I. CHUYỂN TỪ TƯ DUY BẢO TỒN SANG TƯ DUY PHÁT TRIỂN BẰNG VĂN HÓA
Chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng dựa trên tri thức, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững, văn hóa ngày càng được nhìn nhận là một nguồn lực phát triển quan trọng. Nếu trước đây văn hóa chủ yếu được tiếp cận dưới góc độ bảo tồn các giá trị truyền thống và đáp ứng nhu cầu hưởng thụ tinh thần của nhân dân, thì trong tư duy phát triển hiện đại, văn hóa đã trở thành nguồn lực nội sinh, sức mạnh mềm và là một loại "vốn phát triển" có khả năng tạo ra giá trị kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.
Quan điểm này phù hợp với định hướng của UNESCO khi khẳng định văn hóa là động lực và điều kiện quan trọng của phát triển bền vững, cần được tích hợp vào các chiến lược phát triển quốc gia và địa phương. Văn hóa góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc, tạo dựng môi trường sáng tạo, thúc đẩy đổi mới xã hội, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Trong nền kinh tế tri thức, giá trị của một đô thị đang được đánh giá chủ yếu thông qua quy mô hạ tầng hay tốc độ tăng trưởng kinh tế mà còn được phản ánh qua sức hấp dẫn văn hóa, chất lượng không gian sáng tạo và khả năng chuyển hóa các giá trị văn hóa thành động lực phát triển.
Từ góc độ quản trị phát triển, lý thuyết sức mạnh mềm của Joseph S. Nye cũng chỉ ra rằng năng lực cạnh tranh của một quốc gia hay một đô thị được tạo nên bởi nguồn lực kinh tế hoặc sức mạnh vật chất mà còn phụ thuộc vào khả năng tạo dựng sức hấp dẫn thông qua văn hóa, giá trị và bản sắc. Đối với các đô thị lớn, văn hóa vừa là yếu tố tạo nên hình ảnh, vừa là nền tảng để thu hút nhân lực chất lượng cao, khách du lịch, các ngành công nghiệp sáng tạo và các dòng vốn đầu tư. Vì vậy, đầu tư cho văn hóa không chỉ nhằm bảo tồn các giá trị truyền thống mà còn là đầu tư cho năng lực cạnh tranh và sự phát triển lâu dài của địa phương. Từ cách tiếp cận đó, phát triển bằng văn hóa không đồng nghĩa với thương mại hóa văn hóa mà là quá trình phát huy các giá trị văn hóa trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, đưa văn hóa trở thành yếu tố dẫn dắt phát triển, góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng và tạo dựng bản sắc riêng của mỗi đô thị trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Là trung tâm chính trị, hành chính quốc gia và đô thị có bề dày nghìn năm văn hiến, Hà Nội sở hữu hệ thống di sản vật thể và phi vật thể phong phú, tạo nên lợi thế đặc biệt mà không nhiều địa phương có được. Dù thế, trước yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, cách tiếp cận đối với văn hóa của Thủ đô đã có sự thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là bảo tồn và gìn giữ các giá trị di sản, thì hiện nay văn hóa được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Sự chuyển đổi này được thể hiện qua việc Hà Nội từng bước gắn phát triển văn hóa với phát triển con người, thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa, mở rộng không gian sáng tạo và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Các giá trị văn hóa không còn được nhìn nhận như những di sản cần bảo tồn đơn thuần mà được khai thác để tạo ra giá trị kinh tế, phát triển du lịch, dịch vụ, công nghiệp sáng tạo và nâng cao sức hấp dẫn của đô thị. Đặc biệt, mục tiêu xây dựng Thủ đô "Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc" cho thấy sự mở rộng trong tư duy phát triển của Hà Nội. Văn hóa được tích hợp vào quy hoạch đô thị, phát triển kinh tế, giáo dục, du lịch và xây dựng môi trường sống. Điều đó phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy quản lý văn hóa sang quản trị phát triển bằng văn hóa, trong đó các chính sách văn hóa được thiết kế nhằm phát huy nguồn lực nội sinh, khuyến khích sáng tạo, tăng cường gắn kết cộng đồng và tạo lập bản sắc cho quá trình phát triển đô thị.
Hà Nội hướng tới mục tiêu trở thành thành phố kết nối toàn cầu, trung tâm đổi mới sáng tạo và cực tăng trưởng của cả nước, việc phát huy giá trị văn hóa tạo nền tảng cho phát triển kinh tế tri thức, công nghiệp văn hóa và các ngành dịch vụ có giá trị gia tăng cao. Đây chính là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển, phù hợp với xu thế quản trị đô thị hiện đại, nơi văn hóa trở thành nguồn lực chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.
II. CHUYỂN HÓA GIÁ TRỊ VĂN HÓA THÀNH ĐỘNG LỰC PHÁT TRIỂN
Đối với Hà Nội, quá trình chuyển hóa văn hóa thành nguồn lực phát triển được đặt trên nền tảng của hệ thống chủ trương, chính sách ngày càng hoàn thiện. Nhiều nghị quyết, chương trình và đề án về phát triển văn hóa, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh đã từng bước cụ thể hóa quan điểm lấy con người làm trung tâm của phát triển. Bộ tiêu chí về người Hà Nội trong thời kỳ mới ngoài hướng tới gìn giữ các giá trị truyền thống mà còn hình thành những phẩm chất phù hợp với đô thị hiện đại như sáng tạo, trách nhiệm, hội nhập và tôn trọng pháp luật. Cùng với đó, việc đẩy mạnh xã hội hóa các hoạt động văn hóa đã tạo điều kiện để doanh nghiệp, cộng đồng và các tổ chức xã hội tham gia đầu tư, khai thác và phát huy các giá trị văn hóa, góp phần mở rộng nguồn lực cho phát triển. Điều này cho thấy, văn hóa chỉ có thể trở thành động lực khi được nâng đỡ bởi một thể chế phát triển phù hợp và một môi trường khuyến khích đổi mới sáng tạo.
Một trong những biểu hiện rõ nét của sự chuyển đổi tư duy là cách tiếp cận mới đối với di sản văn hóa. Đối với Hà Nội, hệ thống di sản phong phú là lợi thế nổi trội để phát triển các ngành kinh tế dựa trên văn hóa. Những giá trị của Khu di tích quốc gia đặc biệt Cổ Loa, di sản nghề truyền thống, nghệ thuật múa rối nước, văn hóa ẩm thực với Phở Hà Nội hay hình ảnh Áo dài đã khẳng định bản sắc của Thủ đô, tạo ra các sản phẩm du lịch, trải nghiệm văn hóa và hoạt động quảng bá có giá trị kinh tế cao. Đặc biệt, việc đẩy mạnh số hóa di sản, ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn và giới thiệu các giá trị văn hóa đang mở ra phương thức tiếp cận mới, giúp di sản vượt qua giới hạn của không gian vật lý để tiếp cận đông đảo công chúng trong và ngoài nước.
Thực tiễn của nhiều đô thị di sản trên thế giới cho thấy, bảo tồn và phát triển là hai mục tiêu đối lập mà có thể bổ trợ cho nhau nếu được quản trị hiệu quả. Kyoto (Nhật Bản) đã chuyển hóa hệ thống đền, chùa, làng nghề và các giá trị văn hóa truyền thống thành nền tảng của kinh tế du lịch, công nghiệp sáng tạo và các ngành thủ công cao cấp. Florence (Italia) cũng phát huy di sản văn hóa để phát triển du lịch, thiết kế, mỹ thuật và thời trang, qua đó tạo nên sức cạnh tranh đặc biệt của thành phố. Kinh nghiệm này cho thấy, giá trị của di sản không nằm ở việc "đóng băng" để bảo tồn mà ở khả năng kết nối quá khứ với hiện tại, tạo ra các giá trị mới trên cơ sở bảo đảm tính nguyên gốc và bản sắc văn hóa.
Ở tầm cao hơn, công nghiệp văn hóa chính là phương thức quan trọng để chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành động lực tăng trưởng. Trong nền kinh tế sáng tạo, giá trị văn hóa chỉ thực sự tạo ra đóng góp cho tăng trưởng khi được phát triển thành các sản phẩm, dịch vụ và thị trường có khả năng cạnh tranh. Điều đó đòi hỏi sự kết hợp giữa giá trị truyền thống với công nghệ, thiết kế, truyền thông và các mô hình kinh doanh hiện đại nhằm gia tăng giá trị kinh tế của các sản phẩm văn hóa.
Các lĩnh vực như điện ảnh, thiết kế sáng tạo, nghệ thuật biểu diễn, lễ hội, xuất bản, quảng cáo, thời trang, thủ công mỹ nghệ và không gian sáng tạo đang trở thành những ngành kinh tế có tốc độ tăng trưởng cao tại nhiều quốc gia. Seoul là điển hình thành công khi xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa gắn với điện ảnh, âm nhạc, thiết kế và nội dung số, tạo nên sức lan tỏa toàn cầu của làn sóng Hallyu. London phát triển mạnh các ngành công nghiệp sáng tạo dựa trên thiết kế, nghệ thuật, bảo tàng và giáo dục, biến văn hóa thành một trong những trụ cột quan trọng của nền kinh tế đô thị. Việc tham gia Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO cũng cho thấy xu hướng phát triển mới, trong đó văn hóa được coi là nguồn lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững.
Đối với Hà Nội, những năm gần đây đã xuất hiện nhiều mô hình cho thấy khả năng chuyển hóa giá trị văn hóa thành giá trị kinh tế. Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội vừa là sự kiện văn hóa vừa tạo không gian kết nối giữa nghệ thuật, công nghệ, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo, góp phần hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Thủ đô. Các festival văn hóa, nghệ thuật và hoạt động trình diễn đương đại đã góp phần quảng bá hình ảnh Hà Nội, mở rộng không gian tiêu dùng văn hóa và thu hút khách du lịch. Việc định hướng xây dựng các trung tâm công nghiệp văn hóa, phát triển không gian sáng tạo và thúc đẩy các ngành công nghiệp nội dung đang tạo tiền đề để văn hóa trở thành lĩnh vực có đóng góp ngày càng lớn cho tăng trưởng kinh tế.
III. KIẾN TẠO HỆ SINH THÁI VĂN HÓA ĐỂ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
Chuyển hóa văn hóa thành động lực phát triển không chỉ phụ thuộc vào tiềm năng di sản hay quy mô các ngành công nghiệp văn hóa mà trước hết đòi hỏi một hệ sinh thái phát triển được vận hành bằng tư duy quản trị hiện đại. Chuyển đổi mô hình tăng trưởng và hội nhập quốc tế, năng lực quản trị văn hóa ngày càng trở thành yếu tố quyết định khả năng phát huy nguồn lực nội sinh, tạo lập môi trường sáng tạo và nâng cao sức cạnh tranh của Thủ đô.
Hoàn thiện thể chế phát triển văn hóa là điều kiện để khơi thông các nguồn lực xã hội. Điều này hướng tới xây dựng cơ chế hợp tác công - tư trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư cho các thiết chế văn hóa và đổi mới phương thức quản lý theo hướng minh bạch, hiệu quả. Ở mô hình quản trị hiện đại, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, ban hành cơ chế, định hướng phát triển và điều phối các nguồn lực, qua đó tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cộng đồng cùng tham gia phát triển văn hóa.
Phát triển công nghiệp văn hóa đòi hỏi hình thành hệ sinh thái sáng tạo với sự liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nghệ sĩ, các cơ sở đào tạo và cộng đồng. Mỗi chủ thể đảm nhận một chức năng riêng nhưng cùng hướng tới mục tiêu chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành các sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh có giá trị gia tăng cao. Sự kết nối giữa nghiên cứu, sáng tạo, sản xuất và thị trường sẽ tạo điều kiện hình thành chuỗi giá trị văn hóa hoàn chỉnh, đồng thời thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh của các ngành công nghiệp văn hóa.
Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đổi mới quản trị văn hóa cần gắn chặt với chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ mới. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa thống nhất, số hóa di sản, phát triển bảo tàng số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý, bảo tồn và quảng bá di sản sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản trị, mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng và tạo ra các không gian sáng tạo mới. Đối với Hà Nội, quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa cần được triển khai đồng bộ với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, bảo đảm sự thống nhất trong quản lý dữ liệu, phân cấp hiệu quả và tăng cường kết nối giữa các cấp chính quyền với cộng đồng sáng tạo.
IV. KẾT LUẬN
Văn hóa rong bối cảnh phát triển mới không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà đang trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và chất lượng tăng trưởng của Thủ đô. Việc chuyển từ tư duy bảo tồn đơn thuần sang phát triển bằng văn hóa phản ánh sự đổi mới trong nhận thức và phương thức quản trị, đưa văn hóa trở thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội và xây dựng bản sắc đô thị.
Giá trị của văn hóa chỉ được phát huy đầy đủ khi được chuyển hóa thành sức mạnh sáng tạo, năng lực cạnh tranh và các giá trị kinh tế thông qua hệ thống thể chế phù hợp, phát triển công nghiệp văn hóa, khai thác hiệu quả di sản và xây dựng hệ sinh thái sáng tạo. Với nền tảng văn hiến nghìn năm, hệ thống di sản phong phú cùng định hướng phát triển công nghiệp văn hóa và đổi mới quản trị theo hướng hiện đại, Hà Nội có đầy đủ điều kiện để xây dựng mô hình phát triển dựa trên văn hóa. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để Thủ đô hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, đồng thời khẳng định vị thế của một đô thị sáng tạo, văn hiến và hội nhập trong khu vực./.
Ths. Nguyễn Anh Quân
