Tuy nhiên, thực tiễn vận hành cho thấy những giới hạn về tính liên kết không gian, năng lực tiếp nhận tàu thuyền và dịch vụ hậu cần nghề cá, qua đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc quy hoạch theo hướng đồng bộ, hiện đại và phát triển bền vững trong giai đoạn tới.
Trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế biển của Ninh Bình, nghề cá được xác định là một trụ cột quan trọng, vừa bảo đảm sinh kế cho cộng đồng cư dân ven biển, vừa đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế và ổn định xã hội ở khu vực duyên hải. Với định hướng phát triển kinh tế biển theo hướng bền vững, địa phương đã từng bước ưu tiên nguồn lực đầu tư, hoàn thiện hệ thống hạ tầng nghề cá, trọng tâm là các cảng cá, bến cá và khu neo đậu tránh trú bão. Quá trình này không chỉ nâng cao năng lực khai thác xa bờ, củng cố dịch vụ hậu cần nghề cá mà còn tạo điều kiện tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, gắn khai thác với bảo quản, chế biến và tiêu thụ thủy sản. Đồng thời, việc từng bước tích hợp công nghệ số vào quản lý tàu thuyền, truy xuất nguồn gốc và điều hành hoạt động khai thác đã mở ra phương thức quản trị mới, góp phần nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và khả năng thích ứng của toàn ngành.
Tuy nhiên, trong bối cảnh yêu cầu tái cơ cấu ngành thủy sản ngày càng cao và tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế diễn ra sâu rộng, phát triển hạ tầng nghề cá của tỉnh vẫn bộc lộ những hạn chế mang tính cấu trúc. Tình trạng thiếu đồng bộ giữa quy hoạch không gian biển với quy hoạch hạ tầng; sự chênh lệch về năng lực tiếp nhận, dịch vụ tại các cảng cá; cùng với áp lực ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu và các tiêu chuẩn thị trường quốc tế đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy phát triển. Do đó, hoàn thiện hệ thống hạ tầng nghề cá trên nền tảng quy hoạch tích hợp, quản trị hiện đại và ứng dụng công nghệ cao cần được xem là giải pháp chiến lược. Đây không chỉ là điều kiện bảo đảm cho ngư dân yên tâm bám biển, mà còn là động lực then chốt thúc đẩy kinh tế biển Ninh Bình phát triển theo hướng bền vững, hiệu quả và hội nhập trong giai đoạn tới.
Cảng cá Ninh Cơ đang nổi lên như một trường hợp điển hình phản ánh xu hướng hiện đại hóa hạ tầng nghề cá gắn với đổi mới phương thức quản trị theo hướng bền vững. Là cảng cá loại I được cơ quan quản lý chuyên ngành công bố, Ninh Cơ giữ vị trí trung tâm trong mạng lưới tiếp nhận tàu khai thác vùng khơi, cung ứng dịch vụ hậu cần nghề cá và thực hiện xác nhận nguồn gốc nguyên liệu thủy sản phục vụ tiêu thụ nội địa cũng như xuất khẩu. Sau quá trình đầu tư, nâng cấp toàn diện với tổng kinh phí 150 tỷ đồng hoàn thành năm 2023, cảng được mở rộng với quy mô hơn 102.000 m², cầu cảng dài 271 m, năng lực bốc dỡ khoảng 28.000 tấn/năm. Hai âu neo đậu bố trí hợp lý có khả năng tiếp nhận khoảng 200 tàu cá, kể cả tàu công suất đến 1.500 CV. Việc hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật đã tạo nền tảng quan trọng giúp nâng cao năng lực khai thác, giảm thiểu rủi ro thiên tai và ổn định hoạt động sản xuất của ngư dân.
Hiệu quả đầu tư được thể hiện rõ qua các chỉ số vận hành. Năm 2025, cảng phục vụ khoảng 9.200 lượt tàu ra vào; tổng sản lượng thủy sản được giám sát qua cảng đạt trên 11.000 tấn, vượt 152% kế hoạch. Đáng chú ý, hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản điện tử (eCDT) được triển khai đồng bộ, bảo đảm phần lớn tàu cá thực hiện thủ tục xuất – nhập cảng trên nền tảng số. Sự kết hợp giữa đầu tư hạ tầng vật chất và chuyển đổi số trong quản lý không chỉ nâng cao hiệu quả điều hành, mà còn đáp ứng yêu cầu minh bạch hóa chuỗi cung ứng trong bối cảnh thực thi các khuyến nghị về chống khai thác bất hợp pháp (IUU), qua đó củng cố uy tín và giá trị thương hiệu thủy sản của địa phương trên thị trường.
Tuy nhiên, nhìn ở bình diện toàn tỉnh Ninh Bình, hệ thống cảng cá, bến cá vẫn bộc lộ những hạn chế về quy hoạch và tính đồng bộ. Với đội tàu 1.863 chiếc, nhu cầu neo đậu, bốc dỡ và tiêu thụ thủy sản là rất lớn, trong khi toàn tỉnh có 17 cảng, bến cá nhưng mới chỉ 2 cảng được công bố mở theo quy định, gồm Cảng cá Ninh Cơ và Cảng cá Thành Vui. Sự chênh lệch này cho thấy khoảng cách giữa yêu cầu thực tiễn và năng lực hạ tầng hợp pháp, đặt ra đòi hỏi cấp thiết về tái cấu trúc quy hoạch theo hướng tích hợp, chuẩn hóa và phát triển bền vững trong giai đoạn tới.
Các bến cá tự phát hiện vẫn giữ vai trò chi phối trong hoạt động cập bến của ngư dân trên địa bàn Ninh Bình. Thống kê cho thấy số tàu cập các bến cá tự phát lên tới 884 chiếc, cao hơn đáng kể so với 504 tàu cập các cảng chính quy; sản lượng thủy sản được giám sát tại các bến này cũng cao gấp gần bốn lần so với qua cảng được công bố. Thực trạng đó phản ánh sức hút của hệ thống bến bãi nhỏ lẻ nhờ lợi thế về vị trí địa lý, chi phí giao dịch thấp và tập quán sản xuất lâu đời. Trường hợp Bến cá Giao Hải là minh chứng điển hình khi luôn duy trì mật độ tàu thuyền ra vào lớn, dù chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chí quản lý hiện đại.
Tuy nhiên, sự phát triển mang tính tự phát này đồng thời đặt ra nhiều hệ lụy về quản trị ngành. Hoạt động bốc dỡ, mua bán thủy sản ngoài quy hoạch làm gia tăng khó khăn trong kiểm soát sản lượng và xác nhận nguồn gốc khai thác, nhất là trong bối cảnh ngành thủy sản đang chịu áp lực thực thi các quy định chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Việc các bến cá đứng ngoài hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT) và các chuẩn mực quản lý thống nhất không chỉ làm suy giảm tính minh bạch của chuỗi cung ứng, mà còn tác động trực tiếp đến nỗ lực khắc phục cảnh báo “thẻ vàng” của thủy sản Việt Nam, trong đó có địa phương.
Trước yêu cầu đó, Ninh Bình xác định quy hoạch lại hệ thống cảng cá, bến cá là nhiệm vụ mang tính chiến lược, gắn với thực thi Quyết định số 582/QĐ-TTg về Quy hoạch hệ thống cảng cá và khu neo đậu tránh trú bão thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050. Theo định hướng này, địa phương tập trung hoàn thiện các tiêu chí để Cảng cá Ninh Cơ phát huy đầy đủ vai trò cảng loại I, nâng cao năng lực dịch vụ hậu cần, tạo sức hấp dẫn đủ lớn để điều tiết tàu thuyền từ các bến nhỏ lẻ về cập cảng chính quy. Đồng thời, các bến cá có lưu lượng tàu lớn sẽ được rà soát, đánh giá để xem xét quy hoạch nâng cấp theo phân hạng phù hợp; những điểm không đáp ứng yêu cầu sẽ được sắp xếp, điều chỉnh nhằm bảo đảm tính thống nhất và đồng bộ của hệ thống hạ tầng nghề cá.
Có thể khẳng định, quá trình đầu tư và tái cấu trúc hạ tầng nghề cá đang từng bước hình thành nền tảng phát triển bền vững cho kinh tế biển địa phương. Các cảng cá và khu neo đậu tránh trú bão được nâng cấp không chỉ gia tăng mức độ an toàn cho tàu thuyền mà còn mở rộng không gian tăng trưởng của chuỗi khai thác – hậu cần – tiêu thụ thủy sản. Tuy nhiên, để hạ tầng thực sự phát huy hiệu quả, quy hoạch bền vững phải được triển khai đồng bộ với đổi mới quản lý và chuyển đổi số toàn diện. Việc sắp xếp lại hệ thống cảng – bến, chuẩn hóa quy trình truy xuất nguồn gốc, áp dụng các tiêu chuẩn quản lý quốc tế và hoàn thiện hành lang pháp lý sẽ là điều kiện tiên quyết để nghề cá Ninh Bình phát triển theo hướng minh bạch, hiện đại và hội nhập sâu rộng. Khi đó, hạ tầng không chỉ dừng lại ở chức năng neo đậu kỹ thuật, mà trở thành thiết chế chiến lược bảo đảm năng lực cạnh tranh và tính bền vững dài hạn của toàn ngành.
Danh Ngô
