Hiện nay, di sản không còn được nhìn nhận đơn thuần như những giá trị cần bảo vệ mà ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Nhiều quốc gia trên thế giới đã thành công trong việc chuyển hóa các giá trị địa chất, cảnh quan thiên nhiên và văn hóa bản địa thành động lực thúc đẩy du lịch, giáo dục, nghiên cứu khoa học và phát triển sinh kế cho người dân. Mô hình công viên địa chất toàn cầu của UNESCO chính là một trong những minh chứng tiêu biểu cho cách tiếp cận này.
Đối với Phú Yên, vùng đất sở hữu hệ thống di sản địa chất đa dạng cùng cảnh quan tự nhiên đặc sắc và bề dày văn hóa lâu đời, việc xây dựng Công viên địa chất Phú Yên không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn tài nguyên thiên nhiên mà còn hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế xanh và phát triển bền vững. Dù vậy, kinh nghiệm từ nhiều công viên địa chất trên thế giới cho thấy thành công của mô hình này không phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn lực đầu tư hay giá trị tài nguyên sẵn có mà trước hết phụ thuộc vào mức độ đồng thuận, hiểu biết và tham gia của cộng đồng địa phương. Nâng cao nhận thức cộng đồng đang trở thành yêu cầu có ý nghĩa nền tảng trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị Công viên địa chất Phú Yên.
Công viên địa chất là mô hình phát triển đặc thù, trong đó mục tiêu bảo tồn di sản được đặt trong mối quan hệ hài hòa với phát triển kinh tế, nâng cao đời sống người dân và gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương. Khác với các khu bảo tồn theo phương thức quản lý khép kín, công viên địa chất đề cao vai trò của cộng đồng như một chủ thể trực tiếp tham gia bảo vệ, quản lý và khai thác các giá trị di sản. Thực tế cho thấy nhiều giá trị di sản bị tác động hoặc suy giảm không phải do thiếu cơ chế bảo vệ mà xuất phát từ việc cộng đồng chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của các tài nguyên địa chất, sinh thái và văn hóa. Khi hiểu biết còn hạn chế, các hoạt động khai thác thiếu kiểm soát hoặc những tác động tiêu cực từ phát triển kinh tế có thể làm ảnh hưởng đến giá trị lâu dài của di sản. Ngược lại, khi người dân nhận thức rõ lợi ích mà di sản mang lại đối với tương lai của địa phương, ý thức bảo vệ và trách nhiệm gìn giữ sẽ được hình thành một cách tự nhiên. Đây chính là nền tảng để xây dựng văn hóa bảo tồn trong cộng đồng và tạo động lực cho sự phát triển bền vững của Công viên địa chất Phú Yên.
Tại hội nghị tập huấn, các đại biểu đã được tiếp cận một cách hệ thống những thông tin về giá trị địa chất, văn hóa và thiên nhiên của vùng Công viên địa chất Phú Yên, đồng thời hiểu rõ hơn vai trò của từng địa phương trong không gian di sản chung. Những kiến thức này góp phần giúp đội ngũ cán bộ cơ sở chủ động lồng ghép nội dung bảo tồn và phát huy giá trị di sản vào công tác tuyên truyền, giáo dục, xây dựng đời sống văn hóa, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương.
Với hệ thống cảnh quan địa chất đa dạng cùng những giá trị văn hóa đặc sắc được hình thành qua nhiều thế hệ cư dân bản địa, Phú Yên sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển mô hình công viên địa chất theo định hướng bền vững. Nếu được khai thác hợp lý, đây sẽ là nguồn lực quan trọng góp phần thúc đẩy tăng trưởng xanh, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương. Mọi hoạt động kinh tế cần được tổ chức theo hướng tôn trọng các giá trị tự nhiên, văn hóa và giới hạn chịu tải của môi trường. Điều đó đòi hỏi phải xây dựng nhận thức đúng đắn trong cộng đồng về phát triển bền vững, coi di sản là nguồn lực lâu dài thay vì lợi ích ngắn hạn.
Địa phương đang tiếp tục triển khai xây dựng Công viên địa chất Phú Yên hướng tới danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, việc nâng cao nhận thức của đội ngũ trí thức, học sinh, sinh viên và cộng đồng được xem là nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một trong những nguyên tắc cốt lõi của mô hình công viên địa chất toàn cầu là lấy cộng đồng làm trung tâm của quá trình phát triển. Người dân không chỉ là lực lượng tham gia bảo vệ di sản mà còn là chủ thể trực tiếp tạo ra các giá trị kinh tế, văn hóa và xã hội từ chính nguồn tài nguyên bản địa. Sự tham gia tích cực của cộng đồng giúp bảo đảm mối liên kết chặt chẽ giữa mục tiêu bảo tồn với yêu cầu phát triển, đồng thời tạo động lực để các giá trị di sản được gìn giữ một cách bền vững.
Kinh nghiệm từ nhiều công viên địa chất trên thế giới cho thấy khi người dân được tạo điều kiện tham gia vào các hoạt động du lịch cộng đồng, dịch vụ lưu trú, sản xuất sản phẩm đặc trưng, bảo tồn nghề truyền thống và quảng bá văn hóa bản địa, giá trị của di sản sẽ được chuyển hóa thành lợi ích kinh tế thiết thực. Đối với Phú Yên, việc nâng cao nhận thức cần hướng tới giúp cộng đồng hiểu rõ rằng bảo tồn di sản không phải là sự hạn chế cơ hội phát triển mà chính là nền tảng để tạo ra sinh kế ổn định và lâu dài. Khi người dân nhận thấy lợi ích trực tiếp từ việc gìn giữ các giá trị địa chất, văn hóa và thiên nhiên, bảo tồn sẽ trở thành nhu cầu tự thân thay vì chỉ là yêu cầu từ các cơ quan quản lý.
Hướng đi này cũng phù hợp với xu thế phát triển hiện đại, trong đó cộng đồng địa phương không đứng ngoài quá trình bảo tồn mà trở thành chủ thể kiến tạo giá trị, đồng hành cùng chính quyền trong việc bảo vệ tài nguyên, phát triển du lịch bền vững và xây dựng hình ảnh Công viên địa chất Phú Yên như một không gian phát triển hài hòa giữa con người, thiên nhiên và văn hóa.
Nhận thức cộng đồng về giá trị di sản không thể hình thành một cách tự phát mà cần được vun đắp thông qua quá trình giáo dục, truyền thông và trải nghiệm lâu dài. Đối với Công viên địa chất Phú Yên, việc xây dựng sự đồng thuận xã hội có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi đây là mô hình phát triển dựa trên sự tham gia chủ động của cộng đồng. Vì vậy, công tác tuyên truyền cần được triển khai thường xuyên, đa dạng về hình thức và phù hợp với từng nhóm đối tượng nhằm giúp người dân hiểu rõ hơn giá trị của các di sản địa chất, văn hóa và thiên nhiên cũng như trách nhiệm của mỗi cá nhân trong việc bảo vệ tài nguyên và môi trường.
Bên cạnh truyền thông cộng đồng, giáo dục di sản trong nhà trường cần được chú trọng như một giải pháp lâu dài để hình thành ý thức bảo tồn ngay từ thế hệ trẻ. Thông qua các hoạt động học tập trải nghiệm, tham quan thực địa, tìm hiểu lịch sử địa chất, văn hóa và hệ sinh thái địa phương, học sinh, sinh viên sẽ có điều kiện tiếp cận trực tiếp với những giá trị của quê hương, từ đó nuôi dưỡng tình yêu thiên nhiên, ý thức trách nhiệm với môi trường và khát vọng gìn giữ di sản cho các thế hệ mai sau. Sự kết hợp giữa giáo dục chính quy, truyền thông đại chúng và các hoạt động trải nghiệm thực tế sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa sâu rộng, góp phần xây dựng nền tảng nhận thức vững chắc cho quá trình phát triển Công viên địa chất Phú Yên.
Điều này càng có ý nghĩa khi Công viên địa chất Phú Yên được thành lập năm 2024 với tổng diện tích đất liền gần 2.000 km² và khoảng 1.000 km² mặt nước nội thủy, trải rộng trên địa bàn 22 xã, phường phía Đông tỉnh Đắk Lắk. So với bốn công viên địa chất toàn cầu UNESCO hiện có của Việt Nam chủ yếu phân bố ở vùng núi và cao nguyên, Công viên địa chất Phú Yên mang đặc trưng riêng biệt của không gian ven biển, nơi hội tụ các giá trị địa chất, sinh thái, văn hóa và cảnh quan đặc sắc. Đây vừa là lợi thế nổi bật, vừa đặt ra yêu cầu phải nâng cao nhận thức cộng đồng để bảo vệ và khai thác hiệu quả những nguồn tài nguyên quý giá này.
Một trong những nguyên tắc cốt lõi của mô hình công viên địa chất toàn cầu là bảo tồn phải gắn liền với nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân địa phương. Điều đó có nghĩa rằng các giá trị di sản chỉ thực sự được bảo vệ bền vững khi trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế và tạo sinh kế cho cộng đồng. Các mô hình du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, du lịch nông nghiệp, phát triển sản phẩm OCOP, bảo tồn làng nghề truyền thống hay các hoạt động trải nghiệm văn hóa bản địa đều là những hướng đi có nhiều tiềm năng. Khi người dân được hưởng lợi trực tiếp từ quá trình phát triển, động lực tham gia bảo tồn sẽ trở nên mạnh mẽ và bền vững hơn. Khi đó, bảo tồn không còn là nhiệm vụ mang tính áp đặt mà trở thành nhu cầu gắn với lợi ích thiết thực của chính cộng đồng địa phương.
Công viên địa chất Phú Yên được xây dựng với mục tiêu bảo tồn các giá trị địa chất, văn hóa, đa dạng sinh học và môi trường, đồng thời nghiên cứu, nhận diện và phát huy các giá trị đặc trưng của vùng đất ven biển giàu tiềm năng này. Việc hướng tới danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO không chỉ góp phần nâng cao vị thế của địa phương mà còn tạo cơ hội xây dựng thương hiệu điểm đến, quảng bá hình ảnh và thu hút khách du lịch trong nước, quốc tế. Những cảnh quan như hệ thống vũng, vịnh, đảo ven bờ, gành đá, bãi biển, rạn san hô cùng các di tích lịch sử, văn hóa là nguồn tài nguyên quý giá để phát triển các sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với bản sắc địa phương.
Các xã, phường vùng Đông tỉnh Đắk Lắk đang đứng trước cơ hội chuyển hóa những giá trị tự nhiên và văn hóa sẵn có thành động lực phát triển mới. Khi mỗi di sản được nhìn nhận không chỉ ở giá trị cảnh quan mà còn ở chiều sâu địa chất, lịch sử, văn hóa và sinh thái, đồng thời cộng đồng được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình bảo tồn và phát triển, Công viên địa chất Phú Yên sẽ trở thành nguồn lực quan trọng cho tăng trưởng xanh, phát triển bền vững và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân địa phương.
Nâng cao nhận thức cộng đồng là yếu tố nền tảng quyết định hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị Công viên địa chất Phú Yên. Khi người dân hiểu đúng, tham gia tích cực và trở thành chủ thể của quá trình bảo tồn, các giá trị địa chất, sinh thái và văn hóa sẽ được gìn giữ bền vững, đồng thời tạo động lực cho phát triển du lịch, kinh tế xanh và nâng cao đời sống địa phương. Với cách tiếp cận lấy cộng đồng làm trung tâm, Công viên địa chất Phú Yên không chỉ góp phần bảo tồn di sản cho các thế hệ tương lai mà còn mở ra cơ hội chuyển hóa những tiềm năng sẵn có thành nguồn lực phát triển bền vững, khẳng định vị thế của địa phương trên hành trình hướng tới danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO./.
Nguyễn Như Lan
