18/11/2026 lúc 01:47 (GMT+7)
Breaking News

Công nghiệp đường sắt: Từ bài toán tránh đầu tư trùng lặp đến chiến lược tự chủ quốc gia

Trong tiến trình hiện đại hóa hạ tầng giao thông, phát triển công nghiệp đường sắt không đơn thuần là xây dựng nhà máy sản xuất phương tiện hay hình thành những khu công nghiệp chuyên ngành. Đây là bước đi có ý nghĩa chiến lược nhằm tạo dựng năng lực công nghiệp nền tảng, nâng cao khả năng làm chủ công nghệ và từng bước giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, yêu cầu đặt ra không chỉ là huy động vốn đầu tư mà còn phải tổ chức nguồn lực khoa học, thống nhất quy hoạch, phân định vai trò các chủ thể và bảo đảm hiệu quả khai thác lâu dài. Câu chuyện rà soát phương án đầu tư Tổ hợp công nghiệp đường sắt tại Hà Nội đang gợi mở nhiều kinh nghiệm quan trọng về tư duy quản lý và điều phối nguồn lực phát triển.

Ảnh minh họa - AI

Tránh trùng lặp - yêu cầu từ tư duy đầu tư tổng thể

Ngày 16/11/2026, tại cuộc họp về phương án triển khai Tổ hợp công nghiệp đường sắt, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh yêu cầu phát triển công nghiệp đường sắt theo hướng tự chủ quốc gia, bảo đảm hiệu quả đầu tư, tránh trùng lặp và lãng phí nguồn lực. Đây không chỉ là chỉ đạo đối với một dự án cụ thể mà còn phản ánh yêu cầu đổi mới tư duy trong quản lý đầu tư phát triển các ngành công nghiệp có tính nền tảng.

Theo định hướng đã được xác lập tại Quyết định số 2404/QĐ-TTg ngày 29/10/2025 của Thủ tướng Chính phủ, Tổ hợp công nghiệp đường sắt quy mô khoảng 250 ha được xác định tại khu vực xã Chuyên Mỹ và xã Ứng Hòa, thành phố Hà Nội. Tổ hợp được định hướng đảm nhiệm các chức năng nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm, sản xuất, lắp ráp, bảo trì và cung cấp sản phẩm công nghiệp phục vụ đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao.

Trong khi Bộ Xây dựng đang triển khai nhiệm vụ nghiên cứu, chuẩn bị đầu tư theo trình tự đầu tư công, Hà Nội cũng có đề xuất đầu tư khu công nghiệp đường sắt tại khu vực lân cận, với chức năng và nhiệm vụ tương tự. Sự xuất hiện của các phương án đầu tư có điểm giao thoa đặt ra yêu cầu phải rà soát, tích hợp và thống nhất định hướng trước khi triển khai trên thực tế.

Vấn đề cốt lõi ở đây không nằm ở việc có bao nhiêu chủ thể tham gia đầu tư, mà là các dự án có thực sự bổ trợ cho nhau hay đang cùng hướng đến một chức năng, một thị trường và một nhóm năng lực sản xuất. Nếu thiếu sự điều phối tổng thể, việc hình thành nhiều cơ sở có chức năng tương đồng có thể dẫn đến phân tán vốn, chia nhỏ nhu cầu thị trường, gia tăng chi phí hạ tầng và tạo ra năng lực sản xuất dư thừa.

Đặc biệt, công nghiệp đường sắt là lĩnh vực đòi hỏi vốn đầu tư lớn, công nghệ chuyên sâu, thời gian hoàn vốn dài và hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt. Một tổ hợp công nghiệp không thể được đánh giá đơn thuần bằng diện tích đất, quy mô vốn hay số lượng nhà xưởng, mà phải được xem xét trên khả năng hình thành chuỗi năng lực công nghiệp có tính liên kết, vận hành hiệu quả và đáp ứng nhu cầu thực tế.

Bài học quản lý quan trọng được đặt ra là phải chuyển từ tư duy phát triển dự án riêng lẻ sang tư duy quy hoạch và tổ chức hệ sinh thái công nghiệp. Trong đó, mỗi hạng mục đầu tư cần được xác định rõ vị trí, chức năng, năng lực và mối quan hệ với toàn bộ mạng lưới sản xuất, cung ứng, bảo trì và khai thác đường sắt.

Huy động nguồn lực xã hội, phân định rõ vai trò Nhà nước và doanh nghiệp

Một điểm đáng chú ý trong phương án phát triển Tổ hợp công nghiệp đường sắt là yêu cầu kết hợp nguồn lực đầu tư công với sự tham gia của doanh nghiệp. Đây là hướng tiếp cận phù hợp trong bối cảnh nhu cầu phát triển kết cấu hạ tầng ngày càng lớn, trong khi ngân sách nhà nước cần được phân bổ có trọng tâm, trọng điểm.

Thực tế cho thấy, Nhà nước giữ vai trò quan trọng trong quy hoạch, xây dựng thể chế, đầu tư kết cấu hạ tầng thiết yếu và tạo lập môi trường phát triển. Trong khi đó, doanh nghiệp có thể phát huy lợi thế về vốn, công nghệ, năng lực quản trị, tổ chức sản xuất và khả năng tiếp cận thị trường.

Với công nghiệp đường sắt, sự phân định này càng cần thiết. Những hạng mục mang tính nền tảng, có tác động lan tỏa rộng, đòi hỏi sự thống nhất về quy hoạch và kết nối hệ thống có thể được Nhà nước ưu tiên đầu tư hoặc tổ chức đầu tư phù hợp. Các hoạt động sản xuất, lắp ráp phương tiện, cung ứng linh kiện, thiết bị, bảo trì, sửa chữa và dịch vụ kỹ thuật có thể tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia theo năng lực và cơ chế thị trường.

Tại cuộc họp ngày 16/11, các ý kiến thống nhất cần làm rõ hình thức đầu tư, khả năng kết hợp các nguồn lực và phương thức tổ chức thực hiện. Đầu tư công nên tập trung vào hạ tầng, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp tham gia những hoạt động sản xuất, kinh doanh phù hợp. Điều quan trọng là xác định rõ phạm vi, trách nhiệm của từng bên, tránh tình trạng nhiều chủ thể cùng đầu tư vào một chức năng nhưng không có cơ chế phối hợp và khai thác thống nhất.

Từ góc độ quản lý, đây là kinh nghiệm đáng chú ý đối với các dự án công nghiệp quy mô lớn: Nhà nước không nhất thiết phải trực tiếp thực hiện mọi công đoạn, nhưng phải giữ vai trò kiến tạo, điều phối và bảo đảm lợi ích tổng thể. Doanh nghiệp không chỉ được nhìn nhận như một nguồn cung cấp vốn mà còn là chủ thể tham gia phát triển công nghệ, tổ chức sản xuất và hình thành thị trường.

Tuy nhiên, huy động nguồn lực xã hội không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý hoặc để các nhà đầu tư phát triển theo những mục tiêu riêng biệt. Cần có cơ chế lựa chọn nhà đầu tư minh bạch, tiêu chí đánh giá hiệu quả rõ ràng, quy định cụ thể về trách nhiệm chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và kết nối chuỗi cung ứng trong nước.

Khi các cơ chế này được thiết kế đồng bộ, nguồn lực nhà nước và tư nhân sẽ không đối lập hay cạnh tranh không cần thiết, mà có thể bổ sung cho nhau, cùng tạo ra năng lực công nghiệp chung.

Quy mô đầu tư phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn

Một trong những nguyên tắc quan trọng trong phát triển công nghiệp đường sắt là phải xác định quy mô đầu tư dựa trên nhu cầu thị trường và khả năng khai thác lâu dài. Đây là vấn đề có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả kinh tế của toàn bộ tổ hợp.

Đường sắt Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phát triển đồng thời nhiều loại hình, từ mạng lưới đường sắt quốc gia hiện hữu, đường sắt đô thị đến các tuyến đường sắt tốc độ cao trong tương lai. Mỗi loại hình có đặc điểm kỹ thuật, tiêu chuẩn vận hành, yêu cầu phương tiện và hệ thống thiết bị khác nhau. Tuy nhiên, giữa chúng vẫn tồn tại những không gian chung để phát triển năng lực sản xuất, bảo trì, kiểm định và cung ứng vật tư, linh kiện.

Do đó, việc quy hoạch tổ hợp công nghiệp cần đặt trong tổng thể nhu cầu phát triển mạng lưới đường sắt cả nước, thay vì chỉ xuất phát từ nhu cầu trước mắt của một địa phương hoặc một dự án.

Nếu đầu tư quá nhỏ, tổ hợp khó tạo được hiệu quả kinh tế theo quy mô, không đủ năng lực đáp ứng các đơn hàng lớn và khó hình thành chuỗi sản xuất đồng bộ. Ngược lại, nếu đầu tư quá lớn so với nhu cầu thực tế, nguy cơ dư thừa công suất, tăng chi phí vận hành và kéo dài thời gian thu hồi vốn sẽ hiện hữu.

Đáng chú ý, hiệu quả của một tổ hợp công nghiệp đường sắt không chỉ được quyết định bởi hoạt động sản xuất, lắp ráp phương tiện trong giai đoạn đầu. Vòng đời của hệ thống đường sắt kéo dài hàng chục năm, kéo theo nhu cầu thường xuyên về bảo dưỡng, sửa chữa, thay thế linh kiện, kiểm định an toàn, nâng cấp thiết bị và hỗ trợ kỹ thuật.

Vì vậy, cần xây dựng mô hình đầu tư có khả năng khai thác đa chức năng, đáp ứng nhu cầu hiện tại nhưng vẫn có dư địa mở rộng trong tương lai. Năng lực bảo trì, sửa chữa và cung ứng phụ tùng cần được xem là cấu phần chiến lược, không phải hoạt động phụ trợ.

Một tổ hợp được thiết kế tốt phải tạo ra giá trị trong suốt vòng đời khai thác của hệ thống đường sắt, thay vì chỉ tập trung vào thời điểm sản xuất và bàn giao phương tiện. Đây cũng là cách tiếp cận giúp giảm phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài, chủ động hơn trong bảo đảm kỹ thuật và hạn chế chi phí vận hành dài hạn.

Làm chủ công nghệ, hình thành chuỗi cung ứng trong nước

Nếu vốn đầu tư và mặt bằng là điều kiện cần thì công nghệ, nhân lực và năng lực sản xuất nội địa mới là yếu tố quyết định chiều sâu của công nghiệp đường sắt.

Một tổ hợp có thể được xây dựng với quy mô lớn, sở hữu dây chuyền hiện đại và sản xuất được phương tiện hoàn chỉnh, nhưng nếu phần lớn công nghệ cốt lõi, linh kiện quan trọng và hoạt động bảo trì chuyên sâu vẫn phụ thuộc vào đối tác nước ngoài thì mức độ tự chủ thực chất còn hạn chế.

Bởi vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là thu hút công nghệ mà phải xây dựng năng lực tiếp nhận, vận hành, cải tiến và từng bước làm chủ công nghệ. Đây là quá trình đòi hỏi chiến lược dài hạn, gắn kết chặt chẽ giữa đầu tư sản xuất với nghiên cứu khoa học, đào tạo nhân lực và phát triển doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ.

Kết luận số 49-KL/TW ngày 28/2/2023 của Bộ Chính trị đã xác định yêu cầu ưu tiên phát triển công nghiệp đường sắt đồng bộ với các ngành công nghiệp khác, từng bước tự chủ trong bảo trì, sản xuất phương tiện, vật tư và trang thiết bị đường sắt. Luật Đường sắt năm 2025 cũng đặt ra yêu cầu gắn các dự án đường sắt với chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao năng lực trong nước.

Những định hướng này cho thấy phát triển công nghiệp đường sắt cần được nhìn nhận như một quá trình tích lũy năng lực quốc gia, không phải hoạt động nhập khẩu dây chuyền rồi tổ chức lắp ráp đơn thuần.

Để đạt được mục tiêu đó, cần xác định rõ những lĩnh vực Việt Nam có thể làm chủ trước, những công nghệ cần hợp tác chuyển giao và những sản phẩm cần tiếp tục nghiên cứu để nội địa hóa. Có thể ưu tiên từng bước nâng cao năng lực sản xuất linh kiện, thiết bị điện, hệ thống điều khiển, thiết bị thông tin tín hiệu, vật liệu chuyên dụng và các cấu phần phục vụ bảo trì, sửa chữa.

Song song với đó, cần xây dựng mạng lưới liên kết giữa tổ hợp công nghiệp với các trường đại học kỹ thuật, viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo nghề và doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ. Đây chính là nền tảng để hình thành đội ngũ kỹ sư, chuyên gia, công nhân kỹ thuật có khả năng vận hành và làm chủ công nghệ.

Đặc biệt, chuyển giao công nghệ cần gắn với những cam kết cụ thể về tỷ lệ nội địa hóa, đào tạo nhân lực, quyền tiếp cận tài liệu kỹ thuật, năng lực sửa chữa và khả năng nâng cấp thiết bị. Nếu thiếu những yêu cầu này, việc tiếp nhận công nghệ có thể chỉ dừng ở khâu sử dụng sản phẩm mà chưa tạo ra giá trị gia tăng bền vững trong nước.

Từ một tổ hợp công nghiệp đến năng lực cạnh tranh quốc gia

Một điểm nhấn có ý nghĩa chiến lược trong chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc là mục tiêu phát triển công nghiệp đường sắt phải hướng tới tự chủ của quốc gia, không phải tự chủ của riêng một doanh nghiệp.

Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một dự án đầu tư. Bởi trong nền kinh tế hiện đại, năng lực công nghiệp quốc gia không được đo bằng quy mô tài sản của một doanh nghiệp riêng lẻ, mà bằng khả năng phối hợp của toàn bộ hệ sinh thái sản xuất, nghiên cứu, cung ứng và dịch vụ kỹ thuật.

Một doanh nghiệp có thể đầu tư dây chuyền sản xuất phương tiện hiện đại, nhưng để tạo dựng ngành công nghiệp đường sắt đủ sức phát triển lâu dài cần có nhiều doanh nghiệp cùng tham gia vào chuỗi giá trị. Doanh nghiệp lớn đảm nhiệm những khâu có yêu cầu công nghệ và vốn cao; doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể tham gia sản xuất linh kiện, vật tư, thiết bị phụ trợ; các viện nghiên cứu và trường đại học cung cấp tri thức, giải pháp kỹ thuật và nguồn nhân lực.

Đáng chú ý, việc các doanh nghiệp hợp tác, khai thác chung năng lực sản xuất, bảo trì và sửa chữa của tổ hợp có thể góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư cho cả Nhà nước và doanh nghiệp. Mô hình này cũng giúp hạn chế tình trạng mỗi doanh nghiệp tự xây dựng một hệ thống nhà xưởng, thiết bị và hạ tầng kỹ thuật riêng, trong khi công suất sử dụng không tương xứng với chi phí đầu tư.

Để thực hiện được điều đó, cần có cơ chế tiếp cận hạ tầng và dịch vụ dùng chung minh bạch, bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa các doanh nghiệp. Đồng thời, phải có quy định rõ về quyền sở hữu trí tuệ, bảo mật công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng và trách nhiệm bảo đảm an toàn kỹ thuật.

Về lâu dài, tổ hợp công nghiệp đường sắt không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn có thể trở thành nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực và quốc tế. Khi năng lực sản xuất, tiêu chuẩn kỹ thuật và trình độ quản trị được nâng cao, cơ hội mở rộng thị trường xuất khẩu sản phẩm công nghiệp đường sắt sẽ từng bước được hình thành.

Tuy nhiên, khả năng cạnh tranh quốc tế chỉ có thể được xây dựng trên nền tảng chất lượng, độ tin cậy, năng lực đổi mới công nghệ và hiệu quả chi phí, chứ không đơn thuần dựa vào quy mô đầu tư.

Kinh nghiệm quản lý: Thống nhất quy hoạch, rõ trách nhiệm, bảo đảm hiệu quả dài hạn

Từ quá trình rà soát phương án đầu tư Tổ hợp công nghiệp đường sắt có thể rút ra một số kinh nghiệm quan trọng đối với công tác quản lý các dự án công nghiệp chiến lược.

Trước hết, cần thống nhất quy hoạch và định hướng phát triển ngay từ đầu. Các bộ, ngành, địa phương phải phối hợp rà soát chức năng, quy mô, địa điểm và mối liên hệ giữa các phương án đầu tư, bảo đảm mỗi dự án là một cấu phần bổ trợ cho chiến lược chung. Quy hoạch cần đi trước một bước, tránh tình trạng quyết định đầu tư riêng lẻ rồi mới xử lý những bất cập về chức năng và kết nối.

Thứ hai, phải lựa chọn mô hình đầu tư phù hợp, kết hợp hiệu quả nguồn lực công và tư. Nhà nước tập trung vào những hạng mục hạ tầng thiết yếu, có tính chất nền tảng; doanh nghiệp tham gia đầu tư, sản xuất và kinh doanh theo năng lực. Cơ chế phối hợp cần được thiết kế minh bạch, xác định rõ trách nhiệm, quyền lợi và nghĩa vụ của từng chủ thể.

Thứ ba, mọi quyết định đầu tư cần dựa trên đánh giá đầy đủ về nhu cầu thị trường, hiệu quả kinh tế - xã hội, khả năng khai thác và chi phí vòng đời. Không nên chạy theo quy mô hoặc thành tích đầu tư, mà phải chú trọng năng lực vận hành thực tế và khả năng tạo ra giá trị lâu dài.

Thứ tư, cần đặt yêu cầu làm chủ công nghệ và phát triển chuỗi cung ứng trong nước thành tiêu chí xuyên suốt. Đầu tư công nghiệp không thể chỉ dừng ở việc tạo lập cơ sở vật chất, mà phải hướng tới nâng cao năng lực nghiên cứu, thiết kế, sản xuất và đổi mới sáng tạo.

Cuối cùng, cần bảo đảm sự thống nhất giữa quy hoạch công nghiệp với quy hoạch giao thông, sử dụng đất, hạ tầng kỹ thuật và bảo vệ môi trường. Vị trí tổ hợp phải thuận lợi cho kết nối với mạng lưới đường sắt, hệ thống logistics và các trung tâm công nghiệp liên quan. Đây là điều kiện quan trọng để giảm chi phí vận chuyển, nâng cao hiệu quả khai thác và bảo đảm tính bền vững.

Tại cuộc họp ngày 16/11, Phó Thủ tướng Thường trực đã yêu cầu Bộ Xây dựng rà soát, có quan điểm chính thức và báo cáo Thủ tướng Chính phủ, cấp có thẩm quyền về nhiệm vụ nghiên cứu, chuẩn bị đầu tư Tổ hợp công nghiệp đường sắt; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu triển khai nhanh để đáp ứng tiến độ phát triển đường sắt đô thị, bảo đảm tổ hợp có khả năng phục vụ cả đường sắt đô thị, đường sắt quốc gia hiện hữu và đường sắt tốc độ cao.

Đây là yêu cầu vừa mang tính cấp thiết, vừa có ý nghĩa định hướng lâu dài. Bởi tiến độ đầu tư cần được bảo đảm nhưng không thể đánh đổi bằng sự thiếu đồng bộ trong quy hoạch, chồng chéo về chức năng hay hạn chế về hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Phát triển công nghiệp đường sắt là hành trình dài, đòi hỏi sự kiên trì trong hoạch định chính sách, nhất quán trong tổ chức thực hiện và chủ động trong tiếp nhận, làm chủ công nghệ. Giá trị lớn nhất của Tổ hợp công nghiệp đường sắt không chỉ nằm ở những nhà xưởng được xây dựng hay phương tiện được sản xuất, mà ở năng lực công nghiệp mới được hình thành, đội ngũ nhân lực được trưởng thành và chuỗi cung ứng trong nước được nâng cấp.

Khi tư duy đầu tư tổng thể được đặt lên hàng đầu, nguồn lực Nhà nước và doanh nghiệp được kết nối hiệu quả, mục tiêu tự chủ công nghệ được cụ thể hóa bằng những bước đi thực chất, công nghiệp đường sắt sẽ có cơ hội trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy hiện đại hóa hạ tầng, nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng không gian phát triển của nền kinh tế Việt Nam.

Ngọc Anh