Việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng dự thảo Thông tư quy định tiêu chí phân loại, điều kiện thành lập, tổ chức lại, giải thể đơn vị sự nghiệp công lập thuộc ngành, lĩnh vực nông nghiệp và môi trường cho thấy yêu cầu tiếp tục hoàn thiện mô hình tổ chức theo hướng rõ chức năng, đúng nhiệm vụ, tăng tính tự chủ và nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ công. Đây không chỉ là câu chuyện sắp xếp đầu mối, mà còn là một bước trong đổi mới phương thức quản lý ngành, gắn tổ chức bộ máy với chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp và yêu cầu phát triển bền vững.
Chuẩn hóa đơn vị sự nghiệp công lập nông nghiệp và môi trường: Từ sắp xếp bộ máy đến nâng chất lượng dịch vụ công. Ảnh minh họa - TL
Rõ tiêu chí để tránh phát sinh đầu mối, chồng lấn chức năng
Đơn vị sự nghiệp công lập là một cấu phần quan trọng trong hệ thống cung ứng dịch vụ công. Đối với nông nghiệp và môi trường, vai trò này càng đặc thù bởi phạm vi quản lý rộng, liên quan trực tiếp đến đất đai, tài nguyên nước, khí tượng thủy văn, môi trường, trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, lâm nghiệp, thủy lợi, phòng chống thiên tai, khuyến nông và nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội khác.
Trong thực tế quản lý, nếu mạng lưới đơn vị sự nghiệp phát triển thiếu một hệ thống tiêu chí thống nhất, nguy cơ dễ xuất hiện là chức năng chồng lấn, nhiệm vụ giao thoa, đầu mối nhiều nhưng hiệu quả cung ứng dịch vụ công chưa tương xứng. Vì vậy, việc xây dựng tiêu chí phân loại ngay từ khâu xác định chức năng, nhiệm vụ có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình tinh gọn và nâng cao hiệu lực quản lý.
Theo dự thảo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đơn vị sự nghiệp công lập thuộc ngành, lĩnh vực nông nghiệp và môi trường được xem xét thành lập khi đáp ứng một trong ba nhóm tiêu chí: phục vụ chức năng quản lý nhà nước của bộ, ngành, địa phương; hỗ trợ thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước; hoặc cung cấp dịch vụ sự nghiệp công thuộc ngành, lĩnh vực nông nghiệp và môi trường.
Cách tiếp cận này đáng chú ý ở chỗ đặt chức năng và nhu cầu thực tế làm cơ sở xem xét sự tồn tại của một đơn vị sự nghiệp. Một đơn vị mới không nên được hình thành chỉ vì nhu cầu tổ chức bộ máy, mà trước hết phải trả lời được câu hỏi: đơn vị đó giải quyết nhiệm vụ công nào, phục vụ đối tượng nào và giá trị công mà đơn vị tạo ra là gì?
Đây cũng là điểm phù hợp với tinh thần của Nghị định số 299/2026/NĐ-CP về tổ chức đơn vị sự nghiệp công lập, có hiệu lực từ ngày 28/7/2026. Nghị định quy định việc thành lập, tổ chức lại, giải thể, chuyển giao, phân loại, xếp hạng và tự chủ về tổ chức bộ máy của đơn vị sự nghiệp công lập; đồng thời xác lập các nhóm tiêu chí phân loại theo vị trí pháp lý, lĩnh vực cung cấp dịch vụ, tính chất nhiệm vụ và mức độ tự chủ tài chính.
Như vậy, dự thảo Thông tư chuyên ngành không đứng độc lập mà được xây dựng trong một khung pháp lý mới về tổ chức đơn vị sự nghiệp công lập. Đây là cơ sở để các bộ, ngành, địa phương có thể nhìn nhận mạng lưới đơn vị sự nghiệp không đơn thuần theo số lượng đầu mối, mà theo chức năng, nhiệm vụ, lĩnh vực cung ứng dịch vụ và khả năng tự chủ.
Tổ chức lại phải gắn với hiệu quả, không đơn thuần là phép cộng cơ học
Một trong những vấn đề đáng quan tâm nhất trong quá trình sắp xếp đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức lại không nên dừng ở việc “gộp” các đầu mối. Nếu chỉ sáp nhập về mặt hành chính nhưng vẫn giữ nguyên cách vận hành, nhân sự, nhiệm vụ và cơ chế tài chính cũ, hiệu quả của quá trình tổ chức lại có thể không đạt được như kỳ vọng.
Dự thảo Thông tư quy định việc tổ chức lại đơn vị sự nghiệp công lập thuộc ngành, lĩnh vực nông nghiệp và môi trường thực hiện theo khoản 2 Điều 5 Nghị định số 299/2026/NĐ-CP; đơn vị hình thành sau tổ chức lại phải tiếp tục đáp ứng các điều kiện theo quy định của dự thảo và pháp luật có liên quan.
Điểm này đặt ra một yêu cầu quản lý quan trọng: sau sắp xếp phải hình thành một đơn vị có năng lực thực hiện nhiệm vụ tốt hơn hoặc ít nhất phải bảo đảm hiệu quả tương đương với trước khi tổ chức lại.
Đặc biệt, dự thảo lưu ý việc tổ chức lại các đơn vị do ngân sách nhà nước bảo đảm chi thường xuyên hoặc tự bảo đảm một phần chi thường xuyên không được làm tăng thêm số lượng người hưởng lương từ ngân sách nhà nước đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Trường hợp sáp nhập, hợp nhất các đơn vị có mức độ tự chủ tài chính khác nhau, mức độ tự chủ của đơn vị sau tổ chức lại được quyết định bởi cơ quan có thẩm quyền.
Đây là kinh nghiệm quản lý có thể nhìn rộng hơn phạm vi ngành nông nghiệp và môi trường. Sắp xếp tổ chức bộ máy phải đồng thời xử lý ba bài toán: đầu mối, con người và nguồn lực. Nếu chỉ giảm số lượng đơn vị nhưng không tái cấu trúc vị trí việc làm, không phân định lại nhiệm vụ và không thay đổi phương thức tài chính thì rất khó tạo ra sự thay đổi thực chất.
Trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, yêu cầu này càng rõ bởi đặc thù công việc ngày càng dựa nhiều hơn vào dữ liệu, công nghệ và năng lực chuyên môn. Một đơn vị quy mô không lớn nhưng có đội ngũ chuyên môn tốt, hệ thống dữ liệu hiện đại và cơ chế vận hành linh hoạt có thể tạo ra giá trị lớn hơn một tổ chức đông người nhưng nhiệm vụ phân tán.
Vì vậy, tổ chức lại cần được coi là cơ hội để thiết kế lại quy trình hoạt động, chứ không chỉ là điều chỉnh sơ đồ tổ chức.
Từ khuyến nông đến khoa học công nghệ: Đặt năng lực chuyên môn vào trung tâm
Một nội dung đáng chú ý trong dự thảo là nhóm đơn vị sự nghiệp công lập hỗ trợ thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước. Theo đề xuất, các đơn vị này có thể hoạt động trong những lĩnh vực như khuyến nông; nghiên cứu chiến lược, chính sách; thông tin, tuyên truyền; nghiên cứu khoa học và công nghệ, lý luận, nghiệp vụ; đào tạo, bồi dưỡng công chức, viên chức và cán bộ quản lý, cùng các hoạt động sự nghiệp công khác hỗ trợ nhiệm vụ quản lý nhà nước.
Cách xác định này cho thấy vai trò của đơn vị sự nghiệp công lập đang có sự dịch chuyển từ mô hình cung ứng dịch vụ truyền thống sang mô hình hỗ trợ quản trị ngành bằng tri thức, dữ liệu, khoa học và công nghệ.
Đối với nông nghiệp, chuyển đổi số đang làm thay đổi phương thức sản xuất, từ quản lý vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, dự báo thời tiết đến quản lý chuỗi cung ứng và thị trường. Đối với môi trường, dữ liệu quan trắc, viễn thám, bản đồ số, cơ sở dữ liệu đất đai và các hệ thống giám sát ngày càng đóng vai trò quan trọng trong hoạch định chính sách và tổ chức thực thi.
Trong bối cảnh đó, đơn vị sự nghiệp công lập không thể chỉ được đánh giá qua quy mô nhân sự hoặc số lượng nhiệm vụ được giao. Một tiêu chí quan trọng hơn là khả năng tạo ra dịch vụ công có chất lượng, thông tin có giá trị và sản phẩm chuyên môn phục vụ quản lý.
Đây cũng là cơ sở để các đơn vị sự nghiệp chủ động đổi mới phương thức hoạt động. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào kinh phí ngân sách, những đơn vị có khả năng cung ứng dịch vụ có thể từng bước phát triển nguồn thu hợp pháp, nâng mức tự chủ và tái đầu tư cho nhân lực, công nghệ, cơ sở vật chất.
Nghị định 299/2026/NĐ-CP xác định mức độ tự chủ tài chính là một trong các tiêu chí phân loại đơn vị sự nghiệp công lập. Đồng thời, quy định mới yêu cầu việc xây dựng tiêu chí phân loại phải phù hợp với tính chất hoạt động, tính chất dịch vụ và yêu cầu đặc thù của từng ngành, lĩnh vực.
Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa thực tiễn: không thể áp dụng một mô hình tự chủ giống nhau cho mọi đơn vị sự nghiệp. Một đơn vị nghiên cứu, một trung tâm khuyến nông, một đơn vị quan trắc môi trường hay một tổ chức cung cấp dịch vụ kỹ thuật có đặc điểm hoạt động rất khác nhau. Cơ chế quản lý vì vậy cần đủ thống nhất để bảo đảm kỷ luật công vụ, nhưng cũng đủ linh hoạt để phát huy đặc thù chuyên môn.
Giải thể phải đi cùng trách nhiệm về tài sản, tài chính và đất đai
Một khâu thường phức tạp trong quá trình sắp xếp tổ chức là xử lý những đơn vị không còn phù hợp với yêu cầu phát triển. Dự thảo quy định việc giải thể thực hiện theo Nghị định số 299/2026/NĐ-CP và pháp luật có liên quan. Đáng chú ý, đơn vị bị giải thể phải hoàn thành các nghĩa vụ về tài chính, tài sản, đất đai, các khoản vay, nợ phải trả và những nghĩa vụ khác; đồng thời phải được cơ quan, tổ chức có thẩm quyền xác nhận bằng văn bản.
Quy định này có ý nghĩa không chỉ về mặt thủ tục mà còn về trách nhiệm quản lý tài sản công.
Đối với lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, nhiều đơn vị sự nghiệp có quỹ đất, trụ sở, phòng thí nghiệm, trạm quan trắc, cơ sở nghiên cứu, cơ sở thực nghiệm hoặc hệ thống trang thiết bị chuyên ngành. Khi một đơn vị được tổ chức lại hoặc giải thể, câu chuyện không kết thúc ở quyết định hành chính. Vấn đề quan trọng tiếp theo là tài sản được xử lý thế nào, chuyển giao cho đâu, tiếp tục sử dụng ra sao và làm thế nào để tránh thất thoát hoặc lãng phí nguồn lực công.
Kinh nghiệm từ thực tiễn quản lý cho thấy, phương án tổ chức lại càng phải đi trước một bước so với phương án xử lý tài sản. Khi đề án sắp xếp được xây dựng, cần đồng thời lập phương án nhân sự, tài chính, đất đai, tài sản, dữ liệu và hồ sơ chuyên môn. Đây là điều kiện để quá trình chuyển tiếp diễn ra liên tục, không làm gián đoạn các dịch vụ công thiết yếu.
Mặt khác, việc giải thể cũng cần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của viên chức, người lao động, đồng thời xử lý minh bạch các nghĩa vụ tài chính. Một cuộc sắp xếp thành công không chỉ được đo bằng số đơn vị giảm đi, mà bằng việc sau sắp xếp nhiệm vụ vẫn được duy trì, chất lượng dịch vụ được bảo đảm và nguồn lực công được sử dụng hiệu quả hơn.
Kinh nghiệm quản lý: Lấy nhiệm vụ và chất lượng dịch vụ làm “thước đo”
Từ những nội dung của dự thảo có thể rút ra một số kinh nghiệm quan trọng đối với việc tổ chức mạng lưới đơn vị sự nghiệp công lập trong giai đoạn mới.
Trước hết, mọi quyết định thành lập, tổ chức lại hay giải thể cần xuất phát từ nhu cầu cung ứng dịch vụ công và yêu cầu quản lý thực tế, không xuất phát từ nhu cầu duy trì đầu mối.
Thứ hai, cần xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá gắn với kết quả đầu ra. Với đơn vị khuyến nông có thể là hiệu quả chuyển giao tiến bộ kỹ thuật; với đơn vị nghiên cứu là chất lượng sản phẩm khoa học và khả năng ứng dụng; với đơn vị quan trắc là độ tin cậy, tính kịp thời của dữ liệu; với đơn vị cung cấp dịch vụ kỹ thuật là chất lượng và mức độ đáp ứng nhu cầu xã hội.
Thứ ba, tổ chức bộ máy phải đi cùng tự chủ tài chính và tự chủ chuyên môn ở mức phù hợp. Khi đơn vị được giao quyền chủ động hơn, trách nhiệm giải trình cũng phải rõ hơn.
Thứ tư, chuyển đổi số cần được coi là một cấu phần của quá trình tổ chức lại. Việc sáp nhập các đơn vị nếu không đồng thời tích hợp cơ sở dữ liệu, quy trình nghiệp vụ và nền tảng quản trị sẽ khó tạo ra hiệu quả thực chất.
Cuối cùng, việc sắp xếp cần có lộ trình và cơ chế giám sát sau tổ chức lại. Một đơn vị mới thành lập hoặc sau sáp nhập cần được đánh giá định kỳ về nhiệm vụ, nhân sự, tài chính, chất lượng dịch vụ và mức độ hài lòng của đối tượng phục vụ.
Dự thảo Thông tư của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang được lấy ý kiến, vì vậy các tiêu chí và quy định cụ thể vẫn có thể tiếp tục được hoàn thiện trước khi ban hành. Tuy nhiên, ngay từ quá trình xây dựng chính sách, việc đặt ra các tiêu chí rõ ràng cho thành lập, phân loại, tổ chức lại và giải thể đã cho thấy một cách tiếp cận ngày càng chú trọng đến hiệu quả vận hành của bộ máy.
Trong tiến trình cải cách tổ chức khu vực công, tinh gọn không nên được hiểu đơn giản là giảm số lượng đầu mối. Giá trị cuối cùng của cải cách nằm ở việc mỗi đầu mối còn lại thực sự cần thiết, có chức năng rõ ràng, sử dụng nguồn lực hợp lý và tạo ra sản phẩm, dịch vụ công có chất lượng.
Đối với nông nghiệp và môi trường – hai lĩnh vực gắn trực tiếp với sản xuất, đời sống, tài nguyên và phát triển bền vững – yêu cầu đó càng trở nên rõ nét. Một mạng lưới đơn vị sự nghiệp được tổ chức khoa học sẽ không chỉ góp phần giảm tầng nấc quản lý, mà còn tạo nền tảng để đưa khoa học công nghệ, dữ liệu và nguồn nhân lực chất lượng cao vào quản trị ngành.
Đó chính là bước chuyển từ “quản lý đơn vị” sang “quản trị kết quả” – một yêu cầu ngày càng quan trọng trong quá trình hiện đại hóa nền hành chính và nâng cao chất lượng dịch vụ công.
ThS Hà Hương Hiền
__________________________________________
Tài liệu tham khảo
- Chính phủ, Nghị định số 299/2026/NĐ-CP ngày 28/7/2026 quy định tổ chức đơn vị sự nghiệp công lập.
- Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Dự thảo Thông tư quy định tiêu chí phân loại, điều kiện thành lập, tổ chức lại, giải thể đơn vị sự nghiệp công lập thuộc ngành, lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, tháng 9/2026.
- Báo Điện tử Chính phủ, “Tiêu chí phân loại, điều kiện thành lập, giải thể đơn vị sự nghiệp công lập lĩnh vực nông nghiệp và môi trường”, ngày 22/9/2026.
- Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, “Tiêu chí phân loại đơn vị sự nghiệp công lập”, ngày 29/7/2026.
