Trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và yêu cầu đổi mới phương thức quản trị quốc gia đang đặt ra ngày càng cấp thiết, Học viện Hành chính và Quản trị công tổ chức Tọa đàm khoa học với chủ đề “Cơ sở lý luận, chính trị - pháp lý và kinh nghiệm quốc tế về thành lập trung tâm thực tế giả định trong quản trị và chính sách công tại cơ sở giáo dục đại học”. Tọa đàm là diễn đàn học thuật quan trọng nhằm góp phần hoàn thiện luận cứ khoa học cho Đề tài khoa học cấp Bộ trọng điểm “Nghiên cứu xây dựng Trung tâm thực tế giả định trong quản trị và chính sách công tại Học viện Hành chính và Quản trị công”.
Không chỉ là một hoạt động trao đổi chuyên môn, Tọa đàm đặt ra một vấn đề có ý nghĩa chiến lược: làm thế nào để chuyển từ phương thức quản lý hành chính truyền thống sang quản trị kiến tạo, dựa trên dữ liệu thực chứng. Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước số, xã hội số, công dân số, đồng thời đáp ứng yêu cầu đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức có năng lực xử lý các tình huống quản trị phức hợp trong kỷ nguyên mới.
TS. Bùi Phương Đình, Phó Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công phát biểu đề dẫn tọa đàm
Phát biểu đề dẫn tọa đàm, TS. Bùi Phương Đình, Phó Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công, nhấn mạnh rằng đất nước đang đứng trước thời điểm bản lề của lịch sử quản trị. Khi bộ máy hành chính được tổ chức tinh gọn, hạn chế tối đa các tầng nấc trung gian, yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ cán bộ, công chức, nhất là cấp cơ sở, ngày càng lớn. Theo TS. Bùi Phương Đình, phương thức quản lý dựa nhiều vào kinh nghiệm chủ quan, quy trình hành chính tuyến tính và thói quen chờ chỉ đạo đã không còn phù hợp trước các vấn đề xã hội đa chiều, biến động nhanh và khó lường.
Từ nhận thức đó, Học viện Hành chính và Quản trị công xác lập sứ mệnh tiên phong trong nghiên cứu xây dựng Trung tâm thực tế giả định trong quản trị và chính sách công, gọi tắt là VL4GoP. Đây được hình dung là một thiết chế học thuật liên ngành, hoạt động như môi trường điện toán an toàn để mô phỏng, dự báo, đánh giá tác động chính sách và các mô hình quản trị dựa trên dữ liệu thực chứng. TS. Bùi Phương Đình cho rằng, khi đi vào vận hành, VL4GoP sẽ là bệ phóng vật chất cho bốn trụ cột sứ mệnh của Học viện: phục vụ đào tạo đại học và sau đại học; bồi dưỡng năng lực đội ngũ cán bộ, công chức; thúc đẩy nghiên cứu khoa học liên ngành, đổi mới sáng tạo; đồng thời cung cấp các kịch bản chính sách thực chứng phục vụ tham mưu cho Đảng, Nhà nước.
Đặc biệt, trong phát biểu đề dẫn, TS. Bùi Phương Đình đề nghị các nhà khoa học tập trung thảo luận vào ba nhóm nội dung trọng tâm. Trước hết là cơ sở lý luận của sự chuyển dịch từ quản trị truyền thống sang quản trị kiến tạo và thực chứng; trong đó cần làm rõ vai trò của công nghệ bản sao số, mô hình hóa dựa trên tác tử, động lực học hệ thống trong phân tích các vấn đề xã hội phức hợp. Thứ hai là cơ sở chính trị, pháp lý cho việc hình thành VL4GoP, nhất là yêu cầu thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Regulatory Sandbox). Thứ ba là việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế từ các mô hình Policy Lab, Virtual Singapore, các trung tâm dự báo chiến lược và phòng thí nghiệm chính sách trên thế giới để “Việt hóa” phù hợp với điều kiện thể chế, dữ liệu và nguồn lực của Việt Nam.
Trong phần trình bày và trao đổi học thuật, TS. Đoàn Văn Tình, Phó Trưởng khoa Quản trị nhân lực, Học viện Hành chính và Quản trị công cùng nhóm nghiên cứu đã làm rõ hơn tính tất yếu của việc hình thành trung tâm thực tế giả định trong quản trị và chính sách công. Theo hướng tiếp cận của nhóm nghiên cứu, quản trị công hiện đại không thể chỉ dựa trên kinh nghiệm, cảm tính hay các báo cáo mô tả sau sự kiện. Chính sách công ngày nay cần được kiểm nghiệm trước, dự báo trước và lượng hóa tác động trước khi triển khai trên diện rộng. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các quyết sách hành chính có thể tác động trực tiếp đến đời sống người dân, doanh nghiệp và sự vận hành của cả hệ thống công quyền.
TS. Đoàn Văn Tình nhấn mạnh, VL4GoP không nên được hiểu đơn giản là một dự án đầu tư thiết bị, phần mềm hay phòng máy tính hiện đại. Bản chất của trung tâm này là một hệ thống kỹ thuật - xã hội, nơi dữ liệu, thuật toán, chuyên gia liên ngành, quy trình chính sách và phương pháp đào tạo cùng hội tụ. Nếu chỉ dừng lại ở mua sắm công nghệ, trung tâm sẽ khó tạo ra giá trị thực chất. Nhưng nếu được thiết kế như một “phòng thí nghiệm chính sách”, VL4GoP có thể trở thành nơi thử nghiệm các kịch bản quản trị, mô phỏng phản ứng của xã hội, đánh giá độ trễ của chính sách, nhận diện rủi ro và gợi mở phương án điều chỉnh trước khi chính sách đi vào thực tiễn.
Một điểm đáng chú ý trong thảo luận là yêu cầu xây dựng “khung thể chế mềm” cho VL4GoP. Các chuyên gia cho rằng, mô hình này cần có không gian thử nghiệm đủ an toàn để nhà khoa học, giảng viên và chuyên gia chính sách có thể xây dựng các kịch bản mới, thậm chí kịch bản có tính mạo hiểm, mà không bị ràng buộc cứng nhắc bởi cơ chế hành chính thông thường. Đây là điều kiện quan trọng để khuyến khích đổi mới sáng tạo trong khu vực công. Tuy nhiên, cơ chế thử nghiệm phải đi kèm nguyên tắc kiểm soát rủi ro, bảo vệ dữ liệu, minh bạch phương pháp và trách nhiệm giải trình khoa học.
Từ góc nhìn kinh nghiệm quốc tế, các ý kiến tại tọa đàm thống nhất rằng Policy Lab đã trở thành xu hướng đáng chú ý trong đổi mới quản trị công tại nhiều quốc gia. Các mô hình tại Anh, Singapore, Đan Mạch, OECD cho thấy, phòng thí nghiệm chính sách không chỉ là nơi nghiên cứu lý thuyết, mà còn là thiết chế trung gian kết nối cơ quan nhà nước, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và chuyên gia độc lập. Điểm chung của các mô hình này là tiếp cận chính sách theo hướng lặp lại, lấy người dùng làm trung tâm, thử nghiệm trong môi trường kiểm soát và sử dụng dữ liệu làm nền tảng cho quyết định.
Các đại biểu tham dự tọa đàm đã tâm huyết chia sẻ ý kiến
Một số chuyên gia khách mời cho rằng, Việt Nam không nên sao chép nguyên mẫu các mô hình quốc tế, mà cần xây dựng mô hình phù hợp với điều kiện chính trị, pháp lý và tổ chức của mình. Với vị thế là cơ sở đào tạo, nghiên cứu trọng điểm về hành chính, quản trị công và chính sách công, Học viện Hành chính và Quản trị công có lợi thế đặc biệt để phát triển VL4GoP theo mô hình tích hợp ba chức năng: đào tạo, bồi dưỡng, nghiên cứu khoa học và tư vấn chính sách, quản trị. Đây là hướng đi vừa bảo đảm tính học thuật, vừa gắn với yêu cầu thực tiễn của nền hành chính quốc gia.
Tham luận của TS. Nguyễn Quốc Việt, Viện Khoa học Quản lý và Sáng tạo ứng dụng, đem đến một góc nhìn thực tiễn từ lĩnh vực tài chính, ngân hàng và chứng khoán. Theo ông, nhiều trường đại học ở Việt Nam đã triển khai các mô hình ngân hàng thực hành, phòng giao dịch mô phỏng, simulation lab, trung tâm thực hành tài chính số. Các mô hình này cho thấy, đào tạo hiện đại không thể tách rời môi trường mô phỏng và trải nghiệm nghề nghiệp. Sinh viên không chỉ học lý thuyết mà cần được đặt vào tình huống thực hành, được thao tác, xử lý dữ liệu, ra quyết định và quan sát hệ quả. Từ kinh nghiệm đó, lĩnh vực quản trị công cũng cần có môi trường mô phỏng để người học, giảng viên và cán bộ công vụ rèn luyện năng lực phân tích, dự báo và xử lý tình huống chính sách.
Ở góc độ huy động nguồn lực, tài liệu trình bày của TS. Chử Đức Hoàng, Chánh Văn phòng Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia, gợi mở nhiều vấn đề quan trọng về cơ chế phối hợp nguồn lực, chuyển giao công nghệ và mô hình vận hành bền vững cho các trung tâm nghiên cứu chính sách dựa trên dữ liệu tại Việt Nam. Theo hướng tiếp cận này, VL4GoP không thể chỉ dựa vào ngân sách nhà nước, mà cần từng bước hình thành ma trận nguồn lực đa chiều, bao gồm ngân sách công, hợp tác công - tư, quỹ khoa học và công nghệ của doanh nghiệp, nguồn tài trợ nghiên cứu, đặt hàng nhiệm vụ chính sách và hợp tác công nghệ.
Các ý kiến chuyên gia cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đội ngũ nhân lực liên ngành cho VL4GoP. Một trung tâm mô phỏng chính sách không thể chỉ có chuyên gia hành chính học hoặc chuyên gia công nghệ thông tin riêng lẻ, mà cần sự phối hợp của nhiều lĩnh vực: chính sách công, khoa học dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, luật học, xã hội học, tài chính công, khoa học hành vi, truyền thông chính sách và quản trị rủi ro. Đội ngũ này không chỉ vận hành công nghệ mà còn thiết kế tình huống, xây dựng kịch bản chính sách, phân tích hành vi xã hội, đánh giá tác động và chuyển hóa kết quả mô phỏng thành khuyến nghị có giá trị thực tiễn.
Tọa đàm cũng đặt ra yêu cầu đổi mới phương pháp đào tạo tại các cơ sở giáo dục đại học, nhất là trong lĩnh vực hành chính và quản trị công. Nếu trước đây người học chủ yếu tiếp cận tri thức qua bài giảng, giáo trình và văn bản quy phạm pháp luật, thì trong môi trường VL4GoP, người học có thể được đặt vào các tình huống quản trị giả định: quản trị nguồn vốn nhân lực, xử lý khủng hoảng truyền thông chính sách, phân bổ ngân sách địa phương, giải quyết xung đột đất đai, ứng phó thiên tai, tổ chức dịch vụ công trực tuyến, đánh giá tác động của cải cách thủ tục hành chính. Qua đó, người học không chỉ hiểu chính sách mà còn biết phân tích hệ quả, cân nhắc lựa chọn và chịu trách nhiệm với quyết định.
Có thể thấy, ý nghĩa lớn nhất của tọa đàm không chỉ nằm ở việc trao đổi về một mô hình trung tâm mới, mà còn ở việc mở ra một cách nghĩ mới về quản trị công. Đó là tư duy quản trị dựa trên dữ liệu, quản trị bằng dự báo, quản trị thông qua thử nghiệm an toàn và ra quyết định trên nền tảng bằng chứng. Đây là sự chuyển dịch cần thiết để nền hành chính không chỉ phản ứng với vấn đề đã xảy ra, mà có thể chủ động nhận diện, mô phỏng và chuẩn bị phương án trước khi rủi ro bùng phát.
Tọa đàm đã nhận được nhiều ý kiến đóng góp bổ ích đóng góp cho Đề tài (các đại biểu chụp ảnh lưu niệm)
Kết thúc tọa đàm, các ý kiến đều thống nhất rằng việc nghiên cứu thành lập Trung tâm thực tế giả định trong quản trị và chính sách công tại Học viện Hành chính và Quản trị công là hướng đi có cơ sở khoa học, có ý nghĩa thực tiễn và phù hợp với yêu cầu đổi mới quản trị quốc gia. Tuy nhiên, để mô hình này đi vào thực chất, cần tiếp tục hoàn thiện đề án trên các phương diện: vị trí pháp lý, cơ chế vận hành, mô hình tài chính, hạ tầng dữ liệu, bảo mật thông tin, nhân lực liên ngành, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và lộ trình triển khai cụ thể.
Tọa đàm vì vậy không chỉ là một bước trong quá trình thực hiện đề tài khoa học cấp Bộ trọng điểm, mà còn là dấu mốc quan trọng trong nỗ lực hình thành một thiết chế học thuật mới cho Học viện Hành chính và Quản trị công. Nếu được triển khai bài bản, VL4GoP có thể trở thành “thao trường chính sách” hiện đại, nơi tri thức, dữ liệu, công nghệ và thực tiễn quản trị gặp nhau; góp phần đào tạo đội ngũ cán bộ, công chức có tư duy số, năng lực dự báo và bản lĩnh ra quyết định trong một nền hành chính hiện đại, kiến tạo, phục vụ và phát triển./.
Huy Thủy
