I. MỞ ĐẦU: TỪ NHẬN THỨC ĐẾN YÊU CẦU PHÁT TRIỂN MỚI
Trong tiến trình phát triển đương đại, một trong những chuyển động có tính bước ngoặt là sự dịch chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và mở rộng quy mô, sang mô hình phát triển dựa trên các yếu tố nội sinh, trong đó tri thức, công nghệ và đặc biệt là văn hoá ngày càng giữ vai trò quyết định. Sự thay đổi này không chỉ phản ánh yêu cầu khách quan của quá trình hội nhập và cạnh tranh toàn cầu, mà còn cho thấy nhận thức ngày càng đầy đủ hơn về bản chất của phát triển bền vững: đó không đơn thuần là tăng trưởng kinh tế, mà là sự phát triển hài hoà giữa kinh tế, xã hội và con người.
Cà Mau phát huy giá trị văn hoá bản địa gắn với hệ sinh thái đặc thù, từng bước chuyển hoá thành nguồn lực nội sinh, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội theo hướng bền vững
Trong bối cảnh đó, văn hoá đang được nhìn nhận lại với vị thế tương xứng hơn. Nếu trước đây, văn hoá thường được xem như một lĩnh vực mang tính hỗ trợ, chủ yếu gắn với đời sống tinh thần, thì ngày nay, nhiều nghiên cứu và tổng kết thực tiễn đã khẳng định văn hoá không chỉ phản ánh trình độ phát triển mà còn trực tiếp tham gia vào việc định hình chất lượng tăng trưởng. Văn hoá tạo ra hệ giá trị, chuẩn mực và niềm tin xã hội – những yếu tố có ảnh hưởng sâu sắc đến hành vi của con người, đến hiệu quả của thể chế và khả năng vận hành của nền kinh tế. Chính vì vậy, việc khơi dậy và phát huy nguồn lực văn hoá đang trở thành một yêu cầu có tính chiến lược trong phát triển hiện đại.
Nhận thức này đã được khẳng định nhất quán trong các quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước khi nhấn mạnh vai trò của văn hoá không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là động lực và mục tiêu của phát triển. Nhiều văn kiện quan trọng gần đây tiếp tục làm rõ yêu cầu phải đưa văn hoá thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, gắn kết chặt chẽ với phát triển kinh tế, xây dựng con người và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Đây không chỉ là định hướng về mặt lý luận mà còn là cơ sở để các địa phương cụ thể hoá thành những chiến lược phát triển phù hợp với điều kiện thực tiễn.
Trong dòng chảy chung đó, tỉnh Cà Mau – vùng đất cực Nam của Tổ quốc – đang đứng trước yêu cầu phải tạo ra bước chuyển mạnh mẽ trong mô hình phát triển. Với lợi thế nổi bật về hệ sinh thái rừng ngập mặn, tài nguyên biển và bề dày văn hoá đặc trưng của vùng đất phương Nam, Cà Mau có nhiều điều kiện để phát triển theo hướng bền vững. Tuy nhiên, những lợi thế này nếu không được nhận diện và chuyển hoá một cách hiệu quả sẽ khó có thể trở thành động lực thực sự. Thực tiễn phát triển cho thấy, việc khai thác tài nguyên tự nhiên nếu thiếu gắn kết với bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro về môi trường, xã hội và cả tính bền vững dài hạn.
Chính vì vậy, việc đặt văn hoá vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển không chỉ là lựa chọn mang tính định hướng mà còn là yêu cầu mang tính tất yếu. Văn hoá ở đây không được hiểu theo nghĩa hẹp, mà là tổng thể các giá trị vật chất và tinh thần được tích luỹ trong lịch sử, kết tinh trong con người và thể hiện trong cách tổ chức đời sống xã hội. Khi được khơi dậy và phát huy đúng hướng, văn hoá có khả năng tạo ra động lực nội sinh mạnh mẽ, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và tạo dựng bản sắc riêng cho địa phương trong quá trình hội nhập.
Từ góc độ đó, có thể khẳng định rằng, khơi dậy nguồn lực văn hoá chính là con đường để Cà Mau chuyển hoá những tiềm năng sẵn có thành năng lực phát triển thực chất. Đây không chỉ là giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả tăng trưởng, mà còn là cách tiếp cận để bảo đảm sự phát triển hài hoà, bền vững, hướng tới mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của người dân.
II. KHUNG LÝ LUẬN: VĂN HOÁ NHƯ “NGUỒN LỰC MỀM” CỦA PHÁT TRIỂN
1. Văn hoá trong cấu trúc phát triển hiện đại
Trong cách tiếp cận truyền thống, văn hoá thường được đặt trong phạm vi của đời sống tinh thần, gắn với các hoạt động sáng tạo nghệ thuật, giáo dục hay phong tục, tập quán. Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển hiện đại, cách nhìn này đã được mở rộng đáng kể. Văn hoá không chỉ phản ánh đời sống mà còn tham gia trực tiếp vào quá trình tạo ra giá trị, trở thành một thành tố quan trọng trong cấu trúc của hệ thống phát triển.
Trên phương diện lý luận, có thể nhận diện vai trò của văn hoá thông qua ba tầng tác động cơ bản.
Thứ nhất, văn hoá định hướng hành vi thông qua hệ thống chuẩn mực và giá trị. Mỗi xã hội đều hình thành những quy tắc ứng xử được thừa nhận rộng rãi, từ đó định hình cách con người suy nghĩ và hành động. Khi các chuẩn mực này tích cực và phù hợp với yêu cầu phát triển, chúng sẽ góp phần nâng cao kỷ luật xã hội, thúc đẩy tinh thần trách nhiệm và sáng tạo – những yếu tố then chốt của tăng trưởng bền vững.
Thứ hai, văn hoá tạo dựng niềm tin xã hội, qua đó làm giảm chi phí giao dịch trong nền kinh tế. Niềm tin là nền tảng của mọi quan hệ hợp tác, từ cấp độ cá nhân đến tổ chức và thể chế. Khi niềm tin được củng cố, các hoạt động kinh tế – xã hội sẽ diễn ra thuận lợi hơn, giảm bớt các chi phí kiểm soát, giám sát và xử lý rủi ro. Nhiều nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng, những xã hội có mức độ tin cậy cao thường có hiệu quả kinh tế tốt hơn và khả năng thích ứng cao hơn trước các biến động.
Thứ ba, văn hoá góp phần hình thành bản sắc, từ đó tạo ra lợi thế cạnh tranh cho mỗi quốc gia, mỗi địa phương. Trong điều kiện toàn cầu hoá, khi các yếu tố vật chất ngày càng trở nên tương đồng, thì chính bản sắc văn hoá lại trở thành yếu tố khác biệt, giúp định vị hình ảnh và nâng cao sức hấp dẫn của một vùng đất. Điều này đặc biệt rõ nét trong các lĩnh vực như du lịch, công nghiệp sáng tạo và kinh tế dịch vụ.
Từ ba tầng tác động trên, có thể thấy văn hoá không tồn tại tách biệt mà gắn bó hữu cơ với các lĩnh vực kinh tế, xã hội và quản trị. Khi được tích hợp vào quá trình hoạch định và thực thi chính sách, văn hoá có thể trở thành một nguồn lực mềm có khả năng lan toả sâu rộng, góp phần nâng cao chất lượng và tính bền vững của phát triển.
2. Quan điểm phát triển của Việt Nam: từ nền tảng tinh thần đến nguồn lực nội sinh
Trong tiến trình đổi mới và hội nhập, nhận thức về vai trò của văn hoá ở Việt Nam đã có sự phát triển đáng kể, ngày càng tiệm cận với các cách tiếp cận hiện đại. Các văn kiện của Đảng consistently khẳng định văn hoá vừa là mục tiêu, vừa là động lực, đồng thời là nền tảng tinh thần của xã hội. Cách tiếp cận này thể hiện một tầm nhìn toàn diện, khi đặt văn hoá trong mối quan hệ biện chứng với các lĩnh vực khác của đời sống.
Điểm đáng chú ý là trong những năm gần đây, văn hoá không chỉ được nhấn mạnh ở vai trò định hướng mà còn được nhìn nhận như một nguồn lực có thể khai thác và tái tạo. Điều này thể hiện bước chuyển quan trọng từ tư duy “bảo tồn là chính” sang tư duy “bảo tồn gắn với phát triển”, từ việc coi văn hoá là lĩnh vực tiêu dùng ngân sách sang coi đây là lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị gia tăng.
Sự chuyển biến này cũng gắn liền với yêu cầu xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn mới – những con người không chỉ có tri thức và kỹ năng, mà còn có bản lĩnh, đạo đức và khát vọng cống hiến. Khi con người trở thành trung tâm của phát triển, thì văn hoá – với tư cách là môi trường nuôi dưỡng và định hình con người – tất yếu trở thành một trong những yếu tố quyết định.
Ở góc độ chính sách, việc lồng ghép các mục tiêu văn hoá vào chiến lược phát triển kinh tế – xã hội, thúc đẩy công nghiệp văn hoá, xây dựng môi trường văn hoá lành mạnh và phát triển hệ giá trị con người là những biểu hiện cụ thể của cách tiếp cận mới này. Đây là cơ sở quan trọng để các địa phương, trong đó có Cà Mau, xây dựng các chương trình hành động phù hợp, nhằm phát huy hiệu quả nguồn lực văn hoá trong thực tiễn.
3. Gợi mở từ thực tiễn quốc tế: kinh tế hoá giá trị văn hoá trên nền tảng bản sắc
Thực tiễn phát triển của nhiều quốc gia cho thấy, văn hoá chỉ thực sự trở thành động lực khi được gắn kết chặt chẽ với các hoạt động kinh tế và đời sống xã hội. Những mô hình thành công thường có điểm chung là biết cách “kinh tế hoá” các giá trị văn hoá, tức là chuyển hoá chúng thành các sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng, đồng thời vẫn bảo tồn được bản sắc cốt lõi.
Một số quốc gia Đông Á đã tận dụng hiệu quả lợi thế này khi phát triển các ngành công nghiệp văn hoá dựa trên nền tảng truyền thống kết hợp với công nghệ hiện đại, qua đó tạo ra sức lan toả mạnh mẽ không chỉ về kinh tế mà còn về hình ảnh quốc gia. Điều đáng chú ý là trong quá trình đó, yếu tố bản sắc luôn được giữ vai trò trung tâm, giúp các sản phẩm văn hoá không bị hoà tan trong dòng chảy toàn cầu.
Từ những kinh nghiệm này, có thể rút ra một số gợi mở quan trọng. Trước hết, văn hoá cần được đặt trong mối quan hệ tương tác với thị trường, nhưng không bị chi phối hoàn toàn bởi logic thị trường. Thứ hai, việc phát triển văn hoá phải gắn với đổi mới sáng tạo, đặc biệt là ứng dụng công nghệ, để mở rộng không gian lan toả và nâng cao giá trị. Cuối cùng, yếu tố con người luôn giữ vai trò quyết định, bởi chính con người là chủ thể sáng tạo, đồng thời là người thụ hưởng các giá trị văn hoá.
Những gợi mở này có ý nghĩa thiết thực đối với các địa phương đang tìm kiếm mô hình phát triển phù hợp, trong đó có Cà Mau. Việc vận dụng linh hoạt các bài học quốc tế, trên cơ sở tôn trọng điều kiện cụ thể và bản sắc riêng, sẽ góp phần giúp địa phương xây dựng được chiến lược phát triển văn hoá vừa có chiều sâu, vừa có khả năng tạo ra giá trị thực tiễn.
III. CHUYỂN BIẾN TRONG TƯ DUY PHÁT TRIỂN Ở CÀ MAU
Trong tiến trình cụ thể hoá các quan điểm phát triển mới, điểm đáng chú ý ở Cà Mau không chỉ nằm ở hệ thống chủ trương, mà trước hết là sự chuyển biến trong tư duy. Nếu trước đây, văn hoá chủ yếu được tiếp cận theo hướng bảo tồn, nhấn mạnh việc gìn giữ các giá trị truyền thống như một “di sản cần lưu giữ”, thì hiện nay, cách tiếp cận đã có sự thay đổi theo hướng chủ động hơn: coi văn hoá là nguồn lực có thể khai mở, phát huy và chuyển hoá thành động năng phát triển.
Sự chuyển dịch này không mang tính hình thức, mà gắn liền với việc đặt văn hoá trong mối quan hệ hữu cơ với các lĩnh vực cốt lõi của đời sống xã hội. Văn hoá không còn đứng ngoài hay đi sau phát triển kinh tế, mà tham gia trực tiếp vào quá trình định hình mô hình tăng trưởng; không chỉ góp phần nâng cao đời sống tinh thần, mà còn tác động đến chất lượng nguồn nhân lực, hiệu quả quản trị và mức độ gắn kết cộng đồng. Đồng thời, trong bối cảnh hội nhập và yêu cầu bảo vệ chủ quyền quốc gia, văn hoá còn giữ vai trò quan trọng trong củng cố bản lĩnh, ý thức cộng đồng và sức mạnh nội tại của xã hội, qua đó góp phần bảo đảm quốc phòng – an ninh từ sớm, từ xa.
Trên nền tảng đó, một trục tư duy mới đang dần được định hình rõ nét, với hai điểm tựa cơ bản: lấy con người làm trung tâm và lấy giá trị văn hoá làm nền tảng. Con người không chỉ được xem là đối tượng thụ hưởng thành quả phát triển, mà còn là chủ thể sáng tạo, là nhân tố quyết định khả năng chuyển hoá các nguồn lực thành giá trị thực. Trong khi đó, các giá trị văn hoá – được kết tinh qua lịch sử và thực tiễn đời sống – trở thành hệ quy chiếu để định hướng hành vi, điều chỉnh quan hệ xã hội và tạo dựng chuẩn mực chung.
Đáng chú ý, việc xây dựng hệ giá trị con người Cà Mau với những đặc trưng như nghĩa tình, năng động, cần cù, sáng tạo, trách nhiệm không dừng lại ở việc nêu khẩu hiệu, mà từng bước được cụ thể hoá trong các chính sách, phong trào và môi trường xã hội. Khi những giá trị này được nội hoá thành chuẩn mực hành vi, chúng sẽ tạo ra sự đồng thuận xã hội, nâng cao ý thức trách nhiệm và thúc đẩy tinh thần cống hiến trong mỗi cá nhân. Đây chính là điều kiện quan trọng để hình thành một nền tảng phát triển bền vững từ bên trong.
Có thể thấy, sự chuyển biến trong tư duy phát triển ở Cà Mau thực chất là quá trình chuyển từ “nhận thức chính trị” sang “logic phát triển”. Nếu như trước đây, việc nhấn mạnh vai trò của văn hoá chủ yếu mang ý nghĩa định hướng, thì nay, văn hoá đã được đặt vào vị trí của một biến số trong mô hình phát triển, có khả năng tác động trực tiếp đến hiệu quả kinh tế – xã hội. Chính sự chuyển đổi này tạo tiền đề để các chủ trương về văn hoá không chỉ dừng lại ở định hướng, mà từng bước được hiện thực hoá bằng những giải pháp cụ thể, có khả năng đo lường và đánh giá trong thực tiễn.
IV. KHƠI DẬY NGUỒN LỰC VĂN HOÁ: TỪ CHỦ TRƯƠNG ĐẾN THỰC TIỄN
Trên nền tảng chuyển biến về nhận thức, vấn đề đặt ra không chỉ là xác định đúng vai trò của văn hoá, mà quan trọng hơn là tìm ra cơ chế để chuyển hoá các giá trị văn hoá thành động lực phát triển cụ thể. Thực tiễn ở Cà Mau cho thấy, quá trình này đang được triển khai theo hướng đồng bộ, với điểm khởi phát là con người, đồng thời gắn kết chặt chẽ với bảo tồn di sản, xây dựng môi trường văn hoá và phát triển kinh tế.
Trước hết, con người được xác định là điểm khởi đầu của mọi chuyển động. Phát triển con người trong bối cảnh hiện nay không chỉ dừng lại ở việc nâng cao trình độ học vấn, mà đòi hỏi sự hoàn thiện toàn diện về bản lĩnh, khả năng thích ứng và tinh thần sáng tạo. Trong điều kiện chuyển đổi số và hội nhập sâu rộng, những yếu tố này trở thành điều kiện tiên quyết để mỗi cá nhân có thể nắm bắt cơ hội và vượt qua thách thức. Ở đây, vai trò của gia đình, nhà trường và xã hội không tồn tại tách biệt, mà gắn kết thành một chu trình liên tục trong việc hình thành và phát triển nhân cách. Gia đình nuôi dưỡng những giá trị nền tảng; nhà trường trang bị tri thức và kỹ năng; xã hội tạo môi trường để các giá trị đó được kiểm nghiệm và phát triển. Khi chu trình này vận hành hiệu quả, con người không chỉ là sản phẩm của văn hoá, mà còn trở thành chủ thể tái tạo và lan toả văn hoá. Chính sự thay đổi từ bên trong con người sẽ tạo ra lực đẩy bền vững cho toàn bộ quá trình phát triển.
Song song với đó, di sản văn hoá đang được tiếp cận theo một logic mới: từ “ký ức cần lưu giữ” sang “tài sản có thể khai thác”. Điều này không có nghĩa là xem nhẹ giá trị bảo tồn, mà là mở rộng cách thức bảo tồn theo hướng chủ động và thích ứng hơn với bối cảnh hiện đại. Việc đẩy mạnh số hoá di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu và ứng dụng công nghệ trong giới thiệu, quảng bá đang giúp các giá trị văn hoá vượt qua giới hạn không gian và thời gian, tiếp cận được với đông đảo công chúng hơn. Đồng thời, các loại hình nghệ thuật truyền thống và không gian văn hoá bản địa cũng từng bước được gắn với các hoạt động kinh tế, đặc biệt là du lịch và dịch vụ sáng tạo. Thực tiễn cho thấy, di sản chỉ thực sự “sống” khi nó được đặt trong dòng chảy đương đại, có khả năng tương tác với đời sống hiện tại và mang lại giá trị thiết thực cho cộng đồng.
Bên cạnh yếu tố con người và di sản, việc xây dựng môi trường văn hoá được xem là nền tảng bảo đảm cho sự phát triển bền vững. Môi trường này không chỉ tồn tại trong không gian xã hội truyền thống, mà còn mở rộng sang không gian số – nơi ngày càng có ảnh hưởng lớn đến nhận thức và hành vi của con người. Việc hình thành các chuẩn mực ứng xử, từ cộng đồng dân cư đến môi trường mạng, không nhằm mục tiêu áp đặt, mà hướng tới tạo ra một hệ quy chiếu chung, giúp điều chỉnh hành vi một cách tự nhiên. Khi văn hoá thẩm thấu vào đời sống, nó sẽ phát huy vai trò dẫn dắt, góp phần xây dựng một xã hội kỷ cương nhưng không cứng nhắc, năng động nhưng vẫn giữ được bản sắc.
Trên cơ sở đó, việc “kinh tế hoá” các giá trị văn hoá đang trở thành một hướng đi quan trọng nhằm tạo ra đột phá trong phát triển. Với lợi thế về hệ sinh thái đặc thù và bản sắc văn hoá phong phú, Cà Mau có điều kiện để phát triển các ngành công nghiệp văn hoá gắn với du lịch, ẩm thực, thủ công mỹ nghệ và các sản phẩm sáng tạo. Điểm đáng chú ý là định hướng phát triển du lịch đang chuyển dần từ mô hình tham quan đơn thuần sang mô hình trải nghiệm, trong đó du khách không chỉ “xem” mà còn “sống” trong không gian văn hoá bản địa. Quá trình này tạo ra một chuỗi giá trị liên hoàn, từ việc khai thác tài nguyên văn hoá, hình thành sản phẩm, kết nối thị trường đến tạo sinh kế cho người dân. Khi được tổ chức hợp lý, văn hoá không chỉ góp phần nâng cao giá trị kinh tế, mà còn củng cố bản sắc và tăng cường sự gắn kết cộng đồng.
Tuy nhiên, để những định hướng này thực sự đi vào cuộc sống, yếu tố thể chế và nguồn lực giữ vai trò quyết định. Đầu tư cho văn hoá cần được nhìn nhận như một khoản đầu tư dài hạn, với khả năng tạo ra lợi ích không chỉ về kinh tế mà còn về xã hội và con người. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, thông qua việc xây dựng cơ chế, chính sách phù hợp, tạo môi trường thuận lợi cho các chủ thể tham gia vào quá trình sáng tạo và khai thác giá trị văn hoá. Đồng thời, sự tham gia của xã hội – từ doanh nghiệp đến cộng đồng dân cư – là điều kiện để bảo đảm tính bền vững và lan toả của các hoạt động văn hoá. Khi có sự kết hợp hài hoà giữa vai trò dẫn dắt của Nhà nước và sự chủ động của xã hội, nguồn lực văn hoá mới có thể được khơi dậy một cách hiệu quả và chuyển hoá thành sức mạnh thực trong phát triển.
Tổng thể có thể thấy, quá trình khơi dậy nguồn lực văn hoá ở Cà Mau không diễn ra theo từng mảng rời rạc, mà được triển khai như một chỉnh thể có tính liên kết cao, trong đó con người, di sản, môi trường và kinh tế cùng tương tác và bổ trợ lẫn nhau. Chính sự gắn kết này tạo nên nền tảng để văn hoá không chỉ hiện diện như một giá trị tinh thần, mà trở thành động lực nội sinh quan trọng, góp phần thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.
V. NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG QUÁ TRÌNH TRIỂN KHAI
Mặc dù định hướng phát triển văn hoá như một nguồn lực nội sinh đã được xác lập khá rõ ràng, song quá trình triển khai trên thực tế tại Cà Mau vẫn đặt ra không ít vấn đề cần tiếp tục nhận diện và xử lý một cách thấu đáo. Những vấn đề này không chỉ mang tính kỹ thuật trong tổ chức thực hiện, mà sâu xa hơn còn phản ánh những “điểm nghẽn mềm” liên quan đến tư duy, thể chế và năng lực thực thi.
Trước hết, có thể nhận thấy một khoảng cách nhất định giữa chủ trương và thực tiễn. Nhận thức về vai trò của văn hoá đã có bước tiến đáng kể, thể hiện qua các nghị quyết, chương trình hành động và định hướng phát triển. Tuy nhiên, ở cấp độ triển khai, mức độ chuyển hoá các quan điểm này thành hành động cụ thể còn chưa đồng đều giữa các ngành, lĩnh vực và địa phương. Ở một số nơi, văn hoá vẫn chưa thực sự được tích hợp vào quá trình hoạch định chính sách phát triển, mà còn bị xem như một lĩnh vực “đi sau”, chủ yếu mang tính bổ trợ. Điều này dẫn đến tình trạng các nguồn lực văn hoá chưa được khai thác một cách đầy đủ, thậm chí bị phân tán hoặc sử dụng kém hiệu quả.
Một thách thức đáng chú ý khác là vấn đề nguồn nhân lực. Trong bối cảnh văn hoá ngày càng gắn với kinh tế và công nghệ, yêu cầu đối với đội ngũ làm công tác văn hoá không chỉ dừng lại ở hiểu biết chuyên môn truyền thống, mà còn đòi hỏi năng lực liên ngành, khả năng quản trị dự án và thích ứng với chuyển đổi số. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực này còn thiếu, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển mới. Điều này phần nào hạn chế khả năng thiết kế và triển khai các mô hình sáng tạo, cũng như làm giảm hiệu quả của các chính sách đã được ban hành.
Bên cạnh đó, mối liên kết giữa văn hoá và kinh tế tuy đã được đặt ra về mặt chủ trương, nhưng trên thực tế vẫn chưa thực sự chặt chẽ. Việc chuyển hoá các giá trị văn hoá thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng cao còn gặp nhiều khó khăn, cả về cơ chế, nguồn lực lẫn năng lực tổ chức. Ở một số trường hợp, các hoạt động khai thác văn hoá mới dừng lại ở mức độ sơ khai, thiếu chiều sâu và chưa tạo được dấu ấn khác biệt. Điều này cho thấy quá trình “kinh tế hoá” văn hoá cần được tiếp cận một cách bài bản hơn, trên cơ sở hiểu đúng bản chất và giá trị cốt lõi của văn hoá.
Một nguy cơ cũng cần được nhìn nhận là xu hướng thương mại hoá đơn giản, có thể dẫn đến việc làm phai nhạt hoặc biến dạng các giá trị văn hoá truyền thống. Khi yếu tố thị trường được đặt lên hàng đầu mà thiếu đi sự định hướng và kiểm soát phù hợp, văn hoá dễ bị khai thác theo hướng ngắn hạn, chạy theo thị hiếu nhất thời, từ đó làm suy giảm chiều sâu và tính bền vững. Đây là bài học đã được chỉ ra từ thực tiễn của nhiều địa phương, cho thấy việc cân bằng giữa bảo tồn và phát triển luôn là một yêu cầu mang tính nguyên tắc.
Từ những phân tích trên, có thể nhận định rằng các vấn đề đặt ra trong quá trình triển khai không phải là những “điểm nghẽn cứng” dễ nhận diện, mà chủ yếu thuộc về “điểm nghẽn mềm”, liên quan đến tư duy, cơ chế phối hợp và năng lực thực thi. Do đó, việc xử lý những vấn đề này đòi hỏi một cách tiếp cận hệ thống, linh hoạt và tránh rơi vào các giải pháp cực đoan, đơn giản hoá. Chỉ khi các yếu tố này được giải quyết một cách đồng bộ, nguồn lực văn hoá mới có thể được khơi dậy và phát huy một cách hiệu quả, đúng với tiềm năng vốn có.
VI. ĐỊNH HƯỚNG GIẢI PHÁP: TỪ KHƠI DẬY ĐẾN PHÁT HUY BỀN VỮNG
Để chuyển hoá nguồn lực văn hoá thành động lực phát triển bền vững, yêu cầu đặt ra không chỉ dừng ở việc xác định đúng vai trò, mà quan trọng hơn là thiết kế được những giải pháp có tính hệ thống, vừa bảo đảm tính nguyên tắc, vừa linh hoạt trong triển khai. Trên cơ sở những vấn đề đã được nhận diện, có thể định hình một số định hướng lớn với cách tiếp cận tập trung và chiều sâu.
Trước hết, hoàn thiện thể chế văn hoá theo hướng mở và linh hoạt là điều kiện tiên quyết. Trong bối cảnh văn hoá ngày càng gắn với sáng tạo và thị trường, thể chế không nên chỉ dừng ở vai trò quản lý, mà cần chuyển sang vai trò kiến tạo, tạo không gian cho các chủ thể tham gia vào quá trình sáng tạo và khai thác giá trị. Điều này đòi hỏi việc rà soát, điều chỉnh các cơ chế, chính sách theo hướng giảm bớt rào cản, khuyến khích đổi mới, đồng thời vẫn bảo đảm định hướng giá trị và lợi ích chung. Xã hội hoá trong lĩnh vực văn hoá cần được thúc đẩy, nhưng phải đi kèm với cơ chế giám sát và định hướng phù hợp, nhằm tránh những hệ luỵ của việc thương mại hoá thiếu kiểm soát.
Cùng với đó, phát triển con người trong bối cảnh mới tiếp tục là trục xuyên suốt. Tuy nhiên, cách tiếp cận cần được mở rộng, không chỉ chú trọng đến việc gìn giữ các giá trị truyền thống, mà còn phải trang bị cho con người năng lực thích ứng với môi trường số và kinh tế tri thức. Sự kết hợp hài hoà giữa nền tảng văn hoá truyền thống và kỹ năng hiện đại sẽ góp phần hình thành “công dân văn hoá số” – những con người vừa có bản lĩnh, vừa có năng lực sáng tạo và hội nhập. Đây chính là lực lượng nòng cốt để duy trì và phát triển các giá trị văn hoá trong điều kiện mới.
Một hướng đi quan trọng khác là thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hoá theo hướng có chọn lọc. Thay vì triển khai dàn trải trên nhiều lĩnh vực, cần tập trung vào những lĩnh vực mà địa phương có lợi thế so sánh rõ rệt, gắn với bản sắc riêng và nhu cầu thị trường. Việc xây dựng các sản phẩm văn hoá đặc trưng, có chất lượng và khả năng cạnh tranh sẽ giúp nâng cao giá trị gia tăng, đồng thời tạo dựng thương hiệu cho địa phương. Kinh nghiệm từ một số mô hình thành công cho thấy, khi các sản phẩm văn hoá được tổ chức tốt, chúng không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mà còn góp phần lan toả hình ảnh và củng cố bản sắc.
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực văn hoá cũng là một yêu cầu mang tính tất yếu. Dữ liệu hoá di sản, xây dựng các nền tảng số để lưu trữ, quảng bá và khai thác giá trị văn hoá không chỉ giúp bảo tồn hiệu quả hơn, mà còn mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng. Đồng thời, công nghệ cũng tạo ra những không gian sáng tạo mới, nơi các giá trị truyền thống có thể được tái hiện và phát triển dưới những hình thức phù hợp với thị hiếu hiện đại.
Cuối cùng, trong một thế giới ngày càng liên kết, việc tăng cường kết nối và hội nhập là yếu tố không thể thiếu. Đối với Cà Mau, liên kết vùng, đặc biệt trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, sẽ tạo điều kiện để hình thành các chuỗi giá trị văn hoá – du lịch có quy mô lớn hơn, nâng cao sức cạnh tranh và khả năng thu hút nguồn lực. Đồng thời, việc học hỏi có chọn lọc các mô hình thành công từ trong và ngoài nước sẽ giúp địa phương rút ngắn quá trình thử nghiệm, tránh được những sai lệch không cần thiết.
Nhìn tổng thể, các định hướng giải pháp không nhằm tạo ra những thay đổi tức thời, mà hướng tới xây dựng một nền tảng phát triển dài hạn, trong đó văn hoá thực sự trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng. Khi thể chế được hoàn thiện, con người được phát triển, công nghệ được ứng dụng và các mối liên kết được củng cố, nguồn lực văn hoá sẽ không chỉ được khơi dậy, mà còn được nuôi dưỡng và lan toả một cách bền vững, góp phần định hình con đường phát triển có chiều sâu cho Cà Mau trong giai đoạn mới.
VII. KẾT LUẬN
Từ những phân tích về cơ sở lý luận và thực tiễn triển khai tại Cà Mau, có thể khẳng định rằng, văn hoá không còn dừng lại ở vai trò “đi cùng” hay hỗ trợ cho phát triển, mà đang từng bước trở thành yếu tố có khả năng dẫn dắt và định hình quỹ đạo phát triển. Khi được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược, văn hoá không chỉ góp phần nâng cao đời sống tinh thần, mà còn tác động trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực, hiệu quả quản trị và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Chính trong sự chuyển dịch đó, văn hoá thể hiện rõ tư cách là một nguồn lực nội sinh có chiều sâu, có khả năng lan toả và tái tạo.
Đối với Cà Mau, việc khơi dậy và phát huy nguồn lực văn hoá mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh địa phương đang tìm kiếm những động lực mới cho tăng trưởng. Văn hoá, với những giá trị kết tinh từ lịch sử, điều kiện tự nhiên và đời sống cộng đồng, chính là nền tảng để định hình một mô hình phát triển có chất lượng, tránh phụ thuộc vào khai thác tài nguyên thuần tuý. Khi văn hoá được tích hợp vào các lĩnh vực kinh tế, xã hội và quản trị, nó không chỉ góp phần tạo ra giá trị gia tăng, mà còn giúp củng cố bản lĩnh địa phương – yếu tố then chốt để thích ứng trước những biến động ngày càng phức tạp của môi trường phát triển.
Quan trọng hơn, văn hoá tạo ra một “hệ điều tiết mềm” cho toàn bộ quá trình phát triển. Thông qua hệ giá trị, chuẩn mực và niềm tin xã hội, văn hoá định hướng hành vi của các chủ thể, góp phần duy trì sự cân bằng giữa tăng trưởng và bền vững, giữa đổi mới và gìn giữ bản sắc. Đây là yếu tố mà các nguồn lực vật chất khó có thể thay thế, nhưng lại có ý nghĩa quyết định trong việc bảo đảm tính lâu dài và ổn định của phát triển.
Trong tầm nhìn dài hạn, khi văn hoá thực sự trở thành dòng chảy xuyên suốt, thấm vào mọi lĩnh vực của đời sống, quá trình phát triển sẽ không chỉ được thúc đẩy về tốc độ, mà còn được nâng cao về chất lượng và chiều sâu. Khi đó, tăng trưởng kinh tế không tách rời với tiến bộ xã hội, và phát triển vật chất luôn song hành với phát triển con người. Đây chính là con đường để Cà Mau không chỉ đạt được những bước tiến về quy mô, mà còn khẳng định được vị thế và bản sắc của mình trong không gian phát triển chung của đất nước.
Nhìn rộng hơn, câu chuyện của Cà Mau cũng gợi mở một cách tiếp cận có tính phổ quát: phát triển bền vững trong giai đoạn mới không thể chỉ dựa vào các nguồn lực hữu hình, mà cần được đặt trên nền tảng của những giá trị văn hoá được khơi dậy và phát huy một cách có ý thức. Khi văn hoá trở thành trụ cột, phát triển sẽ không chỉ là sự gia tăng về lượng, mà còn là quá trình tích luỹ về chất, hướng tới mục tiêu cao nhất là một xã hội phát triển hài hoà, bền vững và giàu bản sắc.
Ths. Lê Văn Sang
