Đáp ứng yêu cầu thực tiễn và tiến trình cải cách
Luật TNBTCNN năm 2017, có hiệu lực từ ngày 1/7/2018, đã tạo bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền lợi của cá nhân, tổ chức trước các hành vi công vụ trái pháp luật. Tuy nhiên, quá trình triển khai cho thấy một số quy định chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn, làm ảnh hưởng đến hiệu quả công tác bồi thường nhà nước.
Trong bối cảnh Việt Nam tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền, đẩy mạnh chuyển đổi số và đổi mới tổ chức bộ máy hành chính, việc sửa đổi luật được xem là yêu cầu cấp thiết nhằm hoàn thiện cơ chế pháp lý về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp trong việc thực hiện quyền yêu cầu bồi thường.
Theo định hướng xây dựng dự thảo, việc sửa đổi luật tập trung vào ba mục tiêu lớn: khắc phục những hạn chế đã bộc lộ trong quá trình thi hành; bảo đảm sự phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới và xu hướng ứng dụng công nghệ số; đồng thời thể chế hóa các chủ trương của Đảng về bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường
Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo là rà soát và xác định lại phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước theo hướng mở rộng hơn.
Hiện nay, pháp luật đã quy định trách nhiệm bồi thường đối với các trường hợp cấp, không cấp hoặc thu hồi giấy phép, giấy chứng nhận không đúng quy định gây thiệt hại cho người dân và doanh nghiệp. Tuy nhiên, một số hành vi phát sinh trên thực tế chưa được điều chỉnh đầy đủ. Dự thảo lần này dự kiến bổ sung các trường hợp như hủy bỏ giấy phép, giấy chứng nhận trái quy định gây thiệt hại cho tổ chức, cá nhân, qua đó bảo đảm đầy đủ hơn quyền được bồi thường của người bị thiệt hại.
Bên cạnh đó, các quy định của luật cũng sẽ được rà soát để bảo đảm tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, cũng như phù hợp với thông lệ quốc tế về trách nhiệm của Nhà nước đối với người dân và doanh nghiệp.
Đơn giản hóa thủ tục, giảm gánh nặng cho người dân
Tinh thần cải cách hành chính được thể hiện rõ trong các đề xuất sửa đổi về trình tự, thủ tục giải quyết yêu cầu bồi thường.
Theo đó, hồ sơ yêu cầu bồi thường sẽ được đơn giản hóa theo hướng người dân, doanh nghiệp chỉ cần nộp văn bản yêu cầu cùng các tài liệu liên quan. Trường hợp hồ sơ chưa đầy đủ, cơ quan nhà nước có trách nhiệm chủ động rà soát, bổ sung thay vì để người dân phải nhiều lần hoàn thiện giấy tờ như trước.
Dự thảo cũng hướng đến việc hoàn thiện cơ chế thương lượng giữa cơ quan giải quyết bồi thường và người yêu cầu bồi thường trên nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng sự thỏa thuận của các bên. Thời gian và thủ tục thương lượng sẽ được rút gọn nhằm đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ việc.
Đặc biệt, một thay đổi quan trọng được đề xuất là điều chỉnh nghĩa vụ chứng minh thiệt hại. Nếu như hiện nay trách nhiệm chứng minh chủ yếu thuộc về người dân và doanh nghiệp, thì dự thảo định hướng chuyển phần trách nhiệm chính sang cơ quan nhà nước. Đây được xem là bước tiến đáng kể trong việc bảo vệ người yêu cầu bồi thường.
Ngoài ra, thời hạn khởi kiện ra tòa án sau khi có kết quả thương lượng hoặc quyết định bồi thường cũng dự kiến được kéo dài từ 15 ngày lên 60 ngày, tạo điều kiện để người dân có thêm thời gian xem xét, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.
Đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác bồi thường
Một điểm nhấn nổi bật của dự thảo luật là việc tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý và giải quyết bồi thường nhà nước.
Theo định hướng mới, Bộ Tư pháp sẽ chủ trì xây dựng và vận hành hệ thống thông tin về công tác bồi thường nhà nước. Toàn bộ hồ sơ, dữ liệu và quá trình giải quyết các vụ việc bồi thường sẽ được số hóa, phục vụ công tác quản lý, theo dõi, giám sát và chia sẻ kinh nghiệm giữa các cơ quan từ Trung ương đến địa phương.
Việc hình thành cơ sở dữ liệu tập trung không chỉ góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch mà còn hỗ trợ hiệu quả công tác kiểm tra, giám sát, hạn chế vi phạm trong quá trình thực thi công vụ. Đồng thời, đây cũng là nền tảng để triển khai các hoạt động tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ theo hình thức trực tuyến, tiết kiệm thời gian và chi phí.
Đặc biệt, ứng dụng công nghệ số được kỳ vọng sẽ rút ngắn đáng kể thời gian xử lý hồ sơ, từ khâu tiếp nhận, giải quyết đến trả kết quả, qua đó nâng cao chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp.
Hài hòa giữa trách nhiệm và động lực thực thi công vụ
Song song với việc bảo vệ quyền lợi của người bị thiệt hại, dự thảo luật cũng chú trọng hoàn thiện cơ chế hoàn trả đối với người thi hành công vụ có sai phạm. Các quy định mới được xây dựng theo hướng vừa bảo đảm tính răn đe, phòng ngừa vi phạm, vừa tạo sự hài hòa về quyền lợi để cán bộ, công chức yên tâm thực hiện nhiệm vụ, nhất là trong bối cảnh khuyến khích đổi mới, sáng tạo và dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.
Việc sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước lần này được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển quan trọng trong bảo vệ quyền công dân, nâng cao trách nhiệm của cơ quan công quyền, đồng thời xây dựng nền hành chính minh bạch, hiện đại và lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ.
