Du lịch đang ngày càng khẳng định vai trò là một trong những ngành kinh tế quan trọng, đóng góp tích cực vào tăng trưởng, tạo việc làm và quảng bá hình ảnh quốc gia ra thế giới. Sau giai đoạn phục hồi mạnh mẽ hậu đại dịch, ngành du lịch Việt Nam đang bước vào chu kỳ tăng trưởng mới với sự gia tăng nhanh của lượng khách quốc tế và nội địa, đồng thời xuất hiện nhiều thay đổi sâu sắc về quy mô thị trường, xu hướng tiêu dùng và phương thức vận hành, quảng bá. Sự phát triển nhanh này cũng đặt ra áp lực lớn đối với nguồn nhân lực du lịch khi yêu cầu về chất lượng chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp, ngoại ngữ, công nghệ và khả năng thích ứng ngày càng cao. Chuyển đổi số và hội nhập quốc tế diễn ra mạnh mẽ, việc đổi mới đào tạo nhân lực du lịch theo hướng gắn với thực tiễn thị trường, nâng cao kỹ năng nghề và đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đang trở thành yêu cầu tất yếu để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành du lịch Việt Nam trong giai đoạn mới.
Ngành du lịch Việt Nam bước vào giai đoạn tăng trưởng mới với quy mô thị trường ngày càng mở rộng, yêu cầu đổi mới đào tạo nguồn nhân lực đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Du lịch hiện đại không còn dừng lại ở nhu cầu tham quan đơn thuần mà chuyển mạnh sang xu hướng trải nghiệm, khám phá văn hóa bản địa và cá nhân hóa dịch vụ. Điều đó đòi hỏi người lao động trong ngành không chỉ nắm vững kiến thức chuyên môn mà còn phải có khả năng sáng tạo, giao tiếp, ứng dụng công nghệ và hiểu biết liên ngành để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của du khách. Đặc biệt, sự phát triển mạnh mẽ của chuyển đổi số và công nghệ 4.0 đang làm thay đổi toàn diện phương thức quảng bá, vận hành và phục vụ khách du lịch, buộc nguồn nhân lực du lịch phải nhanh chóng thích ứng với môi trường làm việc mới.
Thực tế cho thấy, tốc độ phục hồi và tăng trưởng của du lịch Việt Nam đang tạo áp lực rất lớn đối với thị trường lao động. Theo số liệu của Cục Thống kê, chỉ trong bốn tháng đầu năm 2026, Việt Nam đã đón khoảng 8,8 triệu lượt khách quốc tế và 51 triệu lượt khách nội địa, cho thấy sức hút ngày càng lớn của ngành du lịch. Phía sau những con số tăng trưởng tích cực ấy lại là khoảng trống đáng kể về chất lượng nguồn nhân lực. Báo cáo của Cục Du lịch quốc gia Việt Nam cho thấy ngành du lịch hiện có khoảng 2,5 triệu lao động nhưng tỷ lệ được đào tạo bài bản chuyên ngành vẫn còn thấp. Không ít lao động chuyển từ lĩnh vực khác sang hoặc chỉ được đào tạo ngắn hạn, trong khi nhân lực có trình độ đại học và sau đại học chiếm tỷ lệ rất nhỏ. Điều này phản ánh thực trạng nguồn nhân lực du lịch hiện nay vẫn còn thiếu cả về số lượng lẫn chất lượng, đặc biệt là lao động chất lượng cao có khả năng làm việc trong môi trường chuyên nghiệp và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.
Bên cạnh hạn chế về chuyên môn, nhiều lao động du lịch vẫn còn thiếu kỹ năng ngoại ngữ, công nghệ, giao tiếp và xử lý tình huống thực tế. Một bộ phận nhân lực chưa hình thành được tác phong chuyên nghiệp, kỹ năng mềm và khả năng thích ứng với những thay đổi nhanh của thị trường. Trong khi đó, công tác đào tạo ở nhiều cơ sở vẫn còn nặng về lý thuyết, thiếu tính thực hành và chưa gắn chặt với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.
Áp lực cạnh tranh trong hội nhập quốc tế cũng khiến yêu cầu đổi mới đào tạo nhân lực du lịch trở nên cấp bách hơn. Nhiều quốc gia trong khu vực đang đầu tư mạnh vào phát triển đội ngũ lao động chất lượng cao nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ và xây dựng thương hiệu điểm đến. Nếu không nhanh chóng đổi mới công tác đào tạo, du lịch Việt Nam sẽ khó nâng cao năng lực cạnh tranh và giữ chân du khách quốc tế trong dài hạn. Nguồn nhân lực ngày càng trở thành yếu tố quyết định chất lượng trải nghiệm và hình ảnh của điểm đến quốc gia. Một điểm đến hấp dẫn không chỉ nằm ở cảnh quan hay tài nguyên du lịch mà còn phụ thuộc rất lớn vào chất lượng phục vụ, sự chuyên nghiệp và khả năng tạo cảm xúc cho du khách của đội ngũ lao động trong ngành.
Trước yêu cầu mới của thị trường, công tác đào tạo nhân lực du lịch cần chuyển mạnh theo hướng thực tiễn và gắn với nhu cầu doanh nghiệp. Chương trình đào tạo không thể tách rời xu hướng tiêu dùng du lịch mới, đặc biệt là du lịch trải nghiệm, du lịch sáng tạo và du lịch văn hóa bản địa. Việc tăng cường thực hành, thực tập và trải nghiệm nghề nghiệp ngay trong quá trình học tập là yếu tố quan trọng giúp sinh viên hình thành kỹ năng nghề và khả năng thích ứng với môi trường làm việc thực tế. Đồng thời, cần đẩy mạnh liên kết giữa nhà trường với doanh nghiệp trong xây dựng chương trình đào tạo, tổ chức thực hành nghề nghiệp và tuyển dụng nhân lực nhằm thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường.
Người lao động cần được trang bị khả năng ứng dụng công nghệ số, khai thác nền tảng trực tuyến, truyền thông số và quản lý dữ liệu khách hàng để thích ứng với xu hướng vận hành mới của ngành. Ngoại ngữ, giao tiếp quốc tế và khả năng làm việc trong môi trường đa văn hóa cũng ngày càng giữ vai trò quan trọng. Đặc biệt, đối với nhóm lao động trực tiếp phục vụ khách du lịch, khả năng cá nhân hóa dịch vụ, kể chuyện văn hóa và tạo trải nghiệm riêng biệt cho du khách đang trở thành lợi thế cạnh tranh nổi bật trong ngành du lịch hiện đại. Không chỉ dừng ở đào tạo kỹ năng nghề, ngành du lịch còn đòi hỏi sự hoàn thiện về văn hóa ứng xử và thái độ phục vụ. Đây là lĩnh vực dịch vụ đặc thù, nơi mỗi hành vi giao tiếp đều góp phần tạo nên hình ảnh điểm đến trong mắt du khách. Vì vậy, việc nâng cao kỹ năng xử lý tình huống, bảo đảm an toàn cho du khách và xây dựng môi trường du lịch văn minh cần được chú trọng trong toàn bộ quá trình đào tạo. Quan trọng hơn, đào tạo nhân lực du lịch không chỉ dành riêng cho hướng dẫn viên hay nhân viên khách sạn mà cần mở rộng tới toàn bộ hệ sinh thái du lịch như lái xe, người kinh doanh dịch vụ, cộng đồng dân cư tại điểm đến và các lực lượng tham gia phục vụ du khách. Khi toàn bộ chuỗi dịch vụ cùng nâng cao chất lượng và tính chuyên nghiệp, ngành du lịch mới có thể phát triển bền vững và nâng cao vị thế cạnh tranh trong giai đoạn hội nhập mới.
Công tác đào tạo nhân lực du lịch tại Việt Nam đang từng bước được đổi mới theo hướng thực tiễn, hiện đại và gắn chặt hơn với nhu cầu của doanh nghiệp. Một trong những chuyển biến đáng chú ý là việc tăng cường liên kết giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp du lịch nhằm nâng cao kỹ năng nghề cho sinh viên ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Nhiều doanh nghiệp đã tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng chuẩn đầu ra, thiết kế chương trình đào tạo và hỗ trợ thực hành nghề nghiệp theo nhu cầu tuyển dụng thực tế. Điều này giúp người học có điều kiện tiếp cận sớm với môi trường làm việc chuyên nghiệp, nâng cao khả năng thích ứng và giảm khoảng cách giữa đào tạo với thực tiễn thị trường lao động.
Theo nhiều chuyên gia trong ngành, mô hình đào tạo hiện nay cần tiếp tục chuyển mạnh theo hướng tăng cường kết nối với doanh nghiệp, đưa sinh viên tham gia thực tập và làm việc thực tế càng sớm càng tốt. Doanh nghiệp đóng vai trò đơn vị tuyển dụng, có thể trực tiếp tham gia đào tạo hoặc đặt hàng đào tạo chuyên sâu nhằm bảo đảm nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu về kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp. Trong đó, ngoại ngữ và công nghệ thông tin được xem là những năng lực cốt lõi giúp lao động du lịch không bị tụt hậu trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ. Cùng với xu hướng đó, chuyển đổi số trong đào tạo du lịch cũng đang được đẩy mạnh nhằm thích ứng với yêu cầu mới của thị trường. Nhiều cơ sở đào tạo đã ứng dụng công nghệ số, giáo trình điện tử, nền tảng học trực tuyến và trí tuệ nhân tạo vào hoạt động giảng dạy để nâng cao hiệu quả đào tạo và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức cho người học. Các hình thức đào tạo linh hoạt như vừa học vừa làm, đào tạo trực tuyến hay các khóa học chuyên sâu theo kỹ năng nghề cũng ngày càng phát triển, tạo điều kiện cho người lao động chủ động nâng cao năng lực trong suốt quá trình làm việc.
Không chỉ tập trung ở các trường đào tạo chuyên ngành, nhiều địa phương cũng đang chú trọng nâng cao chất lượng bồi dưỡng nghiệp vụ cho lực lượng lao động trực tiếp tham gia hoạt động du lịch. Đây được xem là hướng đi quan trọng nhằm xây dựng môi trường du lịch chuyên nghiệp, an toàn và thân thiện. Hà Nội thời gian qua đã tổ chức nhiều lớp tập huấn kỹ năng cho hướng dẫn viên, nhân viên lưu trú, lái xe xích-lô, đầu bếp và cộng đồng dân cư tại các điểm du lịch. Đáng chú ý, các chương trình bồi dưỡng không chỉ tập trung vào nghiệp vụ chuyên môn mà còn chú trọng kỹ năng giao tiếp, xử lý tình huống và sơ cứu cơ bản nhằm bảo đảm an toàn cho du khách. Thành phố Hồ Chí Minh cũng triển khai nhiều lớp tập huấn về xúc tiến du lịch, tư vấn hỗ trợ du khách và kỹ năng phục vụ cho các lực lượng trực tiếp tham gia hệ sinh thái du lịch như tài xế taxi hay nhân viên dịch vụ. Những cách làm này đang góp phần hình thành hình ảnh điểm đến văn minh, chuyên nghiệp và nâng cao chất lượng trải nghiệm cho du khách.
Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của ngành du lịch trong thời gian tới, công tác đào tạo nhân lực vẫn cần những giải pháp đồng bộ và dài hạn hơn. Cần hoàn thiện chiến lược phát triển nguồn nhân lực du lịch trên cơ sở dự báo chính xác nhu cầu lao động trong trung và dài hạn. Việc quy hoạch đào tạo phải gắn chặt với chiến lược phát triển du lịch quốc gia cũng như định hướng phát triển của từng địa phương nhằm bảo đảm cung – cầu lao động phù hợp với xu hướng thị trường. Các cơ sở đào tạo phải giảm dần tính hàn lâm, tăng cường thực hành và đào tạo theo năng lực nghề nghiệp thực tế. Đồng thời, việc chuẩn hóa chương trình theo tiêu chuẩn quốc tế sẽ giúp lao động du lịch Việt Nam nâng cao khả năng cạnh tranh và thích ứng tốt hơn trong môi trường hội nhập. Song song với đó, cơ chế phối hợp giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp cần được củng cố nhằm hình thành chuỗi liên kết chặt chẽ từ đào tạo đến tuyển dụng và sử dụng lao động. Một yêu cầu quan trọng khác là phát triển đội ngũ nhân lực chất lượng cao có khả năng đáp ứng các xu hướng mới của ngành du lịch hiện đại. Ngoại ngữ, công nghệ số, kỹ năng quản trị và năng lực sáng tạo cần trở thành những nội dung đào tạo trọng tâm. Đồng thời, cần có chính sách thu hút, đãi ngộ và giữ chân nhân lực giỏi để tạo động lực cho người lao động gắn bó lâu dài với ngành du lịch – lĩnh vực vốn có tính cạnh tranh và áp lực nghề nghiệp cao.
Quan trọng hơn, xây dựng môi trường làm việc chuyên nghiệp và bền vững cũng là điều kiện cần thiết để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Khi người lao động được bảo đảm về chế độ phúc lợi, cơ hội phát triển nghề nghiệp và điều kiện học tập nâng cao năng lực thường xuyên, họ sẽ có thêm động lực cống hiến và gắn bó với nghề. Suy cho cùng, đầu tư cho đào tạo nhân lực du lịch không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của ngành trong trước mắt mà còn là giải pháp chiến lược để nâng cao chất lượng dịch vụ, củng cố năng lực cạnh tranh và khẳng định vị thế của du lịch Việt Nam trên bản đồ du lịch khu vực và thế giới./.
Vũ Thị Thư
