Nơi lưu giữ ký ức làng Đông Khê (xã Hoằng Giang, Thanh Hoá): Cây Gạo cổ thụ trở thành Di sản

Chúng tôi đến thăm làng Việt Cổ Đông Khê - mảnh đất địa linh, nhân kiệt của xã Hoằng Giang, tỉnh Thanh Hoá đúng vào dịp toàn Đảng, toàn dân trong xã long trọng tổ chức đón Bằng công nhận Cây Di sản Việt Nam cho cây gạo cổ đã có tuổi đời hơn 400 năm. Đó là sự vinh danh mang ý nghĩa vô cùng to lớn: Khẳng định và ghi nhận một cá thể thực vật quý hiếm có tuổi thọ cao, phát triển khỏe mạnh và có hình thái kiến trúc tự nhiên độc đáo; Giúp lưu giữ những ký ức tập thể, phong tục tập quán lành mạnh gắn liền với đời sống tâm linh của người dân nông thôn Bắc Trung Bộ; Và qua đó nâng cao nhận thức cộng đồng, lan tỏa một thông điệp mạnh mẽ về lòng yêu thiên nhiên, ý thức bảo vệ môi trường sinh thái đối với mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Nằm bình yên tại vùng đất cổ Đông Khê, cây gạo cổ thụ sở hữu vóc dáng kỳ vĩ với tán lá xum xuê che rợp cả một góc trời. Trải qua ngần ấy thời gian, thân cây đã hằn sâu những u bướu, vết nứt xù xì của tuế nguyệt. Rễ cây khổng lồ bám sâu vào lòng đất mẹ, như một biểu tượng của sự kiên cường và trường tồn trước bao dông bão của thiên nhiên. Cứ mỗi độ tháng Ba về, cây lại khoác lên mình tấm áo hoa đỏ rực rỡ, như những đốm lửa bùng cháy giữa trời xanh, thắp lên niềm hy vọng và sức sống mãnh liệt cho cuộc sống thanh bình của dân làng.

Đối với các thế hệ người dân thôn Đông Khê, xã Hoằng Giang, cây gạo không chỉ thuần túy là một thực thể tự nhiên mà là "linh hồn làng", là chứng nhân lịch sử chứng kiến bao đổi thay, thăng trầm của vùng đất này. Tình cây, tình đất, tình người đã gắn bó, che chở cho người dân Đông Khê bao đời. Dưới bóng mát của cây, các thế hệ người dân nơi đây đã từng dừng chân nghỉ ngơi sau những giờ lao động vất vả, trẻ thơ tụ tập vui chơi và biết bao người con lên đường tòng quân bảo vệ Tổ quốc cũng gửi lại ánh nhìn tạm biệt nơi gốc gạo thân thương. Cây gạo cổ ấy đã trở thành linh hồn của mảnh đất khoa bảng Đông Khê - nơi sinh ra những người con ưu tú, làm rạng rỡ quê hương. Thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVI, XVII) có Danh nhân Lưu Đình Chất đã giữ đến chức Tể tướng trong triều. Ông còn là nhà ngoại giao tài giỏi. Thân phụ của ông là Quận công Lưu Đình Thường. Ông còn là hậu duệ thứ 21 của Thái Sư Lưu Cơ. Thời phong kiến làng Đông Khê có rất nhiều người thi đỗ trong các kì thi Hương, thi Hội. Phát huy truyền thống khoa bảng của quê hương, đến thời đại Hồ Chí Minh, thôn có nhiều người con trong quân đội tài giỏi, nhiều nhà khoa học tiêu biểu cống hiến cho đất nước, cho cuộc đấu tranh vĩ đại của dân tộc, như: Trung tướng Tào Đức Thắng - Tổng giám đốc Viettel; Ông Trịnh Sĩ - Nguyên Tổng giám đốc bánh kẹo Tràng An; Thạc sĩ, kĩ sư điện Trịnh Xuân Như - Nguyên Giám đốc Điện lực Thanh Hoá; Ông Đoàn Văn Dũng - giảng viên đại học Quân sự; Ông Đoàn Kim Lương - Thầy thuốc Ưu tú Bệnh viện 108; Ông Trịnh Nhu - Nhà giáo Nhân dân, Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng; Ông Trịnh Hiệt - Nguyên Trưởng ty Giáo dục Thanh Hoá; Ông Trịnh Duyệt - Nhà giáo Ưu tú…Trong những năm qua, thôn Đông Khê luôn dẫn đầu số lượng học sinh giỏi và thi đỗ vào các trường đại học. Trong 2 Cuộc chiến tranh vĩ đại của dân tộc và cuộc chiến bảo vệ Biên giới, Đông Khê có 27 liệt sỹ, có 3 bà mẹ Việt Nam Anh hùng.

Hơn bốn thế kỷ trôi qua, cây gạo vẫn âm thầm bám rễ sâu vào lòng đất, lớn lên cùng sự hình thành và phát triển của cộng đồng. Dù chỉ là loài thực vật không biết nói, nhưng cây gạo chính là cuốn nhật ký chứng kiến bao đổi thay của thời đại, của quê hương. Nhìn cây gạo già nua nhưng vẫn đầy sức sống, cành lá xum xuê tươi tốt, người dân nơi đây ai cũng nhớ về một tuổi thơ đã từng ăn búp gạo và kết những chùm hoa đỏ rực thành vòng hoa đeo cổ. Và cũng dưới bóng gạo, những mối tình quê thuần khiết được nên duyên thắm. Trong chiến tranh, những cuộc chia ly kẻ đi - người ở cũng ở dưới tán gạo thân thương này.

Cây gạo Đông Khê được trồng từ thuở cha ông khai khẩn mở làng, lập ấp, đứng bên cạnh giếng nước trong vắt. Bóng mát cây gạo từng làm vơi đi nhọc nhằn của bao người nông dân nghỉ ngơi khi đông vụ, chí kỳ, khi nắng cháy da, cháy thịt. Những tán lá xanh biếc như hàng trăm chiếc quạt, nhẹ nhàng, phe phẩy làm khô chiếc áo ướt đẫm mồ hôi. Rồi giếng nước trong bên cạnh làm vơi đi bao cơn khát. Người dân Tây Nguyên gọi hoa gạo là hoa pơ lang - thứ hoa đẹp nhất rừng; còn người dân Đông Khê coi cây gạo là “ thầy thuốc” của dân làng. Mỗi khi chân tay bị sưng, đau, vỏ gốc cây gạo xù xì lại là liều thuốc quý: Giã nát, trộn rượu đắp vào chỗ đau, sưng, là cơn đau tan biến. Những ai bị bệnh đường ruột như đau dạ dày, kiết lị, tiêu chảy, lấy hoa gạo hấp lên, ăn là khỏi bệnh.

Đã bao đời dân làng Đông Khê có một luật bất thành văn. Đó là khi có đám Hiếu - Hỉ đi qua cây gạo đều dừng lại thầm cầu mong ban cho những điều may mắn, tốt đẹp nhất, yên bình nhất. Cây gạo Đông Khê không chỉ có giá trị về văn hoá, tâm linh, còn là mái nhà về đa dạng sinh học. Với tán lá rộng, bộ rễ cắm sâu vào lòng đất, cây gạo góp phần quan trọng vào việc điều hoà khí hậu, làm nơi nghỉ mát cho dân, là nơi cư trú của nhiều loại chim. Những đôi lứa đứng dưới gốc gạo tỏ tình được thưởng thức những tiếng ríu rít của chim trong từng tán lá, dưới ánh trăng thanh thật không cảnh đẹp nào lãng mạn hơn thế. Cây gạo già với hình dáng cổ kính, hùng vĩ như một con rồng đang vươn mình, thật là một cảnh quan độc đáo, mang vẻ đẹp yên bình, nên thơ của một làng Việt cổ.

Để cây gạo hơn 400 năm tuổi có thể kiêu hãnh đứng vững đến ngày hôm nay, đó là cả một hành trình gìn giữ đầy trách nhiệm và tình yêu thương của bao thế hệ người dân Đông Khê. Di sản không tự nhiên tồn tại, nó được nuôi dưỡng bởi mồ hôi và cả sự kiên trì của cộng đồng dân làng. Với sự đồng lòng của toàn thể nhân dân, sự hỗ trợ của cấp Uỷ, chính quyền xã, sự hướng dẫn chuyên môn từ Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường, đặc biệt là Tiến sĩ Lê Bích Thắng - người con ưu tú của Hoằng Hoá - hiện là Uỷ viên thường vụ Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường - đã vào cuộc nhiệt tình, ngày 29 tháng 6 năm 2026, tiến sĩ Nguyễn Ngọc Sinh - Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường đã ký quyết định công nhận Cây gạo thôn Đông Khê, xã Hoằng Giang, tỉnh Thanh Hoá là Cây Di sản Việt Nam. Niềm vui vỡ oà đến với Đảng bộ và nhân dân thôn Đông Khê, ngày 30 tháng 6 năm 2026, lễ đón nhận Bằng công nhận đã diễn ra trọng thể, thân mật và tự hào của toàn thể nhân dân Đông Khê và những người con xa quê. Thay mặt toàn thể cán bộ, nhân dân thôn Đông Khê, Bí thư Chi bộ Nguyễn Thế Hữu đã hứa quyết tâm bảo vệ, gìn giữ Cây gạo Di sản như báu vật của quốc gia:

Còn non, còn nước, còn người,

Còn cây gạo cổ đẹp tươi xóm làng

Dân với Đảng quyết một lòng

Xây dựng Thôn - Xã, giàu trong đẹp ngoài.

… Cây gạo Đông Khê được vinh danh Cây Di sản Việt Nam là một chương mới đầy tự hào trong lịch sử văn hóa của xã Hoằng Giang. Giữ gìn một cây cổ thụ không chỉ là bảo vệ một thực thể xanh, mà chính là bảo tồn sợi dây ký ức nối liền quá khứ, hiện tại và tương lai. Những đóa hoa gạo đỏ rực rỡ thắp sáng khoảng trời Quê mỗi độ xuân qua sẽ mãi là biểu tượng cho tinh thần đoàn kết, lòng biết ơn sâu sắc của con người nơi đây đối với những món quà quý giá mà thiên nhiên ban tặng./.

Bài: Phạm Thị Dần

Ảnh: Khắc Tuệ