Trong khuôn khổ chuyến thăm cấp Nhà nước tới Liên bang Nga, chiều tối 7/9 theo giờ địa phương, tại Moskva, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân và Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam đã gặp gỡ cán bộ, nhân viên Đại sứ quán và đại diện cộng đồng người Việt Nam tại Nga. Tại cuộc gặp, bên cạnh yêu cầu xây dựng cộng đồng đoàn kết, văn minh, năng động và giàu bản sắc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặc biệt nhấn mạnh vai trò của trí thức, chuyên gia, nhà khoa học, doanh nhân và thế hệ trẻ người Việt Nam tại Nga trong việc tạo dựng những nhịp cầu hợp tác mới giữa hai nước.
Thông điệp này cần được nhìn nhận trong một không gian rộng hơn: khi khoa học, công nghệ, dữ liệu, nhân lực chất lượng cao và năng lực đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành những yếu tố quyết định sức cạnh tranh quốc gia, mạng lưới người Việt Nam ở nước ngoài không chỉ là “cầu nối hữu nghị”, mà có thể trở thành một cấu phần của năng lực phát triển quốc gia.
Từ “cầu nối cộng đồng” đến “cầu nối tri thức”
Quan hệ Việt Nam - Liên bang Nga có một nền tảng lịch sử đặc biệt sâu sắc. Nhiều thế hệ người Việt Nam đã học tập, nghiên cứu, làm việc và trưởng thành tại Nga và trước đây là Liên Xô. Trong số đó có không ít nhà khoa học, kỹ sư, chuyên gia, doanh nhân và cán bộ quản lý đã trở về đóng góp cho quá trình xây dựng đất nước.
Chính chiều sâu lịch sử đó tạo nên một lợi thế mà không phải đối tác quốc tế nào cũng có: mạng lưới con người am hiểu cả Việt Nam và Nga. Họ có khả năng hiểu ngôn ngữ, văn hóa, phương thức hợp tác, môi trường khoa học, kinh doanh và những đặc điểm thể chế của hai quốc gia. Nếu được kết nối hiệu quả, nguồn lực này có thể giảm đáng kể “chi phí giao dịch” trong hợp tác quốc tế, đồng thời tạo ra những kênh kết nối linh hoạt mà các cơ chế hợp tác truyền thống khó thay thế.
Tại cuộc gặp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mong muốn các nhà khoa học, chuyên gia, trí thức người Việt Nam tại Nga phát huy tinh thần sáng tạo, bản lĩnh và trách nhiệm, trở thành lực lượng tiên phong kết nối tri thức, khoa học, công nghệ và các sáng kiến hợp tác mới. Đây là điểm nhấn đáng chú ý bởi nó cho thấy cách tiếp cận về cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài đang được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với yêu cầu phát triển đất nước.
Nếu trước đây, vai trò của kiều bào thường được nhấn mạnh ở phương diện giữ gìn bản sắc, hướng về quê hương, thúc đẩy giao lưu nhân dân hoặc đóng góp nguồn lực tài chính, thì trong bối cảnh mới, phạm vi nguồn lực cần được nhìn rộng hơn nhiều. Đó là tri thức, công nghệ, mạng lưới chuyên môn, quan hệ quốc tế, kinh nghiệm quản trị và khả năng kết nối thị trường.
Đặc biệt, Nga vẫn sở hữu nền tảng khoa học cơ bản, kỹ thuật và công nghệ có thế mạnh trong nhiều lĩnh vực mà Việt Nam quan tâm. Trong khi đó, Việt Nam đang đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí ngày càng quan trọng trong mô hình tăng trưởng. Hai nhu cầu này tạo ra dư địa hợp tác đáng kể.
Từ góc nhìn đó, trí thức Việt Nam tại Nga có thể đảm nhiệm vai trò “trung gian tri thức”: kết nối các trường đại học, viện nghiên cứu, phòng thí nghiệm, doanh nghiệp công nghệ và chuyên gia hai nước; hỗ trợ chuyển giao công nghệ; hình thành các nhóm nghiên cứu chung; tư vấn chính sách và mở rộng mạng lưới hợp tác quốc tế.
Đây cũng là hướng phù hợp với yêu cầu đổi mới tư duy về phát triển nguồn nhân lực. Trong nền kinh tế tri thức, một nhà khoa học đang làm việc tại nước ngoài không nhất thiết phải trở về Việt Nam làm việc toàn thời gian mới có thể đóng góp. Điều quan trọng hơn là tạo được cơ chế để tri thức có thể lưu chuyển xuyên biên giới.
Kiều bào và bài toán chuyển hóa nguồn lực thành giá trị phát triển
Một trong những thông điệp đáng chú ý tại cuộc gặp ở Moskva là Đảng, Nhà nước sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách đồng bộ, thông thoáng, đột phá nhằm kết nối, thu hút và phát huy hiệu quả nguồn lực kiều bào, nhất là đội ngũ trí thức, chuyên gia, doanh nhân, nhà khoa học và thế hệ trẻ.
Điều này đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để nguồn lực kiều bào được chuyển hóa thành năng lực phát triển cụ thể?
Nguồn lực con người chỉ thực sự trở thành động lực phát triển khi có “hạ tầng thể chế” phù hợp. Một nhà khoa học có thể sở hữu ý tưởng tốt, nhưng nếu thiếu cơ chế đặt hàng nghiên cứu, cơ chế tài chính, quyền sở hữu trí tuệ, dữ liệu mở hoặc cơ chế thử nghiệm thì ý tưởng khó trở thành sản phẩm. Một doanh nhân có thể có mạng lưới đối tác tại Nga, nhưng nếu thủ tục đầu tư, thương mại, chuyển giao công nghệ hoặc thanh toán xuyên biên giới còn phức tạp thì khả năng kết nối sẽ bị hạn chế.
Do đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là “mời gọi” kiều bào đóng góp, mà cần hình thành một hệ sinh thái chính sách dành cho nguồn lực toàn cầu của người Việt Nam.
Với cộng đồng tại Nga, có thể hình dung hệ sinh thái này theo ba tầng.
Thứ nhất là hạ tầng kết nối tri thức. Cần có cơ sở dữ liệu chuyên gia, nhà khoa học, doanh nhân người Việt tại Nga theo lĩnh vực chuyên môn; các chương trình kết nối định kỳ giữa chuyên gia kiều bào với cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong nước.
Thứ hai là hạ tầng chuyển giao và thương mại hóa. Kết nối khoa học công nghệ chỉ có ý nghĩa khi kết quả nghiên cứu có khả năng đi vào sản xuất, kinh doanh và giải quyết các bài toán thực tiễn. Vì vậy, cần thúc đẩy các chương trình nghiên cứu chung, phòng thí nghiệm chung, dự án thử nghiệm và các quỹ hỗ trợ đổi mới sáng tạo có sự tham gia của chuyên gia Việt Nam tại Nga.
Thứ ba là hạ tầng doanh nghiệp và thị trường. Các doanh nhân người Việt tại Nga có thể trở thành những “đầu mối thị trường”, giúp doanh nghiệp Việt Nam tìm hiểu nhu cầu, tiêu chuẩn, đối tác và phương thức tiếp cận thị trường Nga; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp Nga tìm kiếm cơ hội đầu tư, hợp tác tại Việt Nam. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng kỳ vọng doanh nhân Việt tại Nga tiếp tục là hạt nhân thúc đẩy hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư và kết nối doanh nghiệp hai nước.
Như vậy, khái niệm “kiều bào” cần được tiếp cận không chỉ dưới góc độ một cộng đồng dân cư ở nước ngoài, mà còn như một mạng lưới nguồn lực quốc gia mở rộng.
Đây là tư duy có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang tìm kiếm các động lực tăng trưởng mới. Khi dư địa tăng trưởng dựa vào vốn, đất đai và lao động giá rẻ ngày càng hạn chế, lợi thế cạnh tranh sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào năng suất, công nghệ, chất lượng nhân lực và khả năng kết nối với các trung tâm tri thức toàn cầu.
Mở rộng “không gian phát triển” từ cộng đồng người Việt toàn cầu
Thông điệp từ Moskva vì vậy không chỉ dành cho cộng đồng người Việt tại Nga. Nó có thể được nhìn nhận như một gợi mở về cách Việt Nam tổ chức và phát huy nguồn lực người Việt Nam ở nước ngoài trong giai đoạn phát triển mới.
Hiện nay, thế giới đang chứng kiến sự dịch chuyển mạnh mẽ của các trung tâm tri thức và đổi mới sáng tạo. Một quốc gia không nhất thiết phải sở hữu tất cả các nguồn lực ngay trong lãnh thổ của mình nếu có khả năng kết nối hiệu quả với nguồn lực toàn cầu. Nhiều quốc gia đã xây dựng mạng lưới chuyên gia, nhà khoa học và doanh nhân ở nước ngoài thành một bộ phận của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong nước.
Đối với Việt Nam, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài chính là một mạng lưới đặc biệt có giá trị bởi yếu tố gắn bó về văn hóa, lịch sử và lợi ích với quê hương.
Từ Moskva, thông điệp về phát huy vai trò của trí thức, chuyên gia, doanh nhân và thế hệ trẻ người Việt Nam tại Nga vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài một cuộc gặp cộng đồng. Đó là lời khẳng định về một phương thức huy động nguồn lực mới: kết nối Việt Nam với thế giới thông qua chính những người Việt đang sống, học tập và làm việc ở khắp nơi trên thế giới.
Đặc biệt, thế hệ trẻ cần được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình này. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước mong muốn thế hệ trẻ người Việt tại Nga tiếp tục học tập, làm chủ tri thức mới, tự tin hội nhập quốc tế, phát huy tài năng và trách nhiệm để viết tiếp câu chuyện hữu nghị Việt Nam - Nga trong thế kỷ XXI.
Đây là một hướng tiếp cận có tính dài hạn. Bởi nếu thế hệ trí thức Việt Nam tại Nga hôm nay là cầu nối của những thành tựu khoa học, kỹ thuật và quan hệ hợp tác đã được xây dựng qua nhiều thập niên, thì thế hệ trẻ sẽ là lực lượng quyết định hình thái của mạng lưới hợp tác Việt - Nga trong tương lai.
Điều quan trọng là phải tạo được không gian để họ vừa hội nhập sâu với xã hội sở tại, vừa duy trì kết nối với Việt Nam; vừa phát triển sự nghiệp cá nhân, vừa có cơ hội tham gia vào các dự án, chương trình và sáng kiến phục vụ lợi ích chung.
Trong bối cảnh đó, Đại sứ quán và các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài không chỉ thực hiện chức năng ngoại giao truyền thống mà có thể trở thành đầu mối kiến tạo mạng lưới nguồn lực. Từ kết nối cộng đồng, cần tiến tới kết nối chuyên gia; từ kết nối chuyên gia, hình thành các nhóm hợp tác; từ nhóm hợp tác phát triển thành dự án; và từ dự án tạo ra sản phẩm, công nghệ, doanh nghiệp và giá trị mới cho nền kinh tế.
Đây cũng là cách biến ngoại giao nhân dân thành một nguồn lực bổ trợ cho ngoại giao kinh tế, ngoại giao khoa học và ngoại giao công nghệ.
Chuyến thăm cấp Nhà nước tới Nga diễn ra trong thời điểm hai nước tiếp tục tìm kiếm những dư địa hợp tác mới trên nền tảng quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện. Các lĩnh vực năng lượng, khoa học - công nghệ, giáo dục, thương mại, đầu tư và đào tạo nhân lực đều còn nhiều tiềm năng. Chính phủ Việt Nam cũng đang nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ những cam kết, khuôn khổ hợp tác sang các kết quả thực chất, hiệu quả hơn.
Trong tiến trình đó, cộng đồng người Việt Nam tại Nga có thể trở thành một lợi thế đặc biệt. Từ những người làm khoa học đến doanh nhân, từ chuyên gia công nghệ đến thế hệ trẻ đang học tập tại các trường đại học Nga, mỗi cá nhân đều có thể trở thành một “điểm kết nối” của mạng lưới hợp tác. Khi hàng nghìn điểm kết nối được tổ chức thành một mạng lưới có định hướng và được hỗ trợ bởi chính sách phù hợp, giá trị tạo ra sẽ lớn hơn rất nhiều so với tổng đóng góp riêng lẻ.
Suy cho cùng, điều quan trọng nhất trong thông điệp từ Moskva không chỉ là sự quan tâm đối với cộng đồng người Việt Nam tại Nga, mà là một tư duy phát triển rộng hơn: đất nước có thể mở rộng không gian phát triển bằng cách kết nối hiệu quả nguồn lực Việt Nam với nguồn lực toàn cầu.
Trong không gian ấy, kiều bào không chỉ là những người hướng về quê hương, mà còn có thể là những người cùng kiến tạo tương lai của quê hương. Và trí thức, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo chính là một trong những con đường quan trọng nhất để biến sự gắn kết ấy thành năng lực phát triển thực chất.
Tài liệu tham khảo
- Báo Điện tử Chính phủ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gặp gỡ cán bộ, nhân viên Đại sứ quán và cộng đồng người Việt Nam tại Liên bang Nga, ngày 8/9/2026.
- VnExpress, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước mong trí thức Việt tại Nga thúc đẩy kết nối khoa học công nghệ, ngày 8/9/2026.
- Báo Nhân Dân, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân gặp gỡ cộng đồng người Việt Nam tại Nga, ngày 7/9/2026.
- Báo Điện tử Chính phủ, Hợp tác khoa học công nghệ Việt - Nga: Từ chiều sâu quan hệ đến chiều sâu kết quả, chuyên đề chuyến thăm Liên bang Nga của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.
- Viện Thông tin Khoa học xã hội, Kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại cuộc họp cho chủ trương về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản, 26/5/2026.
