Những biến động của môi trường thương mại quốc tế không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất, xuất khẩu mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường khả năng thích ứng của doanh nghiệp trước những thay đổi nhanh chóng của thị trường toàn cầu.
Là một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của nền kinh tế, dệt may nhiều năm qua luôn giữ vai trò quan trọng trong thúc đẩy tăng trưởng thương mại, tạo việc làm và đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, cùng với quá trình hội nhập ngày càng sâu rộng, ngành cũng chịu tác động trực tiếp từ những biến động của kinh tế thế giới. Xu hướng tăng trưởng chậm lại tại nhiều nền kinh tế lớn, áp lực lạm phát kéo dài, chính sách thắt chặt chi tiêu của người tiêu dùng cùng những thay đổi trong chuỗi cung ứng toàn cầu đang tạo ra nhiều sức ép đối với hoạt động sản xuất và xuất khẩu của doanh nghiệp dệt may.
Theo số liệu của ngành, trong những tháng đầu năm 2026, xuất khẩu dệt may vẫn duy trì mức tăng trưởng nhất định. Tuy nhiên, phía sau những kết quả tích cực đó là những dấu hiệu cho thấy động lực tăng trưởng đang chịu nhiều áp lực. Tốc độ tiếp nhận đơn hàng mới có xu hướng chậm lại, trong khi nhiều doanh nghiệp phản ánh tình trạng giảm số lượng đơn hàng hoặc rút ngắn thời gian giao hàng từ các đối tác nhập khẩu. Điều này phản ánh sự thận trọng của các nhà bán lẻ và nhà nhập khẩu quốc tế trong bối cảnh sức mua tại nhiều thị trường chưa phục hồi như kỳ vọng.
Một trong những nguyên nhân quan trọng xuất phát từ sự thay đổi của môi trường thương mại toàn cầu. Những năm gần đây, các doanh nghiệp không chỉ đối mặt với biến động về nhu cầu thị trường mà còn phải thích ứng với quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng quốc tế. Xu hướng đa dạng hóa nguồn cung, giảm phụ thuộc vào một số khu vực sản xuất truyền thống và yêu cầu nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng đang làm thay đổi đáng kể chiến lược đặt hàng của các tập đoàn quốc tế. Điều này vừa mở ra cơ hội nhưng đồng thời cũng tạo ra sức ép cạnh tranh lớn hơn đối với các quốc gia xuất khẩu dệt may, trong đó có Việt Nam.
Bên cạnh những khó khăn về thị trường, chi phí sản xuất tiếp tục là thách thức đáng kể đối với doanh nghiệp. Giá nguyên phụ liệu, chi phí logistics, chi phí năng lượng và chi phí lao động vẫn duy trì ở mức cao, trong khi khả năng tăng giá bán sản phẩm còn hạn chế do sức mua thị trường chưa thực sự phục hồi. Biên lợi nhuận của nhiều doanh nghiệp vì vậy có xu hướng thu hẹp, đặc biệt đối với nhóm doanh nghiệp chủ yếu thực hiện gia công với giá trị gia tăng thấp. Thực tế này cho thấy mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào lợi thế lao động chi phí thấp đang bộc lộ những giới hạn nhất định trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt.
Đáng chú ý, ngành dệt may còn đang chịu tác động từ xu hướng phát triển bền vững đang trở thành tiêu chuẩn mới của thương mại toàn cầu. Nhiều thị trường xuất khẩu lớn ngày càng siết chặt các yêu cầu liên quan đến truy xuất nguồn gốc nguyên liệu, giảm phát thải carbon, sử dụng năng lượng sạch và thực hiện trách nhiệm xã hội trong chuỗi sản xuất. Các tiêu chí môi trường, xã hội và quản trị (ESG) đang dần trở thành điều kiện quan trọng để doanh nghiệp duy trì khả năng tiếp cận thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ đáp ứng yêu cầu về chất lượng sản phẩm mà còn phải chứng minh năng lực sản xuất bền vững và có trách nhiệm.
Trong bối cảnh đó, nâng cao năng lực thích ứng đang trở thành yêu cầu có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của ngành dệt may. Trước hết, các doanh nghiệp cần đẩy mạnh đổi mới mô hình quản trị theo hướng linh hoạt, hiện đại và dựa trên dữ liệu. Việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý đơn hàng, điều phối sản xuất, kiểm soát chất lượng và dự báo thị trường sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả vận hành, giảm chi phí và tăng khả năng phản ứng trước những biến động của môi trường kinh doanh.
Cùng với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh đang trở thành một trong những hướng đi chiến lược của ngành dệt may trong giai đoạn mới. Đầu tư vào công nghệ tiết kiệm năng lượng, sử dụng nguyên liệu thân thiện với môi trường, giảm phát thải và xây dựng quy trình sản xuất bền vững không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế mà còn góp phần nâng cao giá trị thương hiệu và năng lực cạnh tranh trong dài hạn. Trong bối cảnh người tiêu dùng toàn cầu ngày càng quan tâm đến các sản phẩm thân thiện với môi trường, đây được xem là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam từng bước chuyển dịch sang các phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn.
Một nhiệm vụ quan trọng khác là đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và cơ cấu sản phẩm. Việc phụ thuộc quá lớn vào một số thị trường truyền thống có thể làm gia tăng rủi ro khi nhu cầu tiêu dùng biến động. Mở rộng thị trường sang các khu vực tiềm năng, tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới và phát triển các dòng sản phẩm chuyên biệt sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng chống chịu trước các biến động bên ngoài.
Song song với đó, cần tiếp tục thúc đẩy liên kết trong toàn bộ chuỗi giá trị dệt may. Sự kết nối chặt chẽ giữa các khâu nguyên liệu, dệt, nhuộm, hoàn tất và may mặc không chỉ góp phần nâng cao tỷ lệ nội địa hóa mà còn giúp giảm phụ thuộc vào nguồn cung nhập khẩu, tăng tính chủ động cho hoạt động sản xuất. Đây cũng là điều kiện quan trọng để ngành tận dụng tốt hơn các ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do và nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Yếu tố con người cũng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình chuyển đổi của ngành. Sự phát triển của công nghệ số, tự động hóa và sản xuất thông minh đòi hỏi lực lượng lao động phải không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng nghề nghiệp. Việc đầu tư cho đào tạo nguồn nhân lực, phát triển đội ngũ quản trị có tư duy đổi mới và xây dựng môi trường làm việc ổn định sẽ góp phần nâng cao năng suất lao động, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.
Bên cạnh nỗ lực tự thân của doanh nghiệp, vai trò hỗ trợ của Nhà nước và các hiệp hội ngành hàng cũng có ý nghĩa quan trọng. Tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn đầu tư sẽ góp phần thúc đẩy quá trình tái cơ cấu ngành theo hướng hiện đại và hiệu quả hơn.
Trong bối cảnh thương mại toàn cầu còn tiềm ẩn nhiều biến động, những thách thức hiện nay không chỉ là phép thử đối với sức chống chịu của doanh nghiệp mà còn là cơ hội để ngành dệt may đẩy nhanh quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng. Nâng cao năng lực thích ứng, tăng cường nội lực và chủ động chuyển đổi theo các xu hướng phát triển mới sẽ là yếu tố quyết định giúp ngành dệt may Việt Nam duy trì vị thế trong chuỗi cung ứng quốc tế, tiếp tục đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn tới./.
Nguyễn Xuân Hà
