Khi di sản trở thành nhịp cầu cộng đồng
Trong không gian văn hóa Mường Lò, xòe Thái không đơn thuần là một loại hình nghệ thuật trình diễn. Qua những vòng tay nối rộng, những bước chân nhịp nhàng và âm hưởng dân gian đặc trưng, xòe trở thành phương thức cộng đồng thể hiện tình đoàn kết, sự sẻ chia và quan niệm sống hài hòa giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên.
Tối 16/10, tinh thần ấy được tái hiện sinh động tại Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026. Với chủ đề “Tinh hoa Xòe Thái - Sắc màu Tây Bắc”, chương trình khai mạc mang đến không gian nghệ thuật kết hợp chất liệu truyền thống với ngôn ngữ dàn dựng hiện đại. Đặc biệt, màn đại xòe với sự tham gia của 2.026 nghệ nhân, diễn viên quần chúng đã tạo nên điểm nhấn giàu cảm xúc, thu hút sự quan tâm của đông đảo người dân và du khách.
Chương trình nghệ thuật “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu” không chỉ tái hiện vẻ đẹp của một di sản được trao truyền qua nhiều thế hệ mà còn gửi gắm thông điệp về sự gắn kết cộng đồng. Trong vòng xòe, mỗi người có thể mang một độ tuổi, một hoàn cảnh và một vị trí khác nhau, nhưng tất cả cùng hòa nhịp trong một không gian văn hóa chung. Chính sự bình đẳng, cởi mở ấy làm nên sức hấp dẫn bền bỉ của nghệ thuật xòe Thái.
Đáng chú ý, con số 2.026 người tham gia màn đại xòe cũng gắn với năm tổ chức lễ hội, tạo nên dấu ấn riêng cho sự kiện. Đằng sau khoảnh khắc hàng nghìn người cùng chuyển động nhịp nhàng là quá trình tập luyện công phu, sự phối hợp giữa các địa phương và nỗ lực của đông đảo nghệ nhân, diễn viên không chuyên. Họ vừa là người trình diễn, vừa là những chủ thể trực tiếp gìn giữ, thực hành và trao truyền di sản trong đời sống thường ngày.
Lễ khai mạc có sự tham dự của Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà cùng đại diện các cơ quan Trung ương, địa phương, đại diện cơ quan ngoại giao và đông đảo nhân dân, du khách. Sự hiện diện của các đại biểu và bạn bè quốc tế góp phần mở rộng không gian giao lưu, quảng bá những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng Tây Bắc.
Xòe là nét văn hóa đặc sắc của người Thái ở Mường Lò và vùng Tây Bắc. Ảnh: CTV
Sức sống của di sản qua những thế hệ
Năm 2026 đánh dấu chặng đường 5 năm nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, ngày 15/12/2021. Đây là dấu mốc có ý nghĩa đối với cộng đồng người Thái nói riêng và công tác bảo tồn di sản văn hóa Việt Nam nói chung.
Tuy nhiên, giá trị của một di sản không chỉ được khẳng định bằng danh hiệu quốc tế hay những chương trình biểu diễn có quy mô lớn. Điều quan trọng hơn là di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, được các thế hệ thực hành, hiểu biết, yêu quý và chủ động trao truyền.
Với người Thái ở Mường Lò, xòe gắn bó với những dịp sinh hoạt cộng đồng, lễ hội, cưới hỏi và các sự kiện quan trọng của bản làng. Những điệu xòe cổ lưu giữ tri thức dân gian, thẩm mỹ, phong tục và cách ứng xử đã được tích lũy qua nhiều thế hệ. Trong đó, nghệ nhân giữ vai trò đặc biệt quan trọng khi không chỉ truyền dạy động tác mà còn giúp lớp trẻ hiểu được ý nghĩa văn hóa ẩn sau từng nhịp trống, bước chân và vòng tay.
Việc đưa nghệ thuật xòe vào các chương trình lễ hội, hoạt động giáo dục và trải nghiệm du lịch vì thế cần được nhìn nhận như một cách mở rộng môi trường thực hành di sản. Khi người trẻ được trực tiếp tham gia, khi du khách không chỉ đứng ngoài quan sát mà có thể cùng hòa vào vòng xòe, di sản có thêm cơ hội đi vào đời sống đương đại một cách tự nhiên.
Dẫu vậy, bảo tồn không đồng nghĩa với việc chỉ tái hiện hình thức trình diễn. Để xòe Thái giữ được bản sắc, cần quan tâm đến việc truyền dạy các điệu xòe cổ, gìn giữ không gian văn hóa của cộng đồng, phát huy vai trò nghệ nhân và bảo đảm người dân địa phương được hưởng lợi từ những hoạt động khai thác di sản. Đây cũng là nền tảng để di sản phát triển bền vững, tránh nguy cơ bị giản lược thành sản phẩm biểu diễn phục vụ nhu cầu thưởng thức nhất thời.
Từ lễ hội đến động lực phát triển du lịch
Một trong những điểm đáng chú ý của Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 là việc kết nối hoạt động tôn vinh di sản với chuỗi chương trình văn hóa, thể thao, trải nghiệm và quảng bá sản phẩm địa phương. Theo kế hoạch, lễ hội diễn ra từ ngày 15 đến 21/10, mở rộng không gian hoạt động tại nhiều địa phương trong tỉnh Lào Cai.
Bên cạnh chương trình khai mạc, các hoạt động tiêu biểu gồm diễu diễn đường phố, Hội chợ Du lịch Tây Bắc năm 2026 gắn với quảng bá sản phẩm OCOP, không gian giới thiệu văn hóa các dân tộc, triển lãm ảnh về cảnh sắc và con người Tây Bắc. Chương trình trải nghiệm “Một ngày sống cùng bản Thái”, các môn thể thao dân tộc, trò chơi dân gian và những hoạt động văn hóa tại cơ sở góp phần tạo thêm lựa chọn cho du khách.
Đáng chú ý, lễ hội còn kết nối với các sản phẩm du lịch đặc trưng như trải nghiệm trà Shan tuyết Suối Giàng, hoạt động dù lượn “Bay trên mùa vàng” tại Tú Lệ và các chương trình khám phá cảnh quan, đời sống văn hóa ở những địa phương lân cận. Sự đa dạng này cho thấy hướng tiếp cận du lịch dựa trên việc kết hợp di sản văn hóa với tài nguyên thiên nhiên, sinh hoạt bản địa và sản vật địa phương.
Nếu được tổ chức đồng bộ, các hoạt động như vậy có thể góp phần kéo dài thời gian lưu trú, gia tăng mức chi tiêu của du khách và mở rộng cơ hội sinh kế cho người dân. Từ nghệ thuật trình diễn, ẩm thực, trang phục truyền thống đến sản phẩm thủ công và nông sản đặc trưng, mỗi yếu tố văn hóa đều có thể trở thành một phần của chuỗi giá trị du lịch, với điều kiện được khai thác phù hợp và tôn trọng bản sắc cộng đồng.
Ở góc độ phát triển địa phương, giá trị của lễ hội không nên chỉ được đo bằng lượng người tham dự trong một đêm khai mạc. Hiệu quả lâu dài còn nằm ở khả năng hình thành các sản phẩm du lịch có chất lượng, duy trì hoạt động quanh năm, tạo việc làm và tăng thu nhập cho cư dân. Điều đó đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nghệ nhân, hộ kinh doanh và cộng đồng dân cư trong xây dựng sản phẩm, nâng cao chất lượng dịch vụ và quảng bá hình ảnh điểm đến.
Đồng thời, phát triển du lịch dựa trên di sản cần đặt cộng đồng ở vị trí trung tâm. Người dân không chỉ tham gia biểu diễn hay cung cấp dịch vụ, mà cần được tham gia vào quá trình xây dựng sản phẩm, gìn giữ không gian văn hóa và hưởng lợi tương xứng từ những giá trị do chính họ tạo dựng. Đây là yếu tố quan trọng để cân bằng giữa yêu cầu phát triển kinh tế với nhiệm vụ bảo tồn bản sắc.
Lễ hội Mường Lò năm 2026 vì vậy không chỉ là dịp để công chúng thưởng thức vẻ đẹp của những vòng xòe quy mô lớn. Sâu xa hơn, sự kiện gợi mở cách thức kết nối di sản với đời sống hiện đại, giữa bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch và giữa bản sắc địa phương với quá trình hội nhập.
Khi tiếng trống xòe còn vang lên trong các bản làng, khi những thế hệ tiếp nối vẫn nắm tay nhau trong vòng múa và khi người dân có thể sống tốt hơn từ chính giá trị văn hóa của quê hương, di sản sẽ không chỉ được lưu giữ trong ký ức. Di sản sẽ tiếp tục sống, lan tỏa và trở thành nguồn lực nội sinh cho sự phát triển bền vững của Mường Lò nói riêng, vùng Tây Bắc nói chung.
