Việc Việt Nam đăng cai thành công Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 không chỉ là một hoạt động đối ngoại pháp luật, mà còn cho thấy bước chuyển từ tham gia sang chủ động đề xuất sáng kiến, định hình chương trình nghị sự và cùng các nước ASEAN kiến tạo những chuẩn mực pháp lý mới trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo. Đặt trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền và chuyển đổi số, hợp tác pháp luật khu vực đang mở ra một không gian mới để Việt Nam vừa hoàn thiện thể chế trong nước, vừa gia tăng đóng góp vào quá trình hình thành các nguyên tắc quản trị công nghệ có trách nhiệm.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi nhanh chóng phương thức sản xuất, quản trị và cung cấp dịch vụ công, pháp luật đứng trước một yêu cầu kép: phải đủ nhanh để thích ứng với công nghệ nhưng đồng thời đủ chặt chẽ để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của con người, dữ liệu và lợi ích công. Đây không còn là bài toán riêng của từng quốc gia, bởi dữ liệu, nền tảng số, thuật toán và các hoạt động kinh tế trên không gian mạng ngày càng vượt qua biên giới lãnh thổ.
Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026, diễn ra tại Hà Nội trong hai ngày 18-19/8 với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”, vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một diễn đàn chuyên ngành. Đây là sáng kiến do Việt Nam đề xuất tại Hội nghị Bộ trưởng Tư pháp ASEAN lần thứ 13 và Hội nghị Quan chức Pháp luật cao cấp ASEAN lần thứ 24 tại Manila, Philippines tháng 11/2025.
Từ tham gia tích cực đến chủ động kiến tạo chương trình nghị sự pháp luật khu vực
Một trong những điểm đáng chú ý nhất từ Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 là sự thay đổi về vị thế của Việt Nam trong hợp tác pháp luật khu vực. Nếu hợp tác pháp luật truyền thống chủ yếu tập trung vào trao đổi kinh nghiệm, tương trợ tư pháp, hài hòa hóa pháp luật và nâng cao năng lực, thì sự xuất hiện của AI đang đặt ra một tầng hợp tác mới: cùng nhận diện rủi ro, xây dựng nguyên tắc, chia sẻ dữ liệu, chuẩn hóa quy trình và từng bước hình thành những chuẩn mực chung.
Việc Việt Nam chủ động đề xuất một diễn đàn chuyên sâu về AI trong xây dựng và thi hành pháp luật cho thấy tư duy hợp tác đã chuyển từ “theo kịp” sang “đi cùng và định hình” những vấn đề mới. Bộ Tư pháp cho biết Diễn đàn Pháp luật ASEAN đã được Việt Nam chủ động đề xuất và duy trì qua nhiều giai đoạn; Diễn đàn năm 2026 tiếp tục thích ứng với những yêu cầu mới của cải cách pháp luật và chuyển đổi số.
Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh ASEAN đang triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Văn kiện “ASEAN 2045: Our Shared Future” xác định đổi mới số, kết nối số, an ninh mạng, AI và dữ liệu lớn là những thành tố quan trọng của mục tiêu phát triển một cộng đồng đổi mới, tự cường và lấy người dân làm trung tâm.
Ở góc độ pháp lý, ASEAN có một lợi thế nhưng đồng thời cũng có một thách thức lớn: sự đa dạng. Các quốc gia thành viên có truyền thống pháp luật, trình độ phát triển, năng lực quản trị và mức độ trưởng thành số khác nhau. Nếu thiếu cơ chế phối hợp, sự khác biệt đó có thể tạo ra khoảng trống pháp lý, làm gia tăng chi phí tuân thủ và gây khó khăn cho các hoạt động xuyên biên giới.
Ngược lại, nếu được kết nối thông qua những nguyên tắc chung, chính sự đa dạng ấy có thể trở thành “phòng thí nghiệm chính sách” phong phú. Tại Diễn đàn, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh ASEAN có đủ điều kiện để trở thành khu vực tiên phong về ứng dụng AI có trách nhiệm trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, đồng thời đóng góp tiếng nói vào các khuôn khổ quản trị AI ở cấp khu vực và toàn cầu.
Đây cũng là điểm cho thấy vai trò của Việt Nam không nên chỉ được nhìn nhận ở việc tổ chức một sự kiện quốc tế. Giá trị quan trọng hơn nằm ở khả năng biến một sáng kiến thành cơ chế hợp tác có tính tiếp nối, từ đối thoại sang nghiên cứu, từ nghiên cứu sang thử nghiệm, và từ thử nghiệm sang các nguyên tắc hoặc chuẩn mực có thể áp dụng rộng rãi.
Trong hợp tác pháp luật, một sáng kiến chỉ thực sự có sức sống khi tạo ra được “vòng đời chính sách” rõ ràng. Đó là xác định vấn đề chung, xây dựng diễn đàn đối thoại, hình thành đồng thuận, thử nghiệm giải pháp, đánh giá tác động và từng bước thể chế hóa những kết quả phù hợp. Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong vòng đời đó.
AI đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng và thi hành pháp luật
Điểm cốt lõi của hợp tác pháp luật trong kỷ nguyên AI không phải đơn thuần là đưa AI vào hoạt động của cơ quan tư pháp, mà sâu hơn là thay đổi cách tiếp cận đối với toàn bộ chu trình chính sách và pháp luật.
AI có thể hỗ trợ nghiên cứu, tổng hợp dữ liệu, đánh giá chính sách, rà soát văn bản, phát hiện xung đột hoặc chồng chéo quy định, hỗ trợ tra cứu và cung cấp thông tin pháp luật. Trong khâu thi hành, AI có thể giúp phân tích dữ liệu, tự động hóa một số quy trình, hỗ trợ cung cấp dịch vụ công và cải thiện khả năng tiếp cận pháp luật của người dân, doanh nghiệp.
Nhưng chính khả năng đó cũng tạo ra những câu hỏi pháp lý mới: Ai chịu trách nhiệm khi hệ thống AI đưa ra kết quả sai? Dữ liệu nào được phép sử dụng để huấn luyện và vận hành hệ thống? Làm thế nào để bảo vệ dữ liệu cá nhân và bí mật nhà nước? Người dân có quyền được biết khi một quyết định hoặc khuyến nghị có sự tham gia của AI hay không? Làm thế nào kiểm soát thiên lệch thuật toán? Và quan trọng hơn, có thể trao đến đâu quyền tự động hóa trong những quyết định liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của con người?
Đây là những câu hỏi không thể giải quyết chỉ bằng một đạo luật riêng về AI. Chúng liên quan đồng thời đến pháp luật về dữ liệu, an ninh mạng, hành chính, dân sự, hình sự, sở hữu trí tuệ, bảo vệ người tiêu dùng và trách nhiệm của cơ quan nhà nước.
Vì vậy, hướng tiếp cận được nêu tại Diễn đàn có ý nghĩa đáng chú ý: ASEAN cần hợp tác phát triển bộ nguyên tắc chung về ứng dụng AI trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật, trên cơ sở kế thừa Hướng dẫn của ASEAN về quản trị và đạo đức AI.
Hướng dẫn ASEAN về quản trị và đạo đức AI đã đặt nền tảng cho việc khuyến khích sự tương thích giữa các khuôn khổ AI của các quốc gia thành viên, đồng thời nhấn mạnh AI phải được quản trị có trách nhiệm và phù hợp với pháp luật quốc gia. Văn bản này cũng được xác định là một tài liệu có tính cập nhật, cần được rà soát theo sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và thực tiễn quản trị.
Từ nền tảng đó, hợp tác pháp luật ASEAN có thể tiến thêm một bước: không chỉ quản trị AI nói chung, mà xây dựng các nguyên tắc dành riêng cho việc sử dụng AI trong chính hoạt động của Nhà nước.
Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với Nhà nước pháp quyền. Khi AI tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng và thi hành pháp luật, yêu cầu về minh bạch, khả năng giải trình và kiểm soát quyền lực phải được đặt lên hàng đầu. Công nghệ có thể giúp Nhà nước ra quyết định nhanh hơn, nhưng không thể thay thế trách nhiệm pháp lý của chủ thể có thẩm quyền.
Nói cách khác, AI phải là công cụ nâng cao chất lượng quản trị chứ không thể trở thành “chủ thể” của quyền lực công.
Một nội dung khác được đề cập tại Diễn đàn là chia sẻ tiêu chuẩn, quy chuẩn dữ liệu pháp luật và kinh nghiệm số hóa, rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, hướng tới khả năng tra cứu, đối chiếu pháp luật giữa các nước ASEAN thuận lợi hơn.
Đây có thể xem là bước đi có tính nền tảng. Một không gian pháp lý số ASEAN chỉ có thể hình thành nếu dữ liệu pháp luật được chuẩn hóa, cấu trúc và kết nối ở mức độ nhất định. Khi đó, doanh nghiệp hoạt động xuyên biên giới có thể tiếp cận pháp luật của các quốc gia thành viên thuận lợi hơn; cơ quan quản lý có điều kiện tham khảo kinh nghiệm lập pháp; người dân cũng giảm bớt chi phí tìm kiếm và tiếp cận thông tin pháp luật.
Xa hơn, đây chính là tiền đề để nghiên cứu mô hình “pháp luật có thể đọc bằng máy” (Rules as Code), trong đó các quy tắc pháp lý được cấu trúc theo cách mà hệ thống máy tính có thể xử lý, kiểm tra và hỗ trợ thực thi.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa “số hóa pháp luật” và “tự động hóa pháp luật”. Số hóa là điều kiện kỹ thuật; còn tự động hóa liên quan trực tiếp đến quyền lực và trách nhiệm pháp lý. Do đó, mọi bước tiến về công nghệ phải đi cùng cơ chế kiểm soát, giám sát con người và khả năng giải trình.
Biến hợp tác pháp luật thành năng lực cạnh tranh thể chế của Việt Nam
Từ Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026, vấn đề đặt ra đối với Việt Nam không chỉ là tiếp tục tổ chức những diễn đàn có chất lượng, mà quan trọng hơn là chuyển kết quả đối thoại thành năng lực thể chế thực tế.
Việt Nam đang đứng trước yêu cầu đồng thời: hoàn thiện pháp luật trong nước để đáp ứng tốc độ phát triển của khoa học, công nghệ; tăng cường hiệu quả thi hành pháp luật; đồng thời tham gia sâu hơn vào quá trình hình thành các chuẩn mực pháp lý khu vực.
Nếu làm tốt, hợp tác pháp luật quốc tế sẽ không chỉ mang ý nghĩa đối ngoại mà trở thành một kênh quan trọng để nâng cao chất lượng thể chế trong nước.
Trước hết, Việt Nam cần tiếp tục phát huy vai trò cầu nối trong xây dựng các sáng kiến pháp luật số ASEAN. Bốn định hướng được nêu tại Diễn đàn gồm xây dựng nguyên tắc chung về AI, chia sẻ dữ liệu và tiêu chuẩn pháp luật, phát triển nguồn nhân lực số và duy trì mạng lưới đối thoại chuyên gia có thể được cụ thể hóa thành các chương trình hợp tác dài hạn.
Trong đó, việc xây dựng nguồn nhân lực cần được coi là một ưu tiên. Một nền tư pháp số không thể chỉ dựa vào kỹ sư công nghệ, cũng không thể chỉ dựa vào đội ngũ pháp lý truyền thống. Cần hình thành lớp nhân lực có năng lực “song ngữ” giữa pháp luật và công nghệ, hiểu được nguyên tắc pháp lý nhưng đồng thời có khả năng đánh giá dữ liệu, thuật toán, mô hình AI và rủi ro công nghệ.
Thứ hai, Việt Nam cần thúc đẩy cơ chế chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn thay vì chỉ trao đổi ở cấp chính sách. Các mô hình ứng dụng AI trong xây dựng pháp luật, rà soát văn bản, cung cấp dịch vụ pháp lý công, hỗ trợ doanh nghiệp và người dân cần được thử nghiệm, đánh giá và chia sẻ kết quả. Điều này phù hợp với định hướng của Diễn đàn về duy trì các cơ chế đối thoại, kết nối mạng lưới chuyên gia và triển khai các dự án hợp tác cụ thể.
Thứ ba, hợp tác khu vực phải gắn với nguyên tắc thu hẹp khoảng cách số. Nếu chỉ những quốc gia có năng lực công nghệ cao hưởng lợi từ AI, sự khác biệt về năng lực pháp lý và quản trị giữa các nước ASEAN có thể ngày càng lớn. Vì vậy, hỗ trợ hạ tầng dữ liệu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và chia sẻ giải pháp cần trở thành một bộ phận hữu cơ của hợp tác pháp luật.
Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với định hướng của ASEAN 2045 về một cộng đồng số có tính bao trùm, an toàn và có khả năng thu hẹp khoảng cách phát triển.
Quan trọng hơn, Việt Nam cần biến vị thế chủ động trong hợp tác pháp luật thành năng lực cạnh tranh thể chế. Trong nền kinh tế số, môi trường pháp lý minh bạch, dự đoán được và thích ứng nhanh với công nghệ sẽ trở thành một yếu tố quan trọng thu hút đầu tư, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và giảm chi phí tuân thủ.
Một doanh nghiệp công nghệ không chỉ quan tâm đến thị trường lớn đến đâu, mà còn quan tâm đến dữ liệu được quản trị thế nào, quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ ra sao, quy trình cấp phép có minh bạch không, tranh chấp được giải quyết thế nào và quy định pháp luật có khả năng dự đoán hay không.
Do đó, cải cách pháp luật và hợp tác pháp luật quốc tế cần được nhìn nhận như một bộ phận của năng lực cạnh tranh quốc gia.
Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 đã đặt ra một thông điệp quan trọng: pháp luật không nên chỉ chạy theo công nghệ, mà phải đồng hành, định hướng và tạo không gian an toàn cho công nghệ phát triển. Từ góc nhìn đó, việc Việt Nam chủ động đưa AI vào chương trình nghị sự hợp tác pháp luật ASEAN là bước đi có ý nghĩa chiến lược.
Thách thức tiếp theo là biến tinh thần của Diễn đàn thành những kết quả có thể đo đếm: các nguyên tắc chung, bộ tiêu chuẩn dữ liệu, cơ chế chia sẻ pháp luật, chương trình đào tạo nhân lực, dự án thử nghiệm AI và mạng lưới chuyên gia khu vực.
Nếu làm được điều đó, vai trò của Việt Nam sẽ không dừng lại ở việc đăng cai một diễn đàn, mà tiến tới vị thế của một quốc gia tham gia kiến tạo luật chơi trong những lĩnh vực pháp lý mới.
Trong kỷ nguyên AI, năng lực lập pháp không chỉ được đo bằng số lượng văn bản được ban hành, mà ngày càng được đo bằng khả năng dự báo, thích ứng, kết nối và hợp tác. Đó cũng chính là cơ hội để Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò chủ động, tích cực và có trách nhiệm trong ASEAN, đồng thời góp phần xây dựng một không gian pháp lý khu vực hiện đại, hài hòa, an toàn và lấy con người làm trung tâm.
ThS Phạm Linh Chi
Tài liệu tham khảo
- Báo Điện tử Chính phủ, Khẳng định vai trò của Việt Nam trong thúc đẩy các sáng kiến hợp tác pháp luật, ngày 21/8/2026.
- Bộ Tư pháp, Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026: Góp phần xây dựng hệ thống pháp luật ASEAN hiện đại, hài hòa, đồng bộ và thích ứng với yêu cầu của kỷ nguyên số, ngày 14/8/2026.
- Bộ Tư pháp, Quyết định số 1786/QĐ-BTP ngày 30/7/2026 về ban hành Kế hoạch tổ chức Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026.
- ASEAN, ASEAN Guide on AI Governance and Ethics.
- ASEAN, ASEAN 2045: Our Shared Future, 2025.
- Báo Nhân Dân, Khai mạc Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026, ngày 18/8/2026.
