Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế tổng quát của Việt Nam trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đây là kết quả của quá trình đổi mới tư duy lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam, phù hợp với thực tiễn phát triển đất nước và xu thế của thời đại. Bài viết phân tích cơ sở lý luận, quá trình hình thành và phát triển đường lối của Đảng, nội dung cốt lõi của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng thời đánh giá những thành tựu, hạn chế và định hướng tiếp tục hoàn thiện trong giai đoạn hiện nay.
Từ khóa: Kinh tế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa, Đảng Cộng sản Việt Nam, đổi mới, phát triển kinh tế.
Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho đường lối phát triển kinh tế của Đảng Cộng sản Việt Nam. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, kinh tế thị trường không phải là sản phẩm riêng của chủ nghĩa tư bản mà là thành tựu chung của văn minh nhân loại, tồn tại và phát triển trong nhiều hình thái kinh tế - xã hội khác nhau.
Tư tưởng Hồ Chí Minh khẳng định: Phát triển kinh tế là nhiệm vụ trung tâm, mục tiêu cuối cùng là nâng cao đời sống nhân dân, thực hiện công bằng xã hội. Đây là cơ sở để Đảng vận dụng sáng tạo kinh tế thị trường vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, gắn với mục tiêu xã hội chủ nghĩa.
1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Đại hội VI của Đảng (1986) đã lựa chọn đường lối đổi mới. Trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quán triệt tinh thần “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật”, Đảng ta đã thẳng thắn thừa nhận khuyết điểm và sai lầm trong nhận thức về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, từ đó quyết liệt đổi mới tư duy phát triển kinh tế nhằm ổn định mọi mặt tình hình kinh tế-xã hội, tiếp tục xây dựng tiền đề cần thiết cho việc đẩy mạnh công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa trong chặng đường tiếp theo.
Nhận thức rõ “nền kinh tế có cơ cấu nhiều thành phần là một đặc trưng của thời kỳ quá độ”, Đảng ta khẳng định việc xóa bỏ tập trung quan liêu, bao cấp, xây dựng cơ chế mới phù hợp với quy luật khách quan và với trình độ phát triển của nền kinh tế. Việc sử dụng quan hệ hàng hóa-tiền tệ phải hướng vào giải quyết đúng đắn các mối quan hệ về lợi ích; trong đó, lợi ích của người sản xuất, kinh doanh là động lực trực tiếp đối với hoạt động kinh tế và tạo cơ sở cho việc đáp ứng lợi ích khác, đồng thời xây dựng được một cơ cấu kinh tế hợp lý, trước hết là cơ cấu ngành kinh tế, phù hợp với tính quy luật về sự phát triển các ngành sản xuất vật chất, phù hợp với khả năng của đất nước và phù hợp với sự phân công lao động và hợp tác quốc tế... Nhận thức đó đã đặt nền móng cho đột phá lý luận cơ bản của Đảng ta về mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thời kỳ đổi mới.
1.1.Cơ sở lý luận từ chủ nghĩa Mác - Lênin:
a) Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về kinh tế thị trường: Chủ nghĩa Mác - Lênin không phủ nhận kinh tế thị trường, mà coi thị trường là sản phẩm của sự phát triển sản xuất hàng hóa, tồn tại qua nhiều hình thái kinh tế - xã hội. Kinh tế thị trường không đồng nhất với chủ nghĩa tư bản; nó có thể tồn tại trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Mặt khác, trong thời kỳ quá độ, nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế cùng tồn tại, có cạnh tranh và được điều tiết. Vì vậy, việc sử dụng kinh tế thị trường là biện pháp, công cụ, không phải mục tiêu tự thân.
b) Lý luận về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội: Các nước đi lên chủ nghĩa xã hội từ nền kinh tế lạc hậu phải trải qua thời kỳ quá độ lâu dài, phức tạp. Trong thời kỳ này, không thể xóa bỏ ngay sản xuất hàng hóa; Phải chấp nhận cơ cấu kinh tế nhiều thành phần; Nhà nước chủ nghĩa xã hội giữ vai trò định hướng và điều tiết. Phát triển kinh tế thị trường là tất yếu khách quan trong thời kỳ quá độ.
1.2. Cơ sở lý luận từ tư tưởng Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh chủ trương: Phát triển kinh tế nhiều thành phần; Kết hợp lợi ích cá nhân - tập thể - xã hội; Khuyến khích làm giàu hợp pháp đi đôi với xóa đói giảm nghèo. Người khẳng định: “Chủ nghĩa xã hội là làm sao cho dân giàu, nước mạnh”. Tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng cho việc kết hợp kinh tế thị trường với mục tiêu xã hội chủ nghĩa, lấy con người làm trung tâm.
1.3. Cơ sở lý luận từ thực tiễn Việt Nam: Trước Đổi mới (1986), kinh tế kế hoạch hóa tập trung bộc lộ nhiều hạn chế như: Kìm hãm sản xuất, thiếu động lực phát triển, đời sống nhân dân khó khăn… Từ đó, cần đổi mới theo tinh thần: Thừa nhận kinh tế thị trường; Giữ vững định hướng chủ nghĩa xã hội; Nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Đường lối kinh tế thị trường định hướng chủ nghĩa xã hội là sự sáng tạo lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam, phù hợp điều kiện Việt Nam.
Kinh tế thị trường định hướng chủ nghĩa xã hội được xác định bởi các yếu tố sau:
- Mục tiêu: dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.
- Phương hướng phát triển: nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo.
- Định hướng xã hội: gắn tăng trưởng với tiến bộ và công bằng xã hội.
- Vai trò Nhà nước: Nhà nước pháp quyền chủ nghĩa xã hội quản lý, điều tiết nền kinh tế.
- Vai trò của Đảng: lãnh đạo toàn diện.
Cơ sở lý luận của đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng chủ nghĩa xã hội là sự kết hợp biện chứng giữa: Chủ nghĩa Mác - Lênin; Tư tưởng Hồ Chí Minh; Tổng kết thực tiễn thế giới và Việt Nam. Đây là mô hình kinh tế phù hợp quy luật khách quan, đồng thời đảm bảo bản chất nhân văn của chủ nghĩa xã hội trong điều kiện Việt Nam hiện nay.
2. Quá trình hình thành và phát triển đường lối kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
2.1.Giai đoạn khởi xướng đổi mới: Đại hội VI của Đảng (1986) đánh dấu bước ngoặt quan trọng khi thừa nhận nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Đây là tiền đề lý luận cho việc hình thành mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa sau này.
2.2. Giai đoạn xác lập mô hình: Từ Đại hội IX (2001), Đảng chính thức khẳng định: “Phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế tổng quát của Việt Nam trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội”. Quan điểm này tiếp tục được bổ sung, hoàn thiện qua các kỳ Đại hội tiếp theo.
2.3. Giai đoạn hoàn thiện và phát triển: Các Đại hội XI, XII và XIII nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện đồng bộ thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo đảm vận hành đầy đủ, hiện đại, hội nhập quốc tế, gắn tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội.
3. Nội dung cơ bản của đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
3.1. Về mục tiêu phát triển: Mục tiêu xuyên suốt là phát triển nhanh và bền vững, xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, gắn với nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, thực hiện “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”.
3.2. Về các thành phần kinh tế: Nền kinh tế có nhiều thành phần cùng phát triển, trong đó: Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo; Kinh tế tập thể ngày càng được củng cố; Kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng; Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài được khuyến khích phát triển phù hợp với chiến lược quốc gia.
3.3. Về vai trò của Nhà nước: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa giữ vai trò định hướng, quản lý và điều tiết nền kinh tế thông qua pháp luật, chiến lược, quy hoạch và các công cụ chính sách, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô và định hướng xã hội chủ nghĩa.
3.4. Về phân phối và bảo đảm tiến bộ xã hội: Thực hiện phân phối chủ yếu theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế, đồng thời thông qua hệ thống an sinh xã hội, phúc lợi xã hội để bảo đảm công bằng, không để ai bị bỏ lại phía sau.
4. Một số đặc trưng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam “là một kiểu kinh tế thị trường mới trong lịch sử phát triển của kinh tế thị trường; một kiểu tổ chức kinh tế vừa tuân theo những quy luật của kinh tế thị trường, vừa dựa trên cơ sở và được dẫn dắt, chi phối bởi các nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội, thể hiện trên cả ba mặt: Sở hữu, tổ chức quản lý và phân phối. Đây không phải là nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa và cũng chưa phải là nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa đầy đủ” (Nguyễn Phú Trọng: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2022, tr. 26), do đó vừa mang đặc điểm chung, phù hợp với giá trị phổ quát của kinh tế thị trường, vừa có tính đặc thù:
Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam là mô hình tự thân mang tính tất yếu khách quan, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển.
Đó là nền kinh tế vì con người, lấy con người là trung tâm của sự phát triển, thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Định hướng xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam được thể hiện ở các điểm sau: 1- Trong mục tiêu phát triển: Thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”, đạt tới một nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp; giải phóng mạnh mẽ và không ngừng phát triển sức sản xuất, nâng cao đời sống nhân dân; 2- Trong phương thức phát triển: Phát triển nền kinh tế nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước là chủ đạo, kinh tế nhà nước cùng kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân; kinh tế tư nhân trở thành một trong những động lực quan trọng của sự phát triển; 3- Trong phân phối thu nhập: Thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách phát triển; tăng trưởng kinh tế đi đôi với phát triển văn hóa, y tế, giáo dục, bảo vệ môi trường… giải quyết tốt vấn đề xã hội vì mục tiêu phát triển con người, hoàn thiện chế độ phân phối chủ yếu theo kết quả lao động, hiệu quả kinh tế, đồng thời theo mức đóng góp vốn cùng nguồn lực khác và thông qua phúc lợi xã hội: 4- Trong quản lý: Phát huy vai trò làm chủ của nhân dân; bảo đảm vai trò quản lý, điều tiết nền kinh tế của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế, phù hợp với giá trị phổ quát về kinh tế thị trường
5. Kết quả và những vấn đề đặt ra
Những thành quả đạt được trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam có thể khái quát trên các phương diện sau:
5.1. Nhận thức và thể chế kinh tế thị trường ngày càng hoàn thiện:
- Từ chỗ chưa thừa nhận kinh tế thị trường, Việt Nam đã xác lập mô hình kinh tế thị trường định hướng chủ nghĩa xã hội là mô hình tổng quát của nền kinh tế trong thời kỳ quá độ.
- Hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách kinh tế ngày càng được hoàn thiện, phù hợp hơn với các quy luật của kinh tế thị trường và yêu cầu hội nhập.
- Vai trò quản lý, điều tiết của Nhà nước pháp quyền chủ nghĩa xã hội được tăng cường, chuyển từ can thiệp trực tiếp sang quản lý bằng pháp luật, chiến lược, quy hoạch và chính sách.
5.2. Nền kinh tế tăng trưởng khá nhanh và tương đối ổn định: Tốc độ tăng trưởng kinh tế duy trì ở mức khá cao trong thời gian dài, quy mô nền kinh tế không ngừng mở rộng. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa; tỷ trọng công nghiệp - dịch vụ tăng, nông nghiệp giảm dần nhưng hiệu quả cao hơn.Năng suất lao động, hiệu quả sử dụng nguồn lực từng bước được cải thiện.
5.3. Phát triển đa dạng các thành phần kinh tế: Các thành phần kinh tế (nhà nước, tập thể, tư nhân, có vốn đầu tư nước ngoài…) cùng tồn tại, phát triển lâu dài, bình đẳng trước pháp luật. Kinh tế tư nhân ngày càng khẳng định vai trò là một động lực quan trọng của nền kinh tế. Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong những lĩnh vực then chốt, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.
5.4. Đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt: Thu nhập bình quân đầu người tăng nhanh, tỷ lệ hộ nghèo giảm mạnh, Việt Nam được cộng đồng quốc tế đánh giá cao về xóa đói giảm nghèo. Tiếp cận các dịch vụ cơ bản như giáo dục, y tế, nhà ở, nước sạch… ngày càng tốt hơn. Tiến bộ và công bằng xã hội từng bước được thực hiện, gắn phát triển kinh tế với chính sách an sinh xã hội.
5.5. Hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng: Việt Nam trở thành thành viên tích cực của nhiều tổ chức kinh tế quốc tế và ký kết nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Thu hút mạnh mẽ đầu tư nước ngoài, mở rộng thị trường xuất nhập khẩu. Vị thế và uy tín quốc tế của Việt Nam không ngừng được nâng cao.
5.6. Giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa: Phát triển kinh tế thị trường không tách rời mục tiêu chủ nghĩa xã hội, lấy con người làm trung tâm, phát triển vì con người. Kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội, ổn định chính trị và phát triển bền vững.
Tóm lại, việc phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đã mang lại những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, tạo nền tảng quan trọng để đất nước tiếp tục phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.
6. Định hướng tiếp tục hoàn thiện và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng chủ nghĩa xã hội trong giai đoạn mới
Đại hội XIII của Đảng (2021) tiếp tục khẳng định, mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, với tư cách là “nền kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập quốc tế, vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo; bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước” (Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. I, tr. 128).
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Đảng xác định: Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; Đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế số, kinh tế xanh; Kết hợp chặt chẽ phát triển kinh tế với phát triển văn hóa, xã hội; Nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng và hiệu lực quản lý của Nhà nước.
Những định hướng trọng tâm bao gồm:
6.1. Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: Tiếp tục hoàn thiện hệ thống luật pháp, cơ chế, chính sách đồng bộ, hiện đại. Bảo đảm vận hành đầy đủ, thông suốt các yếu tố thị trường (vốn, lao động, đất đai, khoa học - công nghệ…). Kết hợp hài hòa giữa vai trò của Nhà nước, thị trường và xã hội.
6.2. Thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững: Chuyển từ tăng trưởng dựa vào chiều rộng sang chiều sâu, nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả. Gắn tăng trưởng kinh tế với ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, bảo đảm an ninh tài chính.
6. 3. Cơ cấu lại nền kinh tế gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng: Tái cơ cấu các ngành, lĩnh vực; ưu tiên công nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hiện đại, dịch vụ chất lượng cao. Đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn.
6.4. Phát triển các thành phần kinh tế: Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong những lĩnh vực then chốt. Kinh tế tư nhân trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế. Khuyến khích kinh tế tập thể, kinh tế hợp tác; thu hút hiệu quả đầu tư nước ngoài.
6.5. Phát huy vai trò quản lý của Nhà nước pháp quyền chủ nghĩa xã hội: Nhà nước quản lý nền kinh tế bằng pháp luật, chiến lược, quy hoạch và chính sách, không can thiệp hành chính vào hoạt động của thị trường. Nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý; phòng chống tham nhũng, lãng phí.
6.6. Bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội và phát triển bền vững: Gắn phát triển kinh tế với phát triển văn hóa, con người, giảm nghèo bền vững. Bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, sử dụng hiệu quả tài nguyên. Mở rộng an sinh xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống nhân dân.
6.7. Chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế: Tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu; Nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, doanh nghiệp và sản phẩm Việt Nam; Giữ vững độc lập, tự chủ kinh tế gắn với hội nhập quốc tế hiệu quả.
Đường lối phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là sự lựa chọn đúng đắn, sáng tạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, phù hợp với quy luật phát triển khách quan và điều kiện cụ thể của đất nước. Việc tiếp tục kiên định, vận dụng linh hoạt và không ngừng hoàn thiện đường lối này có ý nghĩa quyết định đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa./.
TS. Nguyễn Hồng Chinh
-------------------------------
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
- Văn kiện Đại hội IX (2001) – lần đầu tiên xác định mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và làm rõ bản chất, mục tiêu mô hình này.
- Văn kiện Đại hội XI (2011) – khẳng định mô hình vận hành đầy đủ theo cơ chế thị trường dưới sự lãnh đạo của Đảng và vai trò của các thành phần kinh tế.
- Văn kiện Đại hội XII (2016) – phát triển nhận thức về kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập quốc tế, đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa.
- Văn kiện Đại hội XIII (2021) – tiếp tục hoàn thiện nhận thức và đặt ra nhiệm vụ thiết chế hóa mô hình kinh tế này.
- Báo cáo tổng kết 40 năm Đổi mới qua các kỳ Đại hội Đảng (Dự thảo trình Đại hội XIV)
