc mức độ tương tác, nội dung có khả năng gây tranh cãi có thể được ưu tiên hơn những sản phẩm đòi hỏi thời gian tiếp nhận và suy ngẫm. Người sử dụng còn có thể bị giới hạn trong những nhóm nội dung tương tự, làm giảm cơ hội tiếp xúc với góc nhìn đa dạng.
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tạo ra cả cơ hội lẫn rủi ro mới. Công nghệ có thể hỗ trợ dịch thuật, phục dựng tư liệu, bảo tồn ngôn ngữ, tạo phụ đề và cá nhân hóa hoạt động giáo dục văn hóa. Nhưng công nghệ này cũng có thể được sử dụng để tạo hình ảnh, giọng nói hoặc video giả mạo, làm sai lệch phát ngôn của nhân vật, xuyên tạc tư liệu lịch sử và sản xuất hàng loạt nội dung có vẻ đáng tin cậy nhưng không có nguồn gốc rõ ràng. Khi sản phẩm giả mạo được lan truyền trong thời gian ngắn, việc đính chính thường khó đạt tốc độ tương đương.
Bên cạnh đó, sự phụ thuộc vào nền tảng xuyên biên giới đặt ra những vấn đề về quyền kiểm soát dữ liệu, khả năng tiếp cận công chúng, tính minh bạch trong phân phối nội dung và mức độ chủ động của các chủ thể sáng tạo trong nước. Nếu thiếu hệ sinh thái nội dung Việt Nam có chất lượng và năng lực phân phối đủ mạnh, những sản phẩm giàu giá trị văn hóa nhưng ít lợi thế thương mại có thể gặp khó khăn trong cạnh tranh sự chú ý. Những thách thức này không thể được giải quyết chỉ bằng yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm. Cần xem xét cả thiết kế hệ thống, cơ chế quảng cáo, trách nhiệm giải trình của nền tảng, năng lực kiểm chứng và khả năng tiếp cận các kênh phân phối của chủ thể văn hóa.
3.4. Xâm phạm bản quyền và thương mại hóa thiếu trách nhiệm đối với di sản
Tình trạng sao chép trái phép tác phẩm, sử dụng hình ảnh và âm nhạc không có sự đồng ý của chủ sở hữu, khai thác nội dung của người sáng tạo để huấn luyện hoặc tạo sản phẩm phái sinh mà không làm rõ căn cứ sử dụng đặt ra yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong môi trường số. Việc sao chép có thể diễn ra trên nhiều nền tảng và vượt qua biên giới quốc gia, khiến chủ thể quyền gặp khó khăn trong phát hiện, chứng minh và yêu cầu xử lý vi phạm. Đối với di sản văn hóa, thách thức còn phức tạp hơn bởi đối tượng được khai thác không chỉ là tác phẩm có chủ sở hữu xác định mà còn có thể là tri thức truyền thống, biểu tượng cộng đồng, thực hành tín ngưỡng hoặc tư liệu được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Việc sử dụng các yếu tố này trong quảng cáo, sản phẩm giải trí hoặc nội dung thương mại cần bảo đảm tính chính xác, tôn trọng cộng đồng liên quan và tránh tạo ra những diễn giải sai lệch về nguồn gốc, ý nghĩa.
Nếu lợi ích kinh tế được đặt lên trên trách nhiệm văn hóa, di sản có nguy cơ bị giản lược thành hình ảnh trang trí, nhãn hiệu tiếp thị hoặc công cụ tạo lượt xem. Ngược lại, nếu thiếu cơ chế khai thác phù hợp, các cộng đồng nắm giữ di sản cũng khó có điều kiện tạo sinh kế và duy trì hoạt động truyền dạy. Do đó, yêu cầu đặt ra là xây dựng cơ chế khai thác có trách nhiệm, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn, quyền lợi cộng đồng, quyền sở hữu trí tuệ và nhu cầu sáng tạo.
3.5. Khoảng cách về năng lực số và những hạn chế trong quản trị
Năng lực tiếp nhận và xử lý thông tin của người sử dụng không đồng đều. Trẻ em, người cao tuổi, người ít có điều kiện tiếp cận giáo dục số hoặc người sử dụng công nghệ chủ yếu để giải trí có thể gặp khó khăn khi nhận diện nội dung giả mạo, phân biệt ý kiến với dữ kiện và hiểu các thiết lập quyền riêng tư. Nếu giáo dục văn hóa số chỉ dừng ở khuyến cáo chung, người sử dụng sẽ thiếu kỹ năng thực hành để tự bảo vệ mình và hỗ trợ cộng đồng.
Ở góc độ quản trị, nội dung số có tính xuyên biên giới, tốc độ lan truyền cao và khả năng biến đổi liên tục. Một sản phẩm có thể được đăng tải, sao chép, chỉnh sửa và phát tán lại trên nhiều nền tảng trước khi cơ quan chức năng hoặc chủ thể quyền kịp phản ứng. Sự tham gia của nhiều cơ quan quản lý, nền tảng, tổ chức văn hóa, cơ sở giáo dục và chủ thể sở hữu quyền cũng đặt ra yêu cầu phối hợp rõ ràng, tránh chồng chéo hoặc bỏ sót trách nhiệm. Một hạn chế cần lưu ý là nguy cơ đồng nhất bảo đảm an ninh văn hóa với kiểm soát hành chính. Nếu thiếu tiêu chí rõ ràng, cơ chế giải trình và bảo đảm quyền hợp pháp, biện pháp quản lý có thể gây tâm lý e ngại sáng tạo, hạn chế tranh luận chính đáng hoặc làm giảm niềm tin của công chúng. Bởi vậy, hiệu quả quản trị phải được đánh giá đồng thời trên các phương diện: khả năng xử lý vi phạm, chất lượng môi trường văn hóa, mức độ bảo vệ quyền con người, tính minh bạch và năng lực phát triển sáng tạo.
4. Giải pháp bảo đảm an ninh văn hóa trên không gian mạng ở Việt Nam
4.1. Hoàn thiện thể chế và cơ chế quản trị theo hướng bảo vệ gắn với phát triển
Trước hết, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện và tổ chức thực thi đồng bộ hệ thống pháp luật liên quan đến an ninh mạng, văn hóa, báo chí, xuất bản, quảng cáo, trẻ em, dữ liệu cá nhân và sở hữu trí tuệ. Các quy định cần được vận dụng nhất quán để xác định trách nhiệm của chủ thể đăng tải, chủ sở hữu nền tảng, đơn vị phân phối và chủ thể sáng tạo; đồng thời bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, quyền tự do sáng tạo và các quyền, lợi ích hợp pháp khác theo quy định pháp luật.
Luật An ninh mạng số 24/2018/QH14 cung cấp cơ sở pháp lý quan trọng cho việc phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội trên không gian mạng. Tuy nhiên, việc bảo đảm an ninh văn hóa cần được triển khai thông qua sự kết hợp giữa quy định pháp luật về an ninh mạng với các quy định chuyên ngành về văn hóa, bản quyền, thông tin và bảo vệ người sử dụng. Không nên coi mọi nội dung gây tranh luận hoặc khác biệt quan điểm là nguy cơ an ninh; việc đánh giá cần dựa trên tính chất, hậu quả, căn cứ pháp lý và bối cảnh cụ thể.
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24/2/2026 của Chính phủ về chương trình hành động thực hiện nghị quyết này có thể được vận dụng làm căn cứ định hướng để gắn bảo vệ môi trường văn hóa với phát triển văn hóa trong điều kiện mới. Trên cơ sở đó, cần cụ thể hóa nhiệm vụ bảo đảm an ninh văn hóa số trong các chương trình, kế hoạch của cơ quan quản lý, cơ sở giáo dục và tổ chức văn hóa; xác định rõ đầu mối phối hợp, nguồn lực, thời hạn thực hiện và chỉ số đánh giá. Đối với nền tảng xuyên biên giới, cần tăng cường cơ chế phối hợp trong tiếp nhận thông báo, xác minh vi phạm, bảo toàn chứng cứ điện tử, xử lý yêu cầu hợp pháp và cung cấp thông tin minh bạch về chính sách phân phối nội dung. Việc xử lý cần có quy trình rõ ràng, tương xứng với mức độ vi phạm, có khả năng khiếu nại và xem xét lại khi có căn cứ. Cách tiếp cận này giúp tăng hiệu quả thực thi mà vẫn hạn chế nguy cơ áp dụng biện pháp tùy tiện.
4.2. Nâng cao năng lực văn hóa số và sức đề kháng của cộng đồng
Giáo dục văn hóa số cần được xem là giải pháp nền tảng, hướng đến hình thành năng lực nhận biết, đánh giá, sử dụng và sáng tạo nội dung có trách nhiệm. Người sử dụng không chỉ cần biết cách thao tác với công nghệ mà còn phải hiểu cơ chế lan truyền thông tin, nhận diện dấu hiệu giả mạo, kiểm tra nguồn tin, tôn trọng quyền riêng tư và bản quyền, ứng xử có văn hóa khi bất đồng quan điểm. Trong nhà trường, nội dung giáo dục này cần được tích hợp phù hợp với giáo dục công dân, lịch sử, ngữ văn, tin học và hoạt động trải nghiệm. Học sinh cần được hướng dẫn thực hành kiểm chứng thông tin, phân biệt hình ảnh thật với hình ảnh có dấu hiệu bị chỉnh sửa, nhận diện hành vi bắt nạt trực tuyến và biết cách tìm kiếm sự hỗ trợ khi bị xâm hại. Đối với phụ huynh, cần tăng cường kỹ năng đồng hành cùng trẻ trong sử dụng thiết bị số, thay vì chỉ cấm đoán hoặc kiểm soát thời lượng truy cập.
Đối với người trưởng thành, người cao tuổi và các nhóm ít có điều kiện tiếp cận công nghệ, cần phát triển các chương trình hướng dẫn ngắn gọn, dễ hiểu, gắn với những tình huống thường gặp. Các cơ quan báo chí, thư viện, tổ chức xã hội và thiết chế văn hóa cơ sở có thể tham gia phổ biến kỹ năng kiểm chứng thông tin, nhận diện lừa đảo, bảo vệ dữ liệu và ứng xử văn minh trên mạng. Sức đề kháng văn hóa không hình thành chỉ bằng việc cảnh báo nguy cơ. Nó cần được nuôi dưỡng thông qua hiểu biết về lịch sử, ngôn ngữ, di sản, các giá trị nhân văn và khả năng đối thoại với những khác biệt văn hóa. Khi người dân hiểu rõ giá trị của di sản và có năng lực đánh giá nội dung, họ sẽ chủ động hơn trong việc lựa chọn, phản biện và lan tỏa sản phẩm văn hóa có ích.
4.3. Phát triển hệ sinh thái nội dung văn hóa Việt Nam có chất lượng
Một trong những giải pháp bền vững nhất là gia tăng nguồn cung nội dung văn hóa Việt Nam có chất lượng, hấp dẫn và phù hợp với nhiều nhóm công chúng. Nếu môi trường số thiếu những sản phẩm có sức cạnh tranh, việc khuyến cáo người sử dụng tránh nội dung độc hại sẽ khó đạt hiệu quả lâu dài. Vì vậy, bảo đảm an ninh văn hóa phải gắn với đầu tư cho sáng tạo, phân phối và tiếp cận thị trường. Cần thúc đẩy số hóa có hệ thống đối với di sản, tư liệu lịch sử, kho tàng văn học nghệ thuật, tri thức dân gian và ngôn ngữ các dân tộc. Quá trình số hóa phải đi cùng chuẩn hóa dữ liệu, xác thực nguồn gốc, bảo đảm chất lượng chuyên môn và xác định rõ điều kiện sử dụng. Với di sản gắn với cộng đồng, cần có sự tham gia của chủ thể nắm giữ di sản trong việc lựa chọn tư liệu, diễn giải nội dung và quyết định phương thức phổ biến phù hợp.
Nhà nước cần xây dựng cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp công nghệ, đơn vị sản xuất nội dung, cơ sở nghiên cứu, trường đại học và tổ chức văn hóa hợp tác phát triển sản phẩm số. Những lĩnh vực có tiềm năng gồm phim tài liệu, hoạt hình, trò chơi giáo dục, âm nhạc, thiết kế, bảo tàng số, du lịch văn hóa và các sản phẩm ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ bảo tồn di sản. Chính sách hỗ trợ cần gắn với chất lượng nội dung, khả năng tiếp cận công chúng, hiệu quả xã hội và việc tuân thủ quyền sở hữu trí tuệ.
Bên cạnh sản xuất, cần chú trọng năng lực phân phối. Các thư viện số, cổng dữ liệu văn hóa, nền tảng nội dung giáo dục và kênh giới thiệu di sản cần được thiết kế thuận tiện, có khả năng tìm kiếm tốt, hỗ trợ đa ngôn ngữ và phù hợp với thiết bị di động. Việc kết nối dữ liệu giữa các thiết chế văn hóa, trong phạm vi được phép, sẽ giúp giảm phân tán nguồn lực và mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng. Phát triển nội dung Việt Nam không có nghĩa là khép kín trước các giá trị quốc tế. Mục tiêu là tạo ra một môi trường giao lưu bình đẳng hơn, trong đó văn hóa Việt Nam có năng lực tự biểu đạt, tiếp nhận tinh hoa nhân loại và đóng góp vào đời sống văn hóa toàn cầu.
4.4. Tăng cường trách nhiệm của nền tảng và ứng dụng công nghệ trong bảo vệ văn hóa
Các nền tảng số có vai trò quan trọng trong việc quyết định nội dung nào được phân phối rộng rãi và cách thức người sử dụng tiếp cận nội dung. Vì vậy, trách nhiệm bảo đảm môi trường văn hóa lành mạnh không thể chỉ đặt lên vai cá nhân đăng tải. Cần khuyến khích và, theo quy định pháp luật, yêu cầu các nền tảng thực hiện cơ chế tiếp nhận phản ánh, xử lý nội dung vi phạm, bảo vệ trẻ em, minh bạch chính sách quảng cáo và cung cấp thông tin phù hợp về nguyên tắc đề xuất nội dung. Đối với các nội dung có dấu hiệu giả mạo bằng trí tuệ nhân tạo, cần phát triển phương thức xác thực nguồn gốc, gắn nhãn phù hợp và lưu giữ dấu vết kỹ thuật khi cần thiết. Các tổ chức báo chí, cơ quan văn hóa và đơn vị quản lý di sản có thể xây dựng cơ sở dữ liệu nguồn tin, tư liệu và hình ảnh đã được xác minh, hỗ trợ việc kiểm chứng nhanh khi xuất hiện thông tin sai lệch. Công cụ tự động cần được sử dụng như phương tiện hỗ trợ phát hiện và phân loại, không thay thế hoàn toàn việc đánh giá của con người đối với những nội dung phức tạp về lịch sử, tín ngưỡng, nghệ thuật và ngữ cảnh văn hóa. Đồng thời, cần khuyến khích nghiên cứu công nghệ phục vụ tiếng Việt, nhận diện ngôn ngữ địa phương, lưu trữ tư liệu và kiểm chứng nội dung. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong bảo tồn và sáng tạo văn hóa phải tuân thủ các nguyên tắc về quyền tác giả, quyền liên quan, bảo vệ dữ liệu và tôn trọng cộng đồng. Các quyết định gỡ bỏ hoặc hạn chế nội dung cần có căn cứ rõ ràng, phù hợp với quy định pháp luật và cơ chế giải quyết khiếu nại.
Bảo đảm an ninh văn hóa bằng công nghệ vì thế phải dựa trên sự kết hợp giữa năng lực kỹ thuật, trách nhiệm giải trình và hiểu biết chuyên môn về văn hóa. Một hệ thống có thể phát hiện từ ngữ hoặc hình ảnh đáng ngờ nhưng khó tự mình xác định đầy đủ ý nghĩa của một tác phẩm nghệ thuật, một nghi lễ truyền thống hay một cuộc tranh luận học thuật. Sự tham gia của chuyên gia và cộng đồng là điều kiện quan trọng để hạn chế sai sót.
4.5. Phát huy vai trò của báo chí, giới nghiên cứu và cộng đồng sáng tạo
Báo chí chính thống có vai trò cung cấp thông tin đã được kiểm chứng, giải thích vấn đề phức tạp, phản ánh các hiện tượng lệch chuẩn và góp phần định hướng thảo luận công cộng. Trong môi trường cạnh tranh sự chú ý, cơ quan báo chí cần nâng cao chất lượng nội dung số, tốc độ kiểm chứng, khả năng giải thích bối cảnh và kỹ năng truyền thông đa phương tiện. Việc đính chính thông tin sai lệch cần kịp thời, rõ ràng, có dẫn chứng và đủ sức tiếp cận nhóm công chúng đã tiếp nhận thông tin ban đầu.
Các cơ sở nghiên cứu, trường đại học và tổ chức văn hóa cần tăng cường nghiên cứu về hành vi tiếp nhận nội dung, tác động của thuật toán, ảnh hưởng của trí tuệ nhân tạo đến di sản và những biến đổi trong chuẩn mực ứng xử số. Kết quả nghiên cứu cần được chuyển hóa thành khuyến nghị chính sách, tài liệu giáo dục và công cụ thực hành, tránh chỉ dừng ở nhận diện hiện tượng. Đối với nghệ sĩ, người sáng tạo nội dung và người có ảnh hưởng trên mạng xã hội, cần khuyến khích thực hành nghề nghiệp có trách nhiệm: kiểm chứng thông tin, ghi nguồn tư liệu, tôn trọng bản quyền, minh bạch nội dung quảng cáo và cân nhắc tác động xã hội của sản phẩm. Các cộng đồng sáng tạo cũng có thể xây dựng bộ quy tắc nghề nghiệp tự nguyện, cơ chế phản hồi và chương trình hỗ trợ người trẻ tiếp cận chuẩn mực chuyên môn.
Quan trọng hơn, cần chuyển người sử dụng từ vị trí tiếp nhận thụ động thành chủ thể tham gia xây dựng môi trường văn hóa. Những hoạt động như chia sẻ tư liệu đáng tin cậy, giới thiệu di sản địa phương, sản xuất nội dung giáo dục, hỗ trợ người bị bắt nạt trực tuyến và phản ánh vi phạm đúng quy trình đều góp phần hình thành văn hóa trách nhiệm. Sự tham gia của cộng đồng cần được khuyến khích trên cơ sở tôn trọng quyền riêng tư, tránh quy kết khi chưa có căn cứ và không biến việc phản biện thành công kích cá nhân.
4.6. Xây dựng cơ chế đánh giá hiệu quả bảo đảm an ninh văn hóa
Để các giải pháp có khả năng thực thi, cần xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá định kỳ thay vì chỉ dựa vào số lượng nội dung bị gỡ bỏ hoặc số vụ việc được xử lý. Những chỉ số có thể xem xét gồm: mức độ tiếp cận của công chúng với nội dung văn hóa Việt Nam có nguồn gốc đáng tin cậy; khả năng tiếp cận tài nguyên văn hóa số; mức độ hiểu biết và kỹ năng kiểm chứng thông tin của người sử dụng; hiệu quả xử lý khiếu nại về bản quyền; khả năng bảo vệ trẻ em; thời gian phản hồi các vụ việc nghiêm trọng; mức độ minh bạch và khả năng giải quyết yêu cầu xem xét lại quyết định của nền tảng.
Việc xây dựng chỉ số cần dựa trên phương pháp đo lường rõ ràng, dữ liệu có thể kiểm chứng và sự phân định giữa kết quả đầu ra với tác động dài hạn. Chẳng hạn, số lượng tư liệu được số hóa là chỉ số đầu ra, nhưng chưa phản ánh đầy đủ khả năng tiếp cận, chất lượng diễn giải hay mức độ tham gia của cộng đồng. Tương tự, số nội dung bị gỡ bỏ không tự động cho biết môi trường văn hóa đã trở nên lành mạnh hơn. Cần tiến hành khảo sát định kỳ theo nhóm tuổi, khu vực, điều kiện tiếp cận công nghệ và loại hình nền tảng để nhận diện nhóm dễ bị tổn thương, xác định xu hướng mới và điều chỉnh chính sách. Dữ liệu phục vụ đánh giá phải được thu thập, xử lý theo quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, giới hạn mục đích và bảo đảm an toàn thông tin.
Trên cơ sở đánh giá, cơ quan quản lý có thể ưu tiên nguồn lực cho những lĩnh vực có nguy cơ cao, đồng thời công khai kết quả tổng hợp để tăng trách nhiệm giải trình và tạo điều kiện cho xã hội tham gia giám sát. Đây là cơ sở để chuyển từ phương thức quản lý chủ yếu dựa trên xử lý vụ việc sang quản trị chủ động, dựa trên bằng chứng và hướng đến cải thiện chất lượng môi trường văn hóa số.
5. Kết luận
An ninh văn hóa trên không gian mạng là vấn đề có ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh chuyển đổi số, khi các hoạt động sáng tạo, truyền bá và tiếp nhận văn hóa ngày càng gắn chặt với nền tảng công nghệ. Những cơ hội về số hóa di sản, mở rộng giao lưu và phát triển công nghiệp văn hóa cùng tồn tại với các nguy cơ từ thông tin sai lệch, nội dung độc hại, thao túng sự chú ý, giả mạo bằng trí tuệ nhân tạo, xâm phạm bản quyền và sự suy giảm chất lượng ứng xử công cộng. Những nguy cơ này có quan hệ tương tác, đòi hỏi cách tiếp cận toàn diện thay vì các biện pháp đơn lẻ.
Bảo đảm an ninh văn hóa không đồng nghĩa với ngăn cản giao lưu hay hạn chế sáng tạo, mà là xây dựng điều kiện để văn hóa phát triển lành mạnh, có bản sắc, tôn trọng quyền hợp pháp và đủ năng lực thích ứng với biến đổi công nghệ. Trọng tâm của quá trình này là hoàn thiện thể chế; nâng cao năng lực văn hóa số; phát triển hệ sinh thái nội dung Việt Nam có chất lượng; tăng trách nhiệm của nền tảng; phát huy vai trò của báo chí, giới nghiên cứu và cộng đồng; đồng thời xây dựng cơ chế đánh giá dựa trên bằng chứng.
Về lâu dài, sức mạnh bảo vệ văn hóa trên không gian mạng không chỉ nằm ở năng lực phát hiện và xử lý những biểu hiện tiêu cực, mà còn ở khả năng tạo ra những giá trị tích cực có sức thuyết phục và lan tỏa. Khi người dân có tri thức, kỹ năng và ý thức trách nhiệm; khi các chủ thể sáng tạo được bảo vệ và khuyến khích; khi văn hóa Việt Nam hiện diện bằng những sản phẩm chất lượng, giàu bản sắc và có khả năng đối thoại quốc tế, an ninh văn hóa sẽ trở thành nền tảng cho sự phát triển bền vững của con người và đất nước trong môi trường số.
ThS Mạc Văn Tuấn Sơn
Đại học FPT
----------------------------------------------------------
Tài liệu tham khảo
Bộ Chính trị (2024): Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Bộ Chính trị (2026): Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
Chính phủ (2026): Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24/2/2026 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW.
Tạp chí Lý luận chính trị, số 550, tháng 12/2023: “Xây dựng thế trận an ninh nhân dân gắn với phong trào toàn dân bảo vệ Tổ quốc trên không gian mạng” - Nguyễn Thị Trường Giang.
Tạp chí Khoa học Pháp lý Việt Nam (2026): “Chủ quyền không gian mạng: Lý thuyết, thực tiễn thi hành và những vấn đề pháp lý đặt ra cho Việt Nam”.
