Trong kho tàng mỹ thuật truyền thống Việt Nam, tranh dân gian Đông Hồ và tranh dân gian Hàng Trống là hai dòng tranh tiêu biểu, mang vẻ đẹp tinh tế và đậm đà bản sắc dân tộc. Ra đời từ đời sống sinh hoạt và tâm hồn người Việt, mỗi dòng tranh mang một phong cách riêng: Đông Hồ mộc mạc, gần gũi với làng quê; Hàng Trống thanh nhã, giàu tính trang trí của chốn đô thị xưa. Dù khác nhau về kỹ thuật và cảm hứng thể hiện, nhưng cả hai đều phản ánh sâu sắc quan niệm thẩm mỹ, ước vọng và đời sống tinh thần của người Việt qua nhiều thế hệ.
Tranh dân gian Đông Hồ - loại hình nghệ thuật độc đáo, mang đậm bản sắc dân tộc
Trong kho tàng văn hoá truyền thống của dân tộc Việt Nam, tranh dân gian Đông Hồ là một loại hình nghệ thuật độc đáo, mang đậm bản sắc dân tộc và phản ánh sinh động đời sống tinh thần của người Việt xưa. Trải qua nhiều thế hệ, tranh Đông Hồ không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn là biểu tượng của văn hoá dân gian Việt Nam.
Vinh hoa – Phú quý
Tranh Đông Hồ (tên đầy đủ là tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ) có nguồn gốc từ làng Đông Hồ (nay thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh). Điểm đặc biệt của dòng tranh này là tất cả các nguyên liệu đều lấy từ thiên nhiên. Giấy in tranh là giấy điệp, được làm từ vỏ cây dó, phủ một lớp bột vỏ sò điệp tạo nên nền óng ánh. Màu sắc tranh cũng hoàn toàn tự nhiên: màu đen từ than lá tre, màu đỏ từ sỏi son, màu vàng từ hoa hòe, màu xanh từ lá chàm. Chính sự mộc mạc ấy đã tạo nên vẻ đẹp giản dị mà bền lâu cho tranh Đông Hồ.
Đàn gà mẹ, gà con
Với những nét tinh túy riêng và mang đậm những giá trị văn hóa to lớn, tranh tết Đông Hồ bằng những hình ảnh biểu tượng dân dã, gần gũi nhưng lại chứa đựng những thông điệp ẩn ngữ đầy tính nhân văn. Sự phong phú và đa dạng cả về mẫu mã, thể loại, chủ đề, tranh dân gian Đông Hồ phản ánh hầu như tất cả những gì diễn ra trong đời sống bình dị của người lao động như: Chăn trâu thổi sáo, Hứng dừa, Đấu vật, Đánh ghen… cho tới những ước mơ, khát vọng cuộc sống tốt đẹp hơn như Lễ trí, Nhân nghĩa, Vinh hoa, Phú quý, Lợn đàn, Gà đàn… Nét hấp dẫn của tranh dân gian Đông Hồ không chỉ đề cập đến cuộc sống: thóc đầy bồ, gà đầy sân, mong ước vinh hoa phú quý… mà còn đề cập đến cuộc sống lứa đôi, vợ chồng với cái nhìn hóm hỉnh mà sâu sắc. Hay những bức tranh mang ý nghĩa chúc phúc như “Đám cưới chuột”, “Lợn đàn”, “Gà đàn”… Qua mỗi bức tranh, người xem có thể cảm nhận được ước mơ về cuộc sống no đủ, hạnh phúc, yên bình và tinh thần lạc quan của người dân Việt Nam.
Đám cưới chuột
Nét độc đáo đầu tiên của tranh thu hút cảm nhận người xem chính là ở màu sắc và chất liệu giấy in. Giấy dùng in tranh là giấy dó được làm từ vỏ cây dó, với đặc tính xốp, mềm, mỏng, dai, dễ hút màu mà khi in không bị nhòe. Trên giấy được quét lên một lớp hồ điệp có nét sáng óng ánh rất đặc thù bằng cách: người ta nghiền nát vỏ con điệp (một loại sò vỏ mỏng ở biển) trộn với hồ (loại bột gạo tẻ, hoặc gạo nếp, có khi là bột sắn), dùng chổi lá thông quét lên mặt giấy dó. Với chổi lá thông sẽ tạo thành những đường ganh chạy theo đường quét và vỏ điệp tự nhiên cho màu trắng có ánh lấp lánh của những mảnh điệp nhỏ dưới ánh sáng, trong quá trình làm giấy điệp có thể pha thêm màu khác vào hồ. Màu sắc được sử dụng trong tranh là màu tự nhiên từ cây cỏ như màu đen từ than cây xoan hay than lá tre, màu xanh từ gỉ đồng, lá chàm, màu vàng từ hoa hòe, màu đỏ từ sỏi son, gỗ vang,… Đây là những màu cơ bản, không pha trộn.
Vinh quy bái Tổ
Không chỉ có giá trị nghệ thuật, mang tính biểu trưng, trang trí nhưng vẫn giữ được nét mộc mạc, dễ hiểu, rất gần với đời sống người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ; tranh Đông Hồ còn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Những hình ảnh, đường nét tuy đơn giản nhưng chứa đựng triết lý sống, bài học đạo đức và tinh thần nhân văn. Tranh vừa phản ánh hiện thực xã hội, vừa thể hiện thái độ phê phán nhẹ nhàng, hóm hỉnh thông qua lối biểu đạt dân gian giàu tính biểu tượng.
Ngày nay, trước sự phát triển mạnh mẽ của xã hội hiện đại, tranh dân gian Đông Hồ đang đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, với sự quan tâm của Nhà nước và ý thức gìn giữ của người dân, dòng tranh truyền thống này đang dần được khôi phục và phát huy giá trị. Việc bảo tồn tranh Đông Hồ không chỉ là giữ gìn một loại hình nghệ thuật mà còn là gìn giữ hồn cốt văn hoá dân tộc.
Nét độc đáo của tranh dân gian Hàng Trống
Tranh dân gian Hàng Trống là một dòng tranh truyền thống tiêu biểu của Thăng Long – Hà Nội, phản ánh đời sống tinh thần phong phú và kết tinh nhiều giá trị thẩm mỹ, tinh thần và tín ngưỡng của người Kinh kỳ xưa. Khác với nhiều dòng tranh dân gian khác, tranh Hàng Trống mang vẻ đẹp vừa dân dã, vừa thanh lịch, thể hiện rõ gu thẩm mỹ tinh tế của người dân Hà Thành.
Tranh Hương Chủ và câu đối Phúc - Thọ
Điểm độc đáo đầu tiên của tranh Hàng Trống nằm ở kỹ thuật sáng tác. Tranh thường được in phần nét bằng ván khắc gỗ, sau đó nghệ nhân dùng tay tô màu trực tiếp. Chính cách làm này khiến mỗi bức tranh đều có sắc thái riêng, không bức nào hoàn toàn giống bức nào. Màu sắc trong tranh thường là các gam màu tươi sáng như hồng, xanh, vàng, tím… được pha từ màu tự nhiên, tạo cảm giác vừa rực rỡ vừa hài hòa.
Nội dung của tranh Hàng Trống cũng rất phong phú. Bên cạnh các bức tranh thờ như Ngũ Hổ, Tứ Phủ, Thánh Mẫu, dòng tranh này còn có nhiều tranh sinh hoạt và trang trí mang ý nghĩa giáo dục, chúc phúc như “Lý ngư vọng nguyệt”, “Cá chép trông trăng”, “Tố nữ”. Qua từng hình ảnh, người xem có thể cảm nhận được ước mơ về cuộc sống no đủ, hạnh phúc, bình an và sự hướng thiện trong tâm hồn người Việt.
Bức tranh dân gian Hàng Trống “Lý ngư vọng nguyệt” được chuyển thể bằng nghệ thuật kim sa
Một nét đặc sắc khác là tính nghệ thuật và tính biểu cảm cao. Hình ảnh trong tranh Hàng Trống thường đề cao tính ước lệ, đường nét mềm mại, phóng khoáng. Nhân vật trong tranh thường mang vẻ thanh tao, nhẹ nhàng, phù hợp với không gian sinh hoạt của người Hà Nội xưa, đặc biệt trong dịp Tết.
Trải qua hành trình tồn tại và phát triển, Tranh Hàng Trống cũng góp phần quan trọng vào tiến trình phát triển nghề làm tranh dân gian, làm cho nghề làm tranh truyền thống ở Việt Nam ta trở nên phồn thịnh một thời. Những sản phẩm nghệ thuật đặc sắc của dòng tranh Hàng Trống, cũng như tranh Đông Hồ, từ lâu đã rất nổi tiếng không chỉ ở trong nước, mà còn ở nhiều nước trên thế giới.
Bộ Tứ bình của dòng tranh Hàng Trống
Ngày nay, dù không còn phổ biến như trước, tranh dân gian Hàng Trống vẫn là một di sản văn hóa quý giá. Việc gìn giữ và phát huy giá trị của dòng tranh này không chỉ giúp bảo tồn nghệ thuật truyền thống mà còn góp phần nuôi dưỡng tình yêu văn hóa dân tộc cho các thế hệ trẻ. Tranh Hàng Trống, với vẻ đẹp riêng và chiều sâu văn hóa, xứng đáng là niềm tự hào của nghệ thuật dân gian Việt Nam.
Vẻ đẹp tinh tế của tranh dân gian Đông Hồ và tranh dân gian Hàng Trống không chỉ nằm ở đường nét, màu sắc hay bố cục, mà còn ở những giá trị văn hóa, tinh thần được gửi gắm trong từng bức tranh. Giữa nhịp sống hiện đại, hai dòng tranh ấy vẫn giữ nguyên ý nghĩa như một phần ký ức văn hóa dân tộc, nhắc nhở mỗi chúng ta về cội nguồn, về vẻ đẹp giản dị mà sâu lắng của nghệ thuật truyền thống Việt Nam./.
Nguyễn Nhật Mai
Lớp 11 Văn 1, Trường THPT Chuyên Hà Nội – Amsterdam
