Với tiềm năng lớn về năng lượng tái tạo, cùng quyết tâm thúc đẩy tăng trưởng xanh và kinh tế số, Việt Nam đang đứng trước cơ hội quan trọng để biến năng lượng xanh thành lợi thế cạnh tranh mới, góp phần nâng cao sức hấp dẫn đầu tư, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và tạo nền tảng cho phát triển bền vững.
Biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, yêu cầu cắt giảm phát thải và thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững đang thúc đẩy mạnh mẽ xu thế chuyển đổi năng lượng xanh trên phạm vi toàn cầu. Nhiều quốc gia hiện không chỉ xem năng lượng sạch là giải pháp bảo đảm an ninh năng lượng mà còn là nền tảng để tạo dựng lợi thế cạnh tranh mới trong thu hút đầu tư, phát triển công nghiệp công nghệ cao và thúc đẩy kinh tế số. Đối với Việt Nam, những tiềm năng nổi bật về năng lượng tái tạo đang mở ra cơ hội quan trọng để chuyển hóa nguồn lực xanh thành động lực phát triển mới. Đặc biệt, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang kéo theo nhu cầu rất lớn về hạ tầng số và điện năng, khiến khả năng cung cấp nguồn điện ổn định, xanh và bền vững trở thành yếu tố then chốt giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút dòng vốn đầu tư công nghệ và thúc đẩy tăng trưởng trong kỷ nguyên số.
Chuyển đổi năng lượng xanh gắn với hạ tầng số đang mở ra dư địa tăng trưởng mới, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và định vị vị thế Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển bền vững.
Các tiêu chuẩn liên quan đến phát thải carbon, sản xuất xanh và phát triển bền vững ngày càng được áp dụng rộng rãi trong thương mại toàn cầu, buộc doanh nghiệp phải thay đổi mô hình sản xuất và sử dụng năng lượng theo hướng thân thiện với môi trường. Khả năng tiếp cận nguồn điện sạch vì thế đang trở thành một trong những tiêu chí quan trọng quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp cũng như sức hấp dẫn của mỗi nền kinh tế trong mắt các nhà đầu tư quốc tế. Xu hướng này càng trở nên rõ nét khi kinh tế số phát triển mạnh mẽ. Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và các trung tâm dữ liệu đang kéo theo nhu cầu rất lớn về điện năng. Không chỉ cần nguồn điện có công suất lớn, các hệ thống công nghệ hiện đại còn đòi hỏi khả năng cung cấp điện ổn định, liên tục và bền vững để bảo đảm hoạt động. Năng lượng xanh đang dần trở thành một yếu tố cấu thành của hạ tầng số, giúp giảm lượng phát thải carbon, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và nâng cao khả năng thu hút các tập đoàn công nghệ toàn cầu. Đây cũng là một trong những tiêu chí được nhiều doanh nghiệp đa quốc gia cân nhắc khi lựa chọn địa điểm đầu tư trong giai đoạn hiện nay.
Việt Nam được đánh giá là quốc gia có nhiều lợi thế để phát triển năng lượng xanh. Với đường bờ biển dài, nguồn bức xạ mặt trời dồi dào và điều kiện gió thuận lợi tại nhiều khu vực, nước ta sở hữu tiềm năng lớn để phát triển điện mặt trời, điện gió trên bờ và ngoài khơi. Mặc dù những năm gần đây lĩnh vực năng lượng tái tạo đã đạt được nhiều kết quả tích cực, song dư địa phát triển vẫn còn rất lớn, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu điện năng tiếp tục tăng nhanh cùng với quá trình công nghiệp hóa và chuyển đổi số. Việt Nam còn thể hiện cam kết mạnh mẽ đối với mục tiêu phát triển xanh và giảm phát thải. Nhiều chiến lược, chương trình hành động về tăng trưởng xanh, kinh tế xanh và chuyển đổi năng lượng đang được triển khai đồng bộ nhằm hướng tới mô hình phát triển bền vững hơn.
Cùng với đó, nhu cầu thị trường đối với năng lượng sạch cũng đang gia tăng nhanh chóng. Các doanh nghiệp xuất khẩu ngày càng phải đáp ứng những yêu cầu khắt khe về môi trường từ các thị trường lớn trên thế giới. Nhiều nhà đầu tư quốc tế ưu tiên lựa chọn những địa điểm có khả năng cung cấp nguồn điện xanh nhằm thực hiện các cam kết phát triển bền vững và giảm phát thải carbon. Bên cạnh đó, xu hướng tiêu dùng xanh ngày càng phổ biến cũng mở ra cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam nâng cao giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế số và trí tuệ nhân tạo, yêu cầu đối với hạ tầng năng lượng cũng đang thay đổi nhanh chóng. Nghị quyết 57-NQ/TW đã xác định hạ tầng số là nền tảng quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế số, nhưng để hạ tầng số vận hành hiệu quả thì nguồn điện ổn định lại là điều kiện tiên quyết. Làn sóng AI đang tạo ra sự thay đổi lớn về mức tiêu thụ điện năng. Nếu một máy chủ thông thường chỉ tiêu thụ khoảng 1.000W điện thì các siêu máy tính AI có thể sử dụng từ 15.000 đến 20.000W, cao gấp 15 đến 20 lần. Điều đó cho thấy sự phát triển của công nghệ số đang kéo theo áp lực rất lớn đối với hệ thống cung ứng năng lượng.
Nhu cầu điện năng gia tăng không chỉ xuất phát từ các trung tâm dữ liệu AI mà còn đến từ sự phát triển của các khu công nghiệp, hạ tầng sạc xe điện và các hệ thống số hóa trên diện rộng. Áp lực truyền tải điện đang ngày càng gia tăng, thể hiện qua việc phải đầu tư các công trình quy mô lớn như đường dây 500kV mạch 3. Nếu không có các giải pháp lưu trữ và phân tán năng lượng phù hợp, nguy cơ quá tải cục bộ sẽ tiếp tục xuất hiện tại nhiều khu vực có nhu cầu sử dụng điện cao. Quá trình xây dựng hạ tầng số phục vụ mô hình chính quyền địa phương hai cấp và kết nối dữ liệu tập trung, một số khu vực vẫn gặp khó khăn do công suất điện chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu vận hành. Điều này cho thấy sự phát triển của hạ tầng số và hạ tầng năng lượng đang có mối liên hệ chặt chẽ, đòi hỏi phải được đầu tư đồng bộ để bảo đảm hiệu quả lâu dài.
Trước yêu cầu mới đó, nhiều chuyên gia cho rằng Việt Nam cần đẩy mạnh đầu tư vào các giải pháp năng lượng hiện đại như hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS), cơ chế giá điện linh hoạt theo thời gian sử dụng và các công nghệ quản lý năng lượng thông minh. Song song với đó, các trung tâm dữ liệu thế hệ mới cũng cần ứng dụng các công nghệ làm mát tiên tiến nhằm tối ưu hiệu quả sử dụng điện và giảm áp lực lên hệ thống năng lượng quốc gia.
Khả năng cung cấp nguồn điện xanh, ổn định và bền vững đang trở thành một trong những tiêu chí quan trọng khi các tập đoàn công nghệ quốc tế lựa chọn địa điểm đầu tư. Điều này mang đến cơ hội lớn để Việt Nam thu hút dòng vốn chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực như trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, sản xuất thông minh, công nghiệp bán dẫn và các ngành công nghệ chiến lược. Nếu tận dụng tốt lợi thế về năng lượng tái tạo, Việt Nam có thể từng bước chuyển từ mô hình thu hút đầu tư dựa trên chi phí thấp sang thu hút các dự án có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao.
Bên cạnh vị trí địa lý, hạ tầng viễn thông hay các chính sách ưu đãi, nhà đầu tư hiện đặc biệt quan tâm đến khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững và bảo đảm nguồn điện xanh trong dài hạn. Nếu không sớm đáp ứng những yêu cầu này, Việt Nam có nguy cơ bỏ lỡ làn sóng dịch chuyển đầu tư công nghệ quy mô lớn đang diễn ra trên thế giới. Nhiều trung tâm tính toán hiện đại trên thế giới đã chủ động phát triển các nguồn năng lượng tái tạo phục vụ vận hành hệ thống AI, bởi nhu cầu điện năng ngày càng tăng khiến việc phụ thuộc hoàn toàn vào các nguồn điện truyền thống không còn phù hợp.
Không chỉ tạo lợi thế trong thu hút đầu tư, năng lượng xanh còn góp phần nâng cao sức cạnh tranh của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam. Khi các thị trường lớn liên tục siết chặt các tiêu chuẩn môi trường và cơ chế điều chỉnh carbon, việc sử dụng năng lượng sạch sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro trước các hàng rào kỹ thuật mới, đồng thời nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu của các đối tác quốc tế. Ở góc độ rộng hơn, năng lượng xanh còn đóng vai trò nền tảng cho sự phát triển của kinh tế số. Một hệ sinh thái công nghệ hiện đại chỉ có thể vận hành hiệu quả khi được bảo đảm bởi nguồn năng lượng ổn định và bền vững. Việc phát triển mạnh các nguồn năng lượng tái tạo sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành và mở rộng của các ngành công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu, bán dẫn và sản xuất thông minh.
Để biến tiềm năng thành lợi thế cạnh tranh thực sự, Việt Nam vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Trước hết là áp lực đối với hạ tầng năng lượng khi nhu cầu sử dụng điện tăng nhanh hơn khả năng phát triển đồng bộ của hệ thống nguồn điện và lưới điện. Hệ thống truyền tải và phân phối điện tại một số khu vực vẫn chịu sức ép lớn, trong khi yêu cầu đầu tư cho các công trình hạ tầng năng lượng hiện đại ngày càng cao. Nếu không được nâng cấp kịp thời, những điểm nghẽn về hạ tầng có thể trở thành rào cản đối với quá trình phát triển kinh tế số và thu hút đầu tư công nghệ cao. Chi phí chuyển đổi xanh vẫn là thách thức đáng kể đối với nhiều doanh nghiệp. Việc đầu tư công nghệ mới, cải tiến quy trình sản xuất, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng hay đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường quốc tế đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn.
Sự cạnh tranh ngày càng quyết liệt giữa các quốc gia trong khu vực cũng đặt ra áp lực không nhỏ đối với Việt Nam. Nhiều nền kinh tế đang đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo, hoàn thiện chính sách hỗ trợ và nâng cấp hạ tầng nhằm đón đầu các dòng vốn đầu tư xanh. Cuộc đua thu hút các ngành công nghệ cao, trung tâm dữ liệu và các dự án liên quan đến AI vì thế đang trở nên gay gắt hơn bao giờ hết. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải có những bước đi nhanh chóng và đồng bộ để không đánh mất lợi thế cạnh tranh.
Để biến năng lượng xanh thành động lực phát triển mới, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện thể chế và chính sách theo hướng minh bạch, ổn định và tạo thuận lợi cho nhà đầu tư. Các cơ chế khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo, thị trường điện cạnh tranh, cơ chế mua bán điện trực tiếp và thị trường tín chỉ carbon cần được triển khai hiệu quả nhằm tạo môi trường thuận lợi cho quá trình chuyển đổi xanh. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để thu hút nguồn lực xã hội tham gia phát triển hạ tầng năng lượng hiện đại.
Song song với đó, đầu tư hạ tầng cần được đẩy mạnh theo hướng đồng bộ giữa năng lượng và công nghệ số. Việc nâng cấp hệ thống truyền tải điện, phát triển lưới điện thông minh, mở rộng các giải pháp lưu trữ năng lượng và tăng cường kết nối giữa hạ tầng điện với hạ tầng số sẽ giúp nâng cao năng lực cung ứng điện cho các ngành kinh tế mới. Đổi mới công nghệ cũng là yếu tố then chốt trong quá trình này. Việt Nam cần khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng công nghệ xanh, đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển các giải pháp năng lượng sạch, đồng thời xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn kết chặt chẽ giữa kinh tế xanh và kinh tế số. Việc xây dựng mô hình phát triển dựa trên “kiềng ba chân” gồm thể chế linh hoạt, công nghệ lõi tiên tiến và năng lực thực thi trong nước sẽ giúp hình thành hệ sinh thái số phát triển bền vững, tạo nền tảng cho những bước đột phá trong tương lai. Nguồn nhân lực chất lượng cao cần được xem là yếu tố quyết định thành công của quá trình chuyển đổi. Việc đào tạo đội ngũ chuyên gia cho các ngành năng lượng mới, nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động trong lĩnh vực công nghệ số và tăng cường hợp tác quốc tế về đào tạo, chuyển giao tri thức sẽ giúp Việt Nam chủ động nắm bắt cơ hội từ xu thế chuyển đổi kép đang diễn ra trên toàn cầu.
Các chuyên gia nhận định rằng AI và kinh tế số sẽ tạo ra giá trị to lớn cho tăng trưởng trong những năm tới, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu rất cao đối với hạ tầng năng lượng. Nếu xây dựng được chiến lược phát triển đồng bộ giữa công nghệ, năng lượng và chính sách, Việt Nam hoàn toàn có cơ hội chuyển hóa lợi thế về năng lượng xanh thành lợi thế cạnh tranh quốc gia mới, qua đó nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và tạo động lực phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.
Trong kỷ nguyên số, năng lượng xanh đang trở thành yếu tố chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh và khả năng thu hút các nguồn lực phát triển của mỗi quốc gia. Với những lợi thế nổi bật về năng lượng tái tạo cùng định hướng chuyển đổi xanh rõ ràng, Việt Nam đang đứng trước cơ hội thuận lợi để biến nguồn lực này thành lợi thế cạnh tranh mới trong thu hút đầu tư, phát triển công nghệ và nâng cao vị thế trên trường quốc tế. Với sự chung tay của Nhà nước, doanh nghiệp và toàn xã hội, năng lượng xanh được kỳ vọng sẽ trở thành nền tảng quan trọng thúc đẩy tăng trưởng nhanh và bền vững, đồng thời tạo động lực để Việt Nam vươn lên mạnh mẽ trong chuỗi giá trị toàn cầu./.
ThS Phạm Xuân Hà
