Du lịch đang ngày càng khẳng định vai trò là ngành kinh tế quan trọng, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao đời sống người dân ở nhiều địa phương. Trong xu hướng phát triển bền vững, du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng được xem là hướng đi giàu tiềm năng khi vừa khai thác hiệu quả các giá trị bản địa, vừa góp phần bảo tồn di sản và gìn giữ bản sắc truyền thống. Đối với Bắc Ninh, vùng đất giàu truyền thống văn hiến với nhiều giá trị văn hóa đặc sắc việc ưu tiên phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ mở ra cơ hội phát triển kinh tế mà còn góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, tạo sinh kế cho người dân và thúc đẩy phát triển bền vững.
Với bề dày lịch sử và nền văn hóa đặc sắc được bồi đắp qua nhiều thế hệ, Bắc Ninh sở hữu những điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng theo hướng bền vững. Là vùng đất Kinh Bắc giàu truyền thống văn hiến, địa phương không chỉ nổi tiếng với hệ thống di tích lịch sử, văn hóa dày đặc mà còn là nơi lưu giữ nhiều loại hình di sản văn hóa phi vật thể có giá trị. Những làn điệu Quan họ mượt mà, tranh dân gian Đông Hồ độc đáo cùng hệ thống lễ hội truyền thống đặc sắc đã tạo nên bản sắc riêng, trở thành nguồn tài nguyên quý giá để phát triển các sản phẩm du lịch mang đậm dấu ấn địa phương.
Bên cạnh những giá trị văn hóa nổi tiếng đã làm nên thương hiệu của vùng đất Kinh Bắc, Bắc Ninh còn có lợi thế đáng kể từ khu vực đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Hiện nay, khu vực này chiếm hơn 30% số xã, phường của toàn tỉnh với diện tích tự nhiên khoảng 2.737km², tương đương gần 58% diện tích toàn tỉnh. Toàn vùng có hơn 274 nghìn người dân tộc thiểu số sinh sống, thuộc hơn 40 thành phần dân tộc khác nhau, trong đó có các cộng đồng dân tộc đông dân như Nùng, Tày, Sán Dìu, Hoa, Sán Chay và Dao. Sự đa dạng về văn hóa, phong tục tập quán, tín ngưỡng và nghệ thuật dân gian đã tạo nên bức tranh văn hóa phong phú, mở ra nhiều cơ hội để phát triển các loại hình du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm bản sắc bản địa.
Ngày nay, du khách không chỉ tìm kiếm các điểm tham quan đơn thuần mà ngày càng quan tâm đến việc khám phá đời sống văn hóa, phong tục tập quán và những giá trị truyền thống của cộng đồng địa phương. Thông qua các hoạt động trải nghiệm thực tế, du khách có cơ hội tiếp cận trực tiếp với không gian sinh hoạt văn hóa, nghề thủ công truyền thống, ẩm thực bản địa và các loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc. Điều này tạo nên sức hấp dẫn riêng cho điểm đến góp phần nâng cao khả năng cạnh tranh của du lịch Bắc Ninh trong bối cảnh thị trường du lịch ngày càng đa dạng.
Không gian văn hóa Quan họ tiếp tục được xem là một trong những tài sản nổi bật nhất. Là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Quan họ Bắc Ninh không chỉ mang giá trị nghệ thuật đặc sắc mà còn chứa đựng những nét đẹp trong lối sống, phong tục và ứng xử cộng đồng. Các làng Quan họ cổ vẫn lưu giữ nhiều tập quán truyền thống, tạo điều kiện thuận lợi để xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng gắn với trải nghiệm hát Quan họ, tìm hiểu đời sống cộng đồng và tham gia các lễ hội truyền thống. Song song với các di sản phi vật thể, hệ thống làng nghề truyền thống cũng là một trong những thế mạnh nổi bật của địa phương. Những làng nghề nổi tiếng như tranh Đông Hồ, gốm Phù Lãng cùng nhiều nghề thủ công truyền thống khác không chỉ tạo ra các sản phẩm mang giá trị kinh tế mà còn lưu giữ những tinh hoa văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ. Việc kết hợp phát triển du lịch với bảo tồn làng nghề sẽ giúp du khách trực tiếp trải nghiệm quy trình sản xuất, tìm hiểu lịch sử hình thành và giá trị văn hóa của từng nghề truyền thống.
Bắc Ninh cũng sở hữu hệ thống di tích lịch sử, văn hóa và các lễ hội truyền thống phong phú, tạo nên nguồn tài nguyên dồi dào cho phát triển du lịch văn hóa và du lịch tâm linh. Các lễ hội truyền thống không chỉ phản ánh đời sống tín ngưỡng của cộng đồng mà còn là không gian lưu giữ nhiều giá trị văn hóa dân gian đặc sắc. Khi được khai thác hợp lý, hệ thống di tích, lễ hội và các thiết chế văn hóa sẽ góp phần hình thành hệ sinh thái du lịch đa dạng, kết nối giữa tham quan, trải nghiệm, nghiên cứu văn hóa và nghỉ dưỡng.
Nhận thức rõ tiềm năng và giá trị của các nguồn tài nguyên văn hóa, thời gian qua ngành văn hóa, thể thao và du lịch đã chủ động triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Thực hiện các chủ trương của Chính phủ về công tác dân tộc giai đoạn mới, địa phương đã tiến hành rà soát, nghiên cứu và đề xuất các cơ chế, chính sách ưu tiên đầu tư cho công tác bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số, đặc biệt đối với các giá trị văn hóa có nguy cơ mai một. Những hoạt động như duy trì các câu lạc bộ văn hóa dân gian, bảo tồn làn điệu dân ca truyền thống hay phục dựng các lễ hội đặc sắc không chỉ góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa mà còn tạo nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch cộng đồng trong tương lai. Từ những lợi thế sẵn có về di sản văn hóa, cộng đồng dân cư và hệ thống tài nguyên du lịch phong phú, phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số được xem là hướng đi phù hợp đối với Bắc Ninh.
Cùng với định hướng phát triển du lịch bền vững, những năm gần đây Bắc Ninh đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong việc khai thác các giá trị văn hóa phục vụ phát triển du lịch, đặc biệt tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa ngày càng được quan tâm thông qua việc đầu tư tu bổ di tích, duy trì các lễ hội truyền thống, bảo tồn làng nghề và các loại hình văn hóa dân gian đặc sắc. Nhiều chương trình, đề án phát triển du lịch gắn với bảo tồn văn hóa được triển khai đồng bộ, góp phần gìn giữ các giá trị truyền thống đồng thời tạo thêm động lực cho phát triển kinh tế địa phương. Các chương trình khám phá không gian văn hóa Quan họ, trải nghiệm tại các làng nghề truyền thống hay tìm hiểu đời sống văn hóa cộng đồng ngày càng thu hút sự quan tâm của du khách. Đáng chú ý, người dân địa phương không chỉ là chủ thể lưu giữ văn hóa mà còn từng bước tham gia trực tiếp vào các hoạt động du lịch, từ giới thiệu văn hóa bản địa, cung cấp dịch vụ trải nghiệm đến phát triển các sản phẩm đặc trưng phục vụ du khách. Điều này góp phần quảng bá hình ảnh quê hương, đồng thời tạo thêm nguồn thu nhập và sinh kế cho cộng đồng dân cư.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, quá trình phát triển du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng vẫn còn không ít khó khăn cần được tháo gỡ. Một trong những hạn chế lớn hiện nay là hệ thống hạ tầng và dịch vụ du lịch tại nhiều điểm đến chưa được đầu tư đồng bộ. Cơ sở vật chất phục vụ khách du lịch, các dịch vụ lưu trú, trải nghiệm và tiện ích đi kèm ở một số địa phương còn thiếu và chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của thị trường. Dù sở hữu nhiều tiềm năng văn hóa đặc sắc nhưng các sản phẩm du lịch cộng đồng của địa phương vẫn chưa thực sự tạo được dấu ấn nổi bật trên thị trường. Công tác xây dựng thương hiệu, liên kết giữa các điểm đến và kết nối các sản phẩm du lịch còn hạn chế. Nhiều giá trị văn hóa, nghề truyền thống và đời sống cộng đồng vẫn chưa được khai thác hiệu quả để chuyển hóa thành những sản phẩm du lịch có sức hấp dẫn và khả năng cạnh tranh cao.
Nguồn nhân lực phục vụ du lịch cộng đồng cũng là một trong những điểm nghẽn đáng lưu ý. Phần lớn người dân tham gia hoạt động du lịch xuất phát từ kinh nghiệm thực tế, trong khi kỹ năng chuyên môn về tổ chức dịch vụ, giao tiếp, thuyết minh và quảng bá còn hạn chế. Sự thiếu đồng đều về chất lượng phục vụ giữa các điểm du lịch khiến trải nghiệm của du khách chưa thực sự trọn vẹn, ảnh hưởng đến khả năng phát triển bền vững của loại hình du lịch này. Nguy cơ thương mại hóa các giá trị văn hóa truyền thống cũng đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm. Nếu khai thác thiếu định hướng và chạy theo lợi ích trước mắt, các giá trị văn hóa bản địa có thể bị biến đổi hoặc mất đi tính nguyên bản. Một số loại hình văn hóa dân gian, lễ hội hay phong tục truyền thống dễ bị sân khấu hóa, làm giảm ý nghĩa và giá trị vốn có. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải tìm được sự cân bằng hài hòa giữa mục tiêu phát triển du lịch với nhiệm vụ bảo tồn di sản văn hóa.
Để phát huy hiệu quả tiềm năng và lợi thế sẵn có, phát triển du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng cần được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với công tác bảo tồn di sản. Bảo tồn không chỉ là nhiệm vụ gìn giữ các giá trị văn hóa cho thế hệ mai sau mà còn là nền tảng để xây dựng những sản phẩm du lịch khác biệt và bền vững. Việc duy trì các không gian văn hóa truyền thống, bảo vệ các di sản vật thể và phi vật thể, đồng thời khuyến khích cộng đồng tham gia trực tiếp vào hoạt động bảo tồn sẽ góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa trong quá trình phát triển. Song song với đó, cần tiếp tục đầu tư đồng bộ hệ thống hạ tầng và cơ sở vật chất phục vụ du lịch. Việc nâng cấp các tuyến giao thông kết nối điểm đến, hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật và mở rộng các dịch vụ hỗ trợ sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho du khách tiếp cận các điểm du lịch cộng đồng, đồng thời thúc đẩy phát triển các hoạt động kinh doanh dịch vụ tại địa phương. Trên cơ sở khai thác các giá trị văn hóa Quan họ, hệ thống làng nghề truyền thống, lễ hội dân gian và bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, địa phương cần phát triển các chương trình trải nghiệm đặc sắc gắn với đời sống cộng đồng. Đây sẽ là yếu tố tạo nên sự khác biệt, giúp nâng cao sức cạnh tranh và khả năng thu hút du khách.
Thông qua các chương trình đào tạo, tập huấn kỹ năng làm du lịch, người dân sẽ được trang bị kiến thức về văn hóa, kỹ năng giao tiếp, phục vụ và tổ chức hoạt động du lịch. Khi cộng đồng trở thành chủ thể tham gia trực tiếp và được hưởng lợi từ du lịch, loại hình du lịch cộng đồng sẽ có điều kiện phát triển bền vững hơn. Việc số hóa dữ liệu di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu về điểm đến, sản phẩm du lịch và tăng cường quảng bá trên các nền tảng số sẽ góp phần nâng cao hiệu quả xúc tiến du lịch. Đồng thời, đây cũng là giải pháp quan trọng giúp quảng bá rộng rãi hình ảnh văn hóa Bắc Ninh đến với du khách trong nước và quốc tế.
Với định hướng ưu tiên phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng gắn với sự tham gia và hưởng lợi của đồng bào dân tộc thiểu số, Bắc Ninh đang từng bước khai thác hiệu quả những giá trị văn hóa đặc sắc để tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội. Khi các giải pháp về bảo tồn, hạ tầng, sản phẩm, nguồn nhân lực và chuyển đổi số được triển khai đồng bộ, du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng sẽ trở thành lĩnh vực giàu tiềm năng, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa và thúc đẩy phát triển bền vững trong giai đoạn mới. Ưu tiên phát triển du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số là hướng đi phù hợp để Bắc Ninh khai thác hiệu quả những tiềm năng, lợi thế về di sản và bản sắc văn hóa. Khi văn hóa trở thành nền tảng, cộng đồng trở thành chủ thể và du lịch trở thành động lực, Bắc Ninh sẽ có thêm điều kiện để xây dựng thương hiệu điểm đến đặc sắc, phát triển bền vững trong quá trình hội nhập và phát triển./.
Lê Nguyên Khang
