I. An sinh xã hội đa tầng – Nền tảng của phát triển bao trùm
Trong tiến trình phát triển hiện đại, an sinh xã hội ngày càng được nhìn nhận không chỉ như một công cụ hỗ trợ người dân trước những rủi ro của cuộc sống mà còn là nền tảng quan trọng bảo đảm ổn định xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững. Trong bối cảnh kinh tế thế giới và khu vực có nhiều biến động, tác động đan xen của toàn cầu hóa, già hóa dân số, chuyển đổi số, biến đổi khí hậu và sự thay đổi nhanh của thị trường lao động đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với năng lực bảo vệ xã hội của mỗi quốc gia. Những biến động này không chỉ làm gia tăng nguy cơ bất bình đẳng và phân hóa xã hội mà còn tạo áp lực lớn đối với hệ thống an sinh truyền thống, đòi hỏi phải có cách tiếp cận linh hoạt, đa tầng và thích ứng hơn với những thay đổi của môi trường phát triển mới.
Trong xu hướng đó, an sinh xã hội ngày nay không còn được tiếp cận theo nghĩa hẹp là các chính sách hỗ trợ mang tính cứu trợ hay bảo đảm thu nhập tối thiểu, mà đã trở thành một bộ phận quan trọng của chiến lược phát triển quốc gia. Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy, một hệ thống an sinh xã hội hiệu quả không chỉ góp phần giảm nghèo và thu hẹp khoảng cách phát triển mà còn nâng cao khả năng chống chịu của xã hội trước các cú sốc kinh tế – xã hội, củng cố niềm tin của người dân và tạo nền tảng cho tăng trưởng bao trùm. Vì vậy, xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa tầng, bao phủ rộng và vận hành hiệu quả đang trở thành xu hướng chung của nhiều quốc gia trong quá trình hướng tới phát triển bền vững.
Tại Việt Nam, quan điểm xuyên suốt trong hoạch định và triển khai chính sách an sinh xã hội là lấy con người làm trung tâm của phát triển. Định hướng này được thể hiện rõ qua việc gắn tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội, bảo đảm mọi người dân đều được thụ hưởng thành quả phát triển. Hệ thống an sinh xã hội từng bước được hoàn thiện theo hướng toàn diện hơn, mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, trợ giúp xã hội và nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ cơ bản như giáo dục, y tế, nhà ở và việc làm. Đồng thời, các chính sách cũng ngày càng quan tâm nhiều hơn tới nhóm yếu thế, lao động phi chính thức, người cao tuổi và những đối tượng dễ bị tổn thương trước biến động kinh tế – xã hội.
Thực tiễn những năm gần đây cho thấy, quá trình xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa tầng ở Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Thành tựu trong giảm nghèo đa chiều, mở rộng bảo hiểm y tế, nâng cao chất lượng giáo dục, chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ các nhóm yếu thế không chỉ góp phần cải thiện điều kiện sống của người dân mà còn tạo nền tảng quan trọng cho ổn định xã hội và phát triển dài hạn. Những kết quả đó phản ánh rõ nỗ lực của Việt Nam trong việc hướng tới một mô hình phát triển bao trùm, bền vững và không để ai bị bỏ lại phía sau.
II. Cơ sở lý luận và quan điểm tiếp cận
1. An sinh xã hội trong quản trị hiện đại
Trong tiến trình phát triển của các quốc gia hiện đại, an sinh xã hội ngày càng được nhìn nhận không chỉ như một công cụ hỗ trợ các nhóm yếu thế mà còn là một cấu phần quan trọng của quản trị quốc gia và phát triển bền vững. Dưới góc độ lý luận, an sinh xã hội là hệ thống các chính sách và cơ chế nhằm bảo vệ con người trước những rủi ro của cuộc sống như thất nghiệp, bệnh tật, tuổi già, mất khả năng lao động hay các cú sốc kinh tế – xã hội. Thông qua việc bảo đảm mức sống tối thiểu và khả năng tiếp cận các dịch vụ cơ bản, an sinh xã hội góp phần duy trì ổn định xã hội, củng cố niềm tin của người dân và tạo nền tảng cho tăng trưởng bao trùm.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến động kinh tế ngày càng phức tạp, vai trò của an sinh xã hội càng trở nên rõ nét hơn. Thực tiễn quốc tế cho thấy, những quốc gia có hệ thống an sinh hiệu quả thường có khả năng chống chịu tốt hơn trước khủng hoảng kinh tế, dịch bệnh hay các biến động của thị trường lao động. An sinh xã hội vì vậy không chỉ mang ý nghĩa nhân văn mà còn là “bộ đệm” quan trọng giúp duy trì ổn định kinh tế – xã hội và bảo đảm tính bền vững của phát triển. Đây cũng là cơ sở để nhiều tổ chức quốc tế khuyến nghị các quốc gia xây dựng hệ thống an sinh theo hướng toàn diện, linh hoạt và có khả năng thích ứng cao.
Xu hướng tiếp cận an sinh xã hội hiện nay đang có nhiều thay đổi quan trọng. Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là hỗ trợ ngắn hạn và xử lý hậu quả của nghèo đói thì hiện nay, nhiều quốc gia chuyển sang mô hình an sinh đa tầng, chú trọng bảo đảm an sinh lâu dài và nâng cao năng lực tự thích ứng của người dân trước rủi ro. Cách tiếp cận này đặt trọng tâm vào sự kết hợp giữa các trụ cột như bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, trợ giúp xã hội và hệ thống dịch vụ xã hội cơ bản nhằm tạo ra “lưới an toàn” nhiều lớp cho toàn dân. Thay vì chỉ hỗ trợ khi rủi ro xảy ra, chính sách an sinh hiện đại hướng tới phòng ngừa rủi ro, tăng khả năng chống chịu và tạo điều kiện để người dân chủ động cải thiện chất lượng sống.
Bên cạnh đó, chuyển đổi số cũng đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong quản trị an sinh xã hội. Nhiều quốc gia đã đẩy mạnh xây dựng cơ sở dữ liệu số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và nền tảng điện tử trong quản lý bảo hiểm, trợ cấp và cung cấp dịch vụ công. Những mô hình này giúp nâng cao tính minh bạch, giảm chi phí quản lý và rút ngắn thời gian tiếp cận hỗ trợ của người dân. Đồng thời, các chính sách an sinh ngày càng được gắn chặt hơn với phát triển nguồn nhân lực, nâng cao kỹ năng nghề nghiệp và mở rộng cơ hội việc làm nhằm tạo nền tảng tự chủ cho người dân trong dài hạn.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những hệ thống an sinh hiệu quả thường được xây dựng trên cơ sở kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội. Nhiều quốc gia Bắc Âu phát triển mô hình an sinh toàn dân với độ bao phủ cao, trong khi một số quốc gia châu Á chú trọng mở rộng bảo hiểm xã hội và ứng dụng công nghệ số trong quản lý an sinh. Dù cách tiếp cận có khác nhau, điểm chung là đều hướng tới nâng cao chất lượng phát triển con người, giảm bất bình đẳng và củng cố tính ổn định xã hội trong bối cảnh nhiều biến động.
2. Quan điểm của Việt Nam về an sinh xã hội
Tại Việt Nam, an sinh xã hội luôn được xác định là một trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển đất nước. Quan điểm xuyên suốt của Đảng và Nhà nước là lấy con người làm trung tâm, mục tiêu và động lực của sự phát triển. Điều này thể hiện rõ trong định hướng gắn tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước phát triển. An sinh xã hội không chỉ nhằm hỗ trợ người dân vượt qua khó khăn trước mắt mà còn hướng tới tạo điều kiện để mọi người dân được tiếp cận các cơ hội phát triển cơ bản và nâng cao chất lượng sống một cách bền vững.
Trên phương diện chính sách, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hệ thống an sinh theo hướng bao trùm và toàn diện hơn. Các chính sách bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, trợ giúp xã hội, giảm nghèo và hỗ trợ việc làm tiếp tục được mở rộng cả về phạm vi bao phủ lẫn đối tượng thụ hưởng. Đặc biệt, sự quan tâm ngày càng lớn được dành cho lao động phi chính thức, người cao tuổi, người khuyết tật, trẻ em có hoàn cảnh khó khăn và các nhóm dễ bị tổn thương trước biến động kinh tế – xã hội. Điều này phản ánh rõ định hướng không để ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển.
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Việt Nam là sự kết hợp giữa hỗ trợ trước mắt với phát triển lâu dài. Chính sách an sinh không chỉ dừng lại ở trợ cấp hay hỗ trợ tài chính mà ngày càng chú trọng tạo sinh kế, mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế và việc làm cho người dân. Các chương trình giảm nghèo hiện nay được triển khai theo hướng giảm nghèo đa chiều, gắn với phát triển hạ tầng, đào tạo nghề và nâng cao năng lực tự vươn lên của người dân. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy “hỗ trợ đơn thuần” sang “trao cơ hội phát triển”, phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
Cùng với đó, an sinh xã hội ở Việt Nam còn được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với ổn định xã hội và phát triển quốc gia dài hạn. Trong bối cảnh già hóa dân số, chuyển đổi số và biến động thị trường lao động ngày càng rõ nét, việc xây dựng hệ thống an sinh linh hoạt, thích ứng và có khả năng bao phủ toàn dân trở thành yêu cầu quan trọng nhằm củng cố niềm tin xã hội, duy trì ổn định và tạo nền tảng cho phát triển bền vững đất nước.
III. Thành tựu trong xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa tầng ở Việt Nam
1. Hoàn thiện thể chế và mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội
Trong quá trình đổi mới và phát triển đất nước, Việt Nam đã từng bước xây dựng và hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội theo hướng đa tầng, toàn diện và bao trùm hơn. Trên phương diện thể chế, nhiều chủ trương, chính sách liên quan đến bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, trợ giúp xã hội, giảm nghèo và phát triển dịch vụ xã hội cơ bản liên tục được sửa đổi, bổ sung nhằm phù hợp hơn với yêu cầu phát triển mới. Cách tiếp cận chính sách cũng có sự chuyển biến quan trọng từ hỗ trợ đơn lẻ sang liên kết đồng bộ giữa các trụ cột an sinh, tạo nên mạng lưới bảo vệ ngày càng rộng hơn cho người dân trước các rủi ro kinh tế – xã hội.
Đáng chú ý, hệ thống chính sách an sinh hiện nay không chỉ tập trung hỗ trợ các nhóm khó khăn trước mắt mà còn hướng tới nâng cao khả năng tự bảo đảm an sinh của người dân trong dài hạn. Các chương trình giảm nghèo được triển khai theo hướng đa chiều, gắn với phát triển sinh kế, đào tạo nghề và mở rộng cơ hội việc làm. Đồng thời, chính sách bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế ngày càng được kết nối chặt chẽ với trợ giúp xã hội và các dịch vụ công thiết yếu nhằm nâng cao hiệu quả bao phủ và tính bền vững của hệ thống an sinh.
Một trong những kết quả nổi bật là diện bao phủ bảo hiểm tiếp tục được mở rộng. Số người tham gia bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội tăng đều qua các năm, phản ánh mức độ lan tỏa ngày càng lớn của chính sách an sinh. Chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện từng bước được điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn, tạo điều kiện để lao động khu vực phi chính thức tham gia nhiều hơn vào hệ thống bảo hiểm dài hạn. Đây là bước chuyển quan trọng trong bối cảnh lực lượng lao động phi chính thức vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế và thường có mức độ rủi ro cao hơn về thu nhập cũng như khả năng tiếp cận an sinh.
Cùng với mở rộng bao phủ, chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng giúp nâng cao hiệu quả quản lý và thực thi chính sách an sinh xã hội. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, lao động và an sinh xã hội đã tạo nền tảng cho kết nối dữ liệu liên thông giữa các cơ quan quản lý. Nhiều địa phương đã triển khai các nền tảng số trong quản lý hồ sơ, chi trả trợ cấp và xác thực thông tin người thụ hưởng, góp phần giảm thủ tục hành chính, tăng tính minh bạch và rút ngắn thời gian tiếp cận hỗ trợ của người dân. Chuyển đổi số không chỉ nâng cao hiệu quả điều hành mà còn tạo điều kiện để chính sách an sinh đến gần hơn với người dân, đặc biệt trong bối cảnh xã hội ngày càng vận động theo hướng số hóa.
2. Những kết quả nổi bật trong bảo đảm an sinh xã hội
Cùng với quá trình hoàn thiện thể chế, Việt Nam đã đạt nhiều kết quả quan trọng trong bảo đảm an sinh xã hội và cải thiện chất lượng sống của người dân. Một trong những thành tựu nổi bật nhất là công tác giảm nghèo. Tỷ lệ nghèo đa chiều giảm mạnh qua các giai đoạn, phản ánh hiệu quả của các chương trình hỗ trợ có trọng tâm, trọng điểm và sự cải thiện đáng kể về điều kiện sống của người dân. Không chỉ tập trung hỗ trợ thu nhập, chính sách giảm nghèo hiện nay còn chú trọng mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, nhà ở và các dịch vụ xã hội cơ bản, qua đó tạo điều kiện để người dân nâng cao năng lực tự vươn lên trong dài hạn.
Điều kiện sống tại nhiều khu vực khó khăn, vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số từng bước được cải thiện thông qua đầu tư hạ tầng, hỗ trợ sinh kế và mở rộng dịch vụ công. Các chương trình hỗ trợ nhà ở, điện, nước sạch và phát triển giao thông nông thôn đã góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền. Đây không chỉ là kết quả của chính sách an sinh đơn thuần mà còn phản ánh định hướng phát triển bao trùm, đặt con người ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia.
Trong lĩnh vực giáo dục và y tế, cơ hội tiếp cận các dịch vụ cơ bản của người dân ngày càng được mở rộng. Nhiều chính sách hỗ trợ học phí, miễn giảm chi phí học tập cho học sinh thuộc diện khó khăn được triển khai nhằm bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng hơn. Song song với đó, hệ thống y tế cơ sở tiếp tục được củng cố, tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế tăng cao và chất lượng dịch vụ chăm sóc sức khỏe từng bước được cải thiện. Việc thúc đẩy khám chữa bệnh từ xa, ứng dụng công nghệ số trong quản lý hồ sơ sức khỏe và mở rộng chăm sóc sức khỏe cộng đồng đã góp phần nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ y tế của người dân, đặc biệt tại các khu vực còn nhiều khó khăn.
Bên cạnh các chính sách phổ cập, Việt Nam cũng dành sự quan tâm lớn hơn đối với các nhóm yếu thế trong xã hội. Hệ thống trợ giúp xã hội thường xuyên tiếp tục được mở rộng cho người cao tuổi, người khuyết tật, trẻ em có hoàn cảnh khó khăn và các đối tượng dễ bị tổn thương khác. Các chính sách hỗ trợ không chỉ mang tính trợ cấp trước mắt mà ngày càng chú trọng tạo sinh kế, hỗ trợ đào tạo nghề và nâng cao khả năng hòa nhập xã hội cho người thụ hưởng. Điều này phản ánh sự chuyển dịch từ cách tiếp cận “bảo trợ” sang “trao cơ hội phát triển”, phù hợp với xu hướng an sinh xã hội hiện đại.
3. Mô hình thực tiễn và ý nghĩa xã hội
Trong quá trình triển khai chính sách an sinh xã hội, nhiều địa phương đã hình thành các mô hình thực tiễn có giá trị tham khảo, góp phần cụ thể hóa định hướng xây dựng hệ thống an sinh đa tầng của cả nước. TP.HCM là một trong những địa phương đi đầu trong phát triển nhà ở xã hội, mở rộng bảo hiểm xã hội tự nguyện và ứng dụng công nghệ số trong quản lý an sinh. Việc kết nối dữ liệu dân cư, triển khai chi trả trợ cấp không dùng tiền mặt và số hóa hồ sơ an sinh đã góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, giảm thời gian xử lý thủ tục và tạo thuận lợi hơn cho người dân trong tiếp cận chính sách.
Bên cạnh đó, nhiều địa phương đã triển khai mô hình giảm nghèo gắn với đào tạo nghề, hỗ trợ sinh kế và tạo việc làm tại chỗ cho người dân. Một số mô hình phát triển kinh tế cộng đồng, liên kết sản xuất và hỗ trợ khởi nghiệp ở khu vực nông thôn đã góp phần nâng cao thu nhập, giảm tái nghèo và tạo động lực phát triển bền vững cho người dân. Những mô hình này cho thấy hiệu quả của việc kết hợp giữa chính sách hỗ trợ với phát triển năng lực nội sinh của cộng đồng trong bảo đảm an sinh xã hội.
Các thành tựu trong xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa tầng đã mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng đối với phát triển kinh tế – xã hội của đất nước. Trước hết, các chính sách an sinh góp phần củng cố niềm tin xã hội và tăng cường sự đồng thuận giữa Nhà nước với người dân. Khi quyền lợi cơ bản được bảo đảm và các rủi ro trong cuộc sống được hỗ trợ kịp thời, người dân có điều kiện yên tâm lao động, sản xuất và tham gia tích cực hơn vào quá trình phát triển.
Quan trọng hơn, hệ thống an sinh xã hội đang từng bước tạo nền tảng cho phát triển bao trùm và bền vững hơn. Việc mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế, việc làm và dịch vụ xã hội cơ bản không chỉ giúp cải thiện chất lượng sống mà còn góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các nhóm dân cư và vùng miền. Đây cũng là cơ sở quan trọng để duy trì ổn định xã hội, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và củng cố nền tảng phát triển bền vững của Việt Nam trong giai đoạn mới.
IV. Những thách thức đặt ra trong giai đoạn mới
1. Áp lực từ những biến động mới
Bên cạnh những kết quả tích cực đã đạt được, hệ thống an sinh xã hội của Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức mới mang tính dài hạn và ngày càng phức tạp hơn. Trong bối cảnh kinh tế – xã hội biến đổi nhanh chóng, yêu cầu xây dựng một hệ thống an sinh có khả năng thích ứng cao, linh hoạt và bền vững đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Một trong những áp lực lớn nhất hiện nay là quá trình già hóa dân số diễn ra với tốc độ nhanh. Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa trong khi mức thu nhập bình quân đầu người vẫn chưa cao, tạo ra áp lực đáng kể đối với hệ thống bảo hiểm xã hội, chăm sóc y tế và trợ giúp xã hội dài hạn. Khi số lượng người cao tuổi gia tăng, nhu cầu về lương hưu, chăm sóc sức khỏe, dịch vụ điều dưỡng và hỗ trợ xã hội cũng sẽ tăng mạnh. Điều này đòi hỏi hệ thống an sinh không chỉ mở rộng diện bao phủ mà còn phải bảo đảm tính bền vững về nguồn lực tài chính và năng lực cung cấp dịch vụ trong dài hạn.
Cùng với già hóa dân số, chuyển đổi số và tự động hóa đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với cơ cấu việc làm và sinh kế của người lao động. Sự phát triển nhanh của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và nền kinh tế nền tảng giúp mở ra nhiều cơ hội việc làm mới nhưng đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ mất việc đối với lao động giản đơn hoặc thiếu kỹ năng. Nhiều hình thức lao động phi truyền thống xuất hiện trong khi hệ thống chính sách an sinh hiện nay chưa theo kịp đầy đủ các biến đổi của thị trường lao động. Điều này đặt ra yêu cầu phải điều chỉnh chính sách theo hướng linh hoạt hơn nhằm bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người lao động trong bối cảnh việc làm ngày càng biến động.
Ngoài ra, tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh và các rủi ro phi truyền thống cũng đang ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống và an sinh của người dân. Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng lớn của biến đổi khí hậu với nguy cơ gia tăng thiên tai cực đoan, xâm nhập mặn và mất sinh kế ở nhiều khu vực. Đại dịch COVID-19 trước đây cũng cho thấy những cú sốc y tế và kinh tế có thể nhanh chóng tác động tới hàng triệu lao động và hộ gia đình, đặc biệt là nhóm lao động phi chính thức. Những biến động này cho thấy hệ thống an sinh xã hội cần được thiết kế theo hướng có khả năng phản ứng nhanh và nâng cao năng lực chống chịu của cộng đồng trước các rủi ro mới.
2. Một số hạn chế của hệ thống an sinh hiện nay
Mặc dù đã đạt nhiều kết quả quan trọng, hệ thống an sinh xã hội của Việt Nam vẫn còn tồn tại một số hạn chế cần tiếp tục khắc phục. Trước hết, diện bao phủ an sinh giữa các khu vực và nhóm lao động vẫn chưa thực sự đồng đều. Lao động trong khu vực phi chính thức, lao động thời vụ và một bộ phận người dân ở vùng sâu, vùng xa vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và các dịch vụ xã hội cơ bản. Điều này làm gia tăng nguy cơ dễ tổn thương khi xảy ra các cú sốc kinh tế hoặc rủi ro trong cuộc sống.
Bên cạnh đó, chất lượng dịch vụ xã hội cơ bản giữa các vùng miền vẫn còn có sự chênh lệch nhất định. Ở một số địa phương khó khăn, khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, hạ tầng số và dịch vụ công của người dân còn hạn chế. Khoảng cách phát triển này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả của chính sách an sinh mà còn tác động đến cơ hội phát triển lâu dài của người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế.
Một vấn đề đáng chú ý khác là áp lực nguồn lực tài chính dành cho an sinh xã hội trong dài hạn. Trong khi nhu cầu chi cho y tế, bảo hiểm, trợ giúp xã hội và chăm sóc người cao tuổi ngày càng tăng, khả năng cân đối nguồn lực vẫn đứng trước nhiều thách thức, nhất là trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động khó lường. Điều này đòi hỏi quá trình hoạch định chính sách phải tính toán hài hòa giữa mở rộng an sinh với khả năng bảo đảm tính bền vững của ngân sách và quỹ an sinh trong tương lai.
3. Yêu cầu nâng cao khả năng thích ứng của hệ thống
Trước những biến động mới của kinh tế – xã hội, hệ thống an sinh xã hội cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng linh hoạt và thích ứng cao hơn. Chính sách an sinh không thể chỉ tập trung giải quyết khó khăn trước mắt mà cần có khả năng dự báo và phản ứng kịp thời trước các rủi ro mới phát sinh từ thị trường lao động, chuyển đổi số hay biến đổi khí hậu. Điều này đòi hỏi tư duy quản trị an sinh phải chuyển mạnh từ “xử lý hậu quả” sang “phòng ngừa và nâng cao khả năng chống chịu”.
Một yêu cầu quan trọng khác là nâng cao năng lực dự báo và quản lý dữ liệu an sinh xã hội. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu đồng bộ, liên thông giữa các lĩnh vực dân cư, lao động, bảo hiểm và trợ giúp xã hội sẽ giúp nâng cao hiệu quả điều phối chính sách, xác định đúng đối tượng hỗ trợ và phản ứng nhanh hơn trước các biến động lớn. Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, dữ liệu và công nghệ sẽ trở thành nền tảng quan trọng để xây dựng một hệ thống an sinh hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn.
V. Định hướng hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội đa tầng
1. Hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả thực thi
Trong giai đoạn tới, việc tiếp tục hoàn thiện thể chế an sinh xã hội cần được đặt trong tổng thể quá trình đổi mới quản trị quốc gia và xây dựng Nhà nước pháp quyền hiện đại. Hệ thống chính sách cần được rà soát theo hướng đồng bộ hơn, minh bạch hơn và dễ tiếp cận hơn đối với người dân. Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, nâng cao trách nhiệm giải trình và cải thiện chất lượng cung cấp dịch vụ công sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thực thi chính sách an sinh trong thực tiễn.
Bên cạnh đó, cải cách quản trị an sinh xã hội cần gắn với nâng cao năng lực phối hợp giữa các cơ quan quản lý và địa phương nhằm bảo đảm chính sách được triển khai thống nhất, kịp thời và đúng đối tượng. Đây là điều kiện quan trọng để củng cố niềm tin xã hội và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực an sinh.
2. Mở rộng an sinh theo hướng bao trùm và bền vững
Một trong những định hướng trọng tâm là tiếp tục mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế theo hướng toàn dân. Chính sách cần tạo điều kiện thuận lợi hơn cho lao động phi chính thức, lao động tự do và các nhóm dễ bị tổn thương tham gia hệ thống bảo hiểm dài hạn. Đồng thời, cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp nhằm nâng cao khả năng tiếp cận an sinh của người dân ở khu vực khó khăn.
Song song với mở rộng bao phủ, việc thu hẹp khoảng cách tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản giữa các vùng miền cũng cần được chú trọng. Đầu tư cho giáo dục, y tế, nhà ở xã hội và hạ tầng số tại khu vực nông thôn, miền núi và vùng sâu, vùng xa sẽ góp phần thúc đẩy phát triển bao trùm và nâng cao chất lượng phát triển con người trong dài hạn.
3. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong an sinh xã hội
Chuyển đổi số cần tiếp tục được xem là động lực quan trọng trong hiện đại hóa hệ thống an sinh xã hội. Việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu an sinh xã hội đồng bộ và liên thông sẽ giúp nâng cao khả năng quản lý, giám sát và điều phối chính sách hiệu quả hơn. Đồng thời, ứng dụng công nghệ số trong chi trả trợ cấp, xác thực thông tin và cung cấp dịch vụ công trực tuyến sẽ góp phần giảm chi phí hành chính, nâng cao tính minh bạch và tạo thuận lợi cho người dân.
Trong bối cảnh xã hội ngày càng số hóa, chuyển đổi số không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản trị mà còn mở rộng khả năng tiếp cận chính sách an sinh cho người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế và khu vực khó khăn.
4. Phát huy vai trò của toàn xã hội
An sinh xã hội bền vững không thể chỉ dựa vào nguồn lực Nhà nước mà cần có sự tham gia rộng rãi của toàn xã hội. Doanh nghiệp, tổ chức xã hội, cộng đồng và người dân cần được khuyến khích tham gia nhiều hơn vào các hoạt động hỗ trợ an sinh, đào tạo nghề, tạo việc làm và chăm lo cho các nhóm yếu thế.
Việc kết hợp hài hòa giữa nguồn lực Nhà nước với xã hội hóa sẽ giúp mở rộng khả năng hỗ trợ, nâng cao hiệu quả triển khai chính sách và tạo thêm động lực cho phát triển bền vững. Đồng thời, sự tham gia của toàn xã hội cũng góp phần củng cố tinh thần đoàn kết, trách nhiệm cộng đồng và tính bao trùm trong quá trình phát triển đất nước.
V. Kết luận
Trong tiến trình phát triển đất nước, Việt Nam luôn nhất quán quan điểm lấy con người làm trung tâm, coi an sinh xã hội vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển bền vững. Việc từng bước xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa tầng theo hướng toàn diện, bao trùm và hiện đại không chỉ góp phần nâng cao chất lượng sống của người dân mà còn củng cố ổn định xã hội và tăng cường niềm tin của nhân dân đối với các chủ trương, chính sách phát triển.
Những kết quả đạt được trong giảm nghèo, mở rộng bảo hiểm xã hội, chăm sóc sức khỏe, giáo dục và hỗ trợ các nhóm yếu thế cho thấy nỗ lực hiện thực hóa mục tiêu phát triển bao trùm và không để ai bị bỏ lại phía sau. Đồng thời, quá trình đẩy mạnh chuyển đổi số, hoàn thiện thể chế và mở rộng diện bao phủ an sinh cũng đang tạo nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả quản trị xã hội trong bối cảnh mới.
Trong thời gian tới, trước những tác động của già hóa dân số, biến đổi khí hậu, chuyển đổi số và biến động thị trường lao động, việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội theo hướng linh hoạt, thích ứng và bền vững sẽ là yêu cầu có ý nghĩa chiến lược. Đây không chỉ là điều kiện bảo đảm công bằng xã hội mà còn là nền tảng quan trọng để Việt Nam hướng tới mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và nâng cao chất lượng phát triển con người trong giai đoạn mới./.
Ths. Lê Minh An
