I. TỔ CHỨC LẠI KHÔNG GIAN ĐỂ MỞ RỘNG DƯ ĐỊA TĂNG TRƯỞNG
Quảng Ninh có cấu trúc phát triển đặc thù với sự hiện diện đồng thời của biển, đảo, biên giới, cửa khẩu, đô thị, công nghiệp, dịch vụ, du lịch và khu vực miền núi. Mỗi khu vực có điều kiện, lợi thế và chức năng kinh tế khác nhau. Vấn đề đặt ra không phải là khai thác riêng lẻ từng lợi thế, mà là tổ chức các lợi thế ấy trong một cấu trúc có khả năng bổ trợ và tạo giá trị cao hơn.
Quy hoạch tỉnh Quảng Ninh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã xác định định hướng tổ chức không gian phát triển theo hướng hình thành các hành lang giao thông gắn với hành lang kinh tế, kết nối các khu vực và phát huy thế mạnh của từng địa bàn. Quy hoạch đồng thời đặt mục tiêu đưa Quảng Ninh trở thành cực tăng trưởng của khu vực phía Bắc, trung tâm du lịch quốc tế, trung tâm kinh tế biển và cửa ngõ của Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.
Điều đó cho thấy yêu cầu phát triển của Quảng Ninh ngày càng vượt ra ngoài cách tiếp cận từng địa bàn riêng biệt. Hạ Long có lợi thế về đô thị, du lịch và dịch vụ; Vân Đồn có điều kiện phát triển kinh tế biển, du lịch và các dịch vụ gắn với hàng không; Móng Cái giữ vai trò cửa ngõ giao thương quốc tế; Quảng Yên, Hải Hà và các khu vực khác có dư địa phát triển công nghiệp, logistics và dịch vụ hỗ trợ. Các trung tâm này chỉ có thể phát huy đầy đủ vai trò khi được kết nối trong một mạng lưới phát triển thống nhất.
Trong cấu trúc đó, hạ tầng giao thông giữ vai trò mở đường, nhưng liên kết kinh tế mới quyết định giá trị của hạ tầng. Một tuyến đường chỉ tạo ra tác động lớn khi kết nối được vùng sản xuất với thị trường, khu công nghiệp với logistics, đô thị với dịch vụ và các điểm đến du lịch với nguồn khách. Vì vậy, tổ chức lại không gian phát triển cần được đặt đồng thời với việc tổ chức các dòng hàng hóa, con người, vốn, công nghệ và dịch vụ.
Mở rộng không gian vì thế không chỉ là mở rộng phạm vi hoạt động kinh tế. Quan trọng hơn, đó là tạo ra những mối liên kết mới để nguồn lực được phân bổ hiệu quả hơn, giảm sự phân mảnh và hình thành thêm những động lực tăng trưởng có khả năng lan tỏa.
II. KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN MỚI ĐÒI HỎI ĐỔI MỚI MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG
Khi các lợi thế được đặt trong một cấu trúc liên kết chặt chẽ hơn, yêu cầu đối với Quảng Ninh không dừng ở việc mở rộng quy mô mà là nâng cao phương thức tạo ra giá trị. Một không gian lớn hơn nếu vẫn được vận hành theo cách thức cũ có thể làm gia tăng quy mô nhưng chưa chắc tạo ra bước chuyển về chất. Bởi vậy, tổ chức lại không gian cần đi cùng đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, giá trị gia tăng và hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Quảng Ninh đã có quá trình chuyển đổi rõ nét trong cơ cấu kinh tế, từ mô hình phụ thuộc nhiều vào khai thác tài nguyên sang phát triển công nghiệp, dịch vụ, du lịch và kinh tế biển. Quy hoạch tỉnh tiếp tục xác định đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế, phát triển kinh tế xanh và nâng cao năng suất lao động là những định hướng quan trọng.
Trong giai đoạn mới, công nghiệp cần được nhìn từ khả năng hình thành các chuỗi giá trị có chiều sâu, gắn sản xuất với logistics, dịch vụ kỹ thuật, công nghệ và hệ thống doanh nghiệp hỗ trợ. Giá trị của một khu công nghiệp không chỉ nằm ở diện tích đất được lấp đầy hay số lượng dự án được thu hút, mà còn ở khả năng hình thành hệ sinh thái sản xuất, nâng cao tỷ lệ giá trị gia tăng và tạo liên kết với khu vực doanh nghiệp trong nước.
Du lịch cũng đứng trước yêu cầu tương tự. Lợi thế về Vịnh Hạ Long, Bái Tử Long, các đô thị ven biển, hệ thống di sản và cảnh quan tự nhiên cần được chuyển hóa thành hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ và trải nghiệm có giá trị cao hơn. Khi giao thông, đô thị, dịch vụ, văn hóa và du lịch được kết nối, cùng một nguồn tài nguyên có thể tạo ra nhiều lớp giá trị thay vì chỉ tạo ra doanh thu từ một hoạt động đơn lẻ.
Kinh tế biển cũng cần được tiếp cận theo hướng tích hợp giữa cảng biển, logistics, dịch vụ hàng hải, công nghiệp, đô thị ven biển và các ngành kinh tế liên quan. Khi các chức năng được tổ chức trong cùng một chuỗi, lợi thế về vị trí địa lý mới có thể chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh thực chất.
Đây chính là sự chuyển dịch từ tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng nguồn lực sang tăng trưởng dựa nhiều hơn vào năng suất, công nghệ, liên kết và chất lượng tổ chức. Giá trị của không gian phát triển mới vì thế được thể hiện qua khả năng tạo ra những quan hệ kinh tế mới, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và mở rộng phạm vi lan tỏa của đầu tư, hạ tầng và dịch vụ.
III. NÂNG CAO NĂNG LỰC QUẢN TRỊ ĐỂ BIẾN LỢI THẾ THÀNH ĐỘNG LỰC
Không gian phát triển càng rộng, các quan hệ kinh tế, xã hội và quản lý càng đa dạng. Điều đó đặt ra yêu cầu tương ứng đối với năng lực quản trị. Với một địa bàn hội tụ đồng thời đô thị, công nghiệp, cảng biển, miền núi, biên giới, hải đảo và các trung tâm du lịch, quản trị phát triển không thể chỉ dừng ở việc điều hành từng khu vực, mà cần hướng tới khả năng điều phối các nguồn lực trong một cấu trúc thống nhất.
Quản trị trong điều kiện đó trước hết là khả năng kết nối các mục tiêu và lợi ích khác nhau. Quy hoạch giao thông cần gắn với quy hoạch đô thị và các vùng sản xuất; phát triển cảng biển cần gắn với logistics và nguồn hàng; phát triển du lịch cần gắn với hạ tầng, dịch vụ và bảo tồn tài nguyên; phát triển công nghiệp cần gắn với nguồn nhân lực, năng lượng và môi trường. Khi các chính sách được đặt trong cùng một logic phát triển, hiệu quả của từng nguồn lực có thể được cộng hưởng thay vì bị phân tán.
Quy hoạch tỉnh Quảng Ninh cũng xác định phát triển hạ tầng đồng bộ, cải cách hành chính, chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực và khoa học công nghệ là những nền tảng quan trọng cho quá trình phát triển. Đây là những yếu tố có quan hệ trực tiếp với chất lượng quản trị và khả năng chuyển hóa nguồn lực thành kết quả phát triển.
Một yêu cầu khác là nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ công. Trong môi trường phát triển hiện đại, chất lượng quản trị không chỉ được phản ánh qua tiến độ xử lý công việc hay hoàn thành thủ tục, mà còn qua mức độ thuận lợi mà bộ máy tạo ra cho người dân và doanh nghiệp. Minh bạch, số hóa, khả năng phối hợp giữa các cơ quan và năng lực giải quyết những vấn đề liên ngành ngày càng trở thành bộ phận của năng lực cạnh tranh địa phương.
Theo nghĩa đó, quản trị không đơn thuần là chức năng điều hành mà trở thành một nguồn lực phát triển. Cùng một quỹ đất, một tuyến giao thông hay một lợi thế tự nhiên, chất lượng quản trị khác nhau có thể dẫn tới những kết quả kinh tế khác nhau. Nâng cao năng lực quản trị vì thế là điều kiện để Quảng Ninh chuyển lợi thế sẵn có thành năng lực phát triển mới.
IV. NÂNG SỨC CẠNH TRANH GẮN VỚI NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG SỐNG
Trong quá trình mở rộng không gian phát triển, lợi thế về vị trí địa lý, tài nguyên, hạ tầng hay truyền thống văn hóa chỉ là điểm xuất phát. Giá trị của những lợi thế đó phụ thuộc vào khả năng tổ chức, kết nối và quản trị để tạo ra năng lực phát triển thực chất.
Có thể nhìn quá trình này theo một chuỗi tương đối rõ: lợi thế tạo tiền đề, năng lực tổ chức và quản trị tạo cơ chế chuyển hóa, còn sức cạnh tranh phản ánh kết quả của quá trình đó. Một địa phương có nhiều tiềm năng nhưng thiếu khả năng kết nối nguồn lực, nâng cao năng suất và tạo môi trường thuận lợi cho các chủ thể kinh tế thì lợi thế vẫn khó chuyển thành giá trị gia tăng cao.
Sức cạnh tranh của Quảng Ninh vì thế cần được tiếp cận theo nghĩa rộng. Quy mô kinh tế và tốc độ tăng trưởng chỉ phản ánh một phần năng lực phát triển. Hạ tầng, chất lượng dịch vụ, nguồn nhân lực, môi trường kinh doanh, khả năng tiếp cận giáo dục và y tế, chất lượng đô thị, môi trường tự nhiên và hiệu quả cung ứng dịch vụ công đều góp phần hình thành sức hấp dẫn và năng lực cạnh tranh của địa phương.
Đặc biệt, đối với Quảng Ninh, yêu cầu phát triển kinh tế cần được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với bảo tồn di sản và bảo vệ môi trường. Quy hoạch tỉnh xác định phát triển đô thị theo mô hình tăng trưởng xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu và nước biển dâng, đồng thời hướng tới nâng cao đời sống nhân dân.
Điều này có ý nghĩa trực tiếp đối với chất lượng tăng trưởng. Tăng trưởng cao nhưng gây sức ép quá lớn lên tài nguyên, môi trường hoặc hạ tầng xã hội sẽ làm phát sinh chi phí dài hạn. Ngược lại, phát triển kinh tế gắn với bảo tồn tài nguyên, nâng cao chất lượng đô thị, mở rộng cơ hội việc làm và cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu sẽ tạo nền tảng bền vững hơn cho năng lực cạnh tranh.
Cốt lõi của sức cạnh tranh vì vậy không thể tách rời chất lượng sống. Một không gian phát triển chỉ thực sự có ý nghĩa khi thành quả tăng trưởng được chuyển hóa thành cơ hội việc làm, thu nhập, dịch vụ tốt hơn và môi trường sống an toàn, thuận lợi cho người dân.
Đây cũng là lý do mục tiêu phát triển không nên chỉ được đo bằng quy mô kinh tế. Một nền kinh tế có sức cạnh tranh phải đồng thời tạo ra cơ hội phát triển cho doanh nghiệp, việc làm và thu nhập cho người lao động, nâng cao chất lượng dịch vụ công và bảo đảm để người dân được tham gia, thụ hưởng những thành quả của quá trình phát triển.
V. KẾT LUẬN
Mở rộng không gian phát triển tạo thêm dư địa để Quảng Ninh huy động và phân bổ nguồn lực, nhưng dư địa ấy chỉ trở thành động lực tăng trưởng khi các lợi thế được kết nối thành một cấu trúc có khả năng tạo giá trị và lan tỏa. Hạ tầng mở đường cho liên kết; mô hình tăng trưởng quyết định cách thức tạo giá trị; quản trị quyết định khả năng tổ chức và sử dụng nguồn lực; còn chất lượng sống là một trong những thước đo quan trọng của thành quả phát triển.
Bước vào giai đoạn mới, Quảng Ninh đứng trước yêu cầu tiếp tục nâng cao chất lượng tăng trưởng, đổi mới phương thức quản trị, phát huy hiệu quả kinh tế biển, phát triển công nghiệp và dịch vụ theo hướng có giá trị gia tăng cao, đồng thời bảo vệ môi trường và gìn giữ các giá trị văn hóa, di sản. Những định hướng này cũng phù hợp với tầm nhìn quy hoạch của tỉnh về một Quảng Ninh có nền kinh tế hiện đại, sức cạnh tranh cao, phát triển hài hòa giữa các khu vực và nâng cao đời sống nhân dân.
Mở rộng không gian vì thế không chỉ là mở rộng địa bàn. Quan trọng hơn, đó là mở rộng khả năng kết nối, mở rộng năng lực tạo giá trị và mở rộng cơ hội phát triển. Khi lợi thế được chuyển hóa thành sức cạnh tranh, năng lực quản trị được chuyển hóa thành hiệu quả phục vụ và thành quả tăng trưởng được chuyển hóa thành chất lượng sống tốt hơn, không gian phát triển mới mới thực sự trở thành nền tảng cho một chu kỳ tăng trưởng có chất lượng và bền vững./.
ThS. Trần Thị Nhật Ánh
