Nông nghiệp, nông dân và nông thôn luôn giữ vai trò chiến lược trong phát triển kinh tế – xã hội của đất nước, khu vực này đang đứng trước nhiều thách thức lớn như biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, suy giảm tài nguyên đất và nước, cùng với yêu cầu hội nhập quốc tế sâu rộng và xu thế tiêu dùng xanh, an toàn, bền vững. Những yếu tố đó đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi mô hình phát triển nông nghiệp từ phương thức truyền thống sang các mô hình hiện đại hơn như nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp tuần hoàn và nông nghiệp xanh. Chương trình xây dựng nông thôn mới đã tạo ra những chuyển biến mạnh mẽ về diện mạo nông thôn Việt Nam, góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân. Để bảo đảm phát triển bền vững trong giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra là phải gắn chặt hơn nữa giữa xây dựng nông thôn mới với phát triển nông nghiệp sinh thái, hướng tới sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống của người nông dân.
Nông nghiệp giữ vai trò trụ cột của nền kinh tế quốc dân, bảo đảm an ninh lương thực, tạo sinh kế cho phần lớn dân cư nông thôn và góp phần quan trọng vào ổn định chính trị – xã hội, phát triển bền vững đất nước. Đây là lĩnh vực gắn trực tiếp với tài nguyên đất, nước, khí hậu và hệ sinh thái tự nhiên nên chịu tác động mạnh từ biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường và quá trình cạn kiệt tài nguyên. Trong bối cảnh đó, phát triển nông nghiệp sinh thái đang trở thành xu hướng tất yếu nhằm hướng tới mô hình sản xuất hài hòa với tự nhiên, sử dụng hiệu quả nguồn lực, giảm phụ thuộc vào hóa chất, tăng cường tái sử dụng phụ phẩm và bảo vệ đa dạng sinh học. Mô hình này đồng thời gắn với định hướng phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp thông minh, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc của thị trường trong nước và quốc tế.
Chương trình xây dựng nông thôn mới là chủ trương lớn mang ý nghĩa chiến lược trong phát triển nông nghiệp, nông dân và nông thôn. Chương trình hướng tới phát triển đồng bộ hạ tầng kinh tế – xã hội, nâng cao thu nhập, cải thiện chất lượng sống và từng bước thay đổi diện mạo nông thôn theo hướng văn minh, hiện đại. Những năm qua, Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực trong phát triển nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới. Nền nông nghiệp từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa quy mô lớn, hình thành các vùng chuyên canh tập trung gắn với chuỗi giá trị và thị trường xuất khẩu. Hạ tầng nông thôn được đầu tư ngày càng đồng bộ; hệ thống giao thông, điện, trường học, cơ sở y tế và thiết chế văn hóa có nhiều chuyển biến rõ rệt. Thu nhập của người dân khu vực nông thôn từng bước được cải thiện, tỷ lệ hộ nghèo giảm mạnh, nhiều địa phương đang tiến tới các tiêu chí nông thôn mới nâng cao và kiểu mẫu.
Cùng với quá trình đó, các mô hình nông nghiệp sinh thái phát triển ngày càng mạnh mẽ tại nhiều địa phương. Nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp sạch, nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao và kinh tế hợp tác đang trở thành hướng đi mới của nhiều vùng sản xuất. Một số mô hình như lúa – tôm sinh thái ở Đồng bằng sông Cửu Long, sản xuất nông nghiệp công nghệ cao tại Lâm Đồng hay mô hình nông nghiệp kết hợp du lịch ở Sơn La, Lai Châu đã cho thấy hiệu quả rõ rệt về kinh tế, môi trường và cảnh quan nông thôn. Những mô hình này góp phần nâng cao giá trị nông sản, tạo việc làm và mở rộng không gian phát triển kinh tế nông thôn theo hướng đa giá trị.
Tuy nhiên, quá trình phát triển vẫn còn nhiều hạn chế cần sớm khắc phục. Sản xuất nông nghiệp ở nhiều nơi còn nhỏ lẻ, manh mún, thiếu liên kết chuỗi nên giá trị gia tăng chưa cao. Tình trạng lạm dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật và khai thác tài nguyên thiếu hợp lý vẫn diễn ra, gây áp lực lớn lên môi trường đất, nước và hệ sinh thái. Việc liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và thị trường còn thiếu chặt chẽ, khiến đầu ra sản phẩm thiếu ổn định. Bên cạnh đó, trình độ ứng dụng khoa học – công nghệ giữa các vùng còn chênh lệch lớn; khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa vẫn gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao. Tác động ngày càng gay gắt của hạn hán, xâm nhập mặn, bão lũ và thời tiết cực đoan tiếp tục đặt ra áp lực lớn đối với sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân nông thôn. Những vấn đề này cho thấy yêu cầu cấp thiết phải tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng sinh thái, hiện đại và bền vững hơn.
Phát triển nông nghiệp sinh thái có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng nền tảng phát triển bền vững cho khu vực nông thôn. Mô hình này góp phần hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường và gìn giữ hệ sinh thái tự nhiên. Việc tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và hạn chế hóa chất trong sản xuất giúp nâng cao chất lượng môi trường sống, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và gia tăng giá trị nông sản. Đồng thời, nông nghiệp sinh thái mở ra hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng đa ngành, đa giá trị. Không gian kinh tế nông thôn hiện nay không còn giới hạn trong sản xuất nông nghiệp truyền thống mà đã mở rộng sang chế biến, thương mại, dịch vụ và du lịch trải nghiệm. Các mô hình du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái đang tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập và góp phần quảng bá văn hóa bản địa.
Sự phát triển của nông nghiệp sinh thái cũng góp phần trực tiếp thực hiện mục tiêu xây dựng nông thôn mới theo hướng xanh, hiện đại và đáng sống. Khi các nguyên tắc sinh thái được áp dụng rộng rãi, không gian nông thôn sẽ chuyển biến đồng bộ cả về kinh tế, cảnh quan, môi trường và đời sống văn hóa. Để thúc đẩy quá trình này, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp xanh, nông nghiệp hữu cơ và kinh tế tuần hoàn; đồng thời mở rộng cơ chế tín dụng, bảo hiểm nông nghiệp và đầu tư hạ tầng phục vụ sản xuất bền vững.
Cùng với hoàn thiện thể chế, việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học – công nghệ và chuyển đổi số giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Công nghệ số giúp nâng cao hiệu quả quản lý sản xuất, giám sát mùa vụ, dự báo thời tiết và kiểm soát dịch bệnh, qua đó giảm rủi ro và tối ưu hóa nguồn lực. Phát triển nông nghiệp thông minh, nông nghiệp chính xác dựa trên dữ liệu sẽ góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Các hợp tác xã kiểu mới cần được củng cố để trở thành cầu nối giữa nông dân, doanh nghiệp và thị trường, hình thành chuỗi sản xuất – chế biến – tiêu thụ ổn định và hiệu quả hơn.
Bên cạnh đó, quản lý chất thải nông nghiệp, hạn chế sử dụng hóa chất độc hại và khuyến khích mô hình sản xuất tuần hoàn là giải pháp cần được triển khai mạnh mẽ nhằm giảm ô nhiễm môi trường và duy trì cân bằng sinh thái. Chất lượng nguồn nhân lực nông thôn cũng cần được nâng lên thông qua đào tạo kỹ năng sản xuất hiện đại, ứng dụng công nghệ mới và nâng cao nhận thức về phát triển bền vững. Khi người nông dân trở thành chủ thể sáng tạo trong sản xuất và bảo vệ môi trường, quá trình phát triển nông nghiệp sinh thái gắn với xây dựng nông thôn mới mới có thể đạt hiệu quả lâu dài và thực chất.
Phát triển nông nghiệp sinh thái gắn với xây dựng nông thôn mới là xu thế tất yếu trong tiến trình hiện đại hóa nông nghiệp và phát triển bền vững đất nước. Khi các giải pháp được triển khai đồng bộ, nông thôn Việt Nam sẽ từng bước chuyển mình theo hướng xanh hơn, hiện đại hơn và có chất lượng sống ngày càng cao hơn. Đây cũng là nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của nền nông nghiệp Việt Nam, bảo đảm an ninh sinh thái và thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới./.
Nguyễn Như Lê
