Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trên phạm vi toàn cầu, dữ liệu và hạ tầng số ngày càng trở thành những nguồn lực quan trọng của phát triển kinh tế - xã hội. Việt Nam đang đẩy mạnh xây dựng chính phủ số, kinh tế số và xã hội số, qua đó mở ra nhiều cơ hội nâng cao năng suất, hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh quốc gia. Quá trình này là yêu cầu ngày càng cấp thiết về bảo đảm an toàn thông tin và an ninh mạng như một điều kiện nền tảng cho sự phát triển bền vững của không gian số.
Khi không gian mạng trở thành môi trường hoạt động của các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và người dân, các nguy cơ mất an toàn thông tin và tấn công mạng cũng ngày càng gia tăng với phương thức tinh vi và mức độ ảnh hưởng lớn hơn. Thực tiễn cho thấy, an ninh mạng cần được tích hợp ngay từ quá trình thiết kế, xây dựng và vận hành các hệ thống số nhằm bảo đảm niềm tin số và duy trì hoạt động ổn định của nền kinh tế. Công an thành phố Đà Nẵng triển khai các nhiệm vụ bảo đảm an toàn thông tin, an ninh mạng phục vụ thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW là một minh chứng cho yêu cầu gắn kết chặt chẽ giữa bảo đảm an ninh mạng với phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Điều này cũng đặt ra yêu cầu nghiên cứu về vai trò của an ninh mạng như điều kiện tiên quyết của chuyển đổi số và những mô hình quản trị phù hợp để bảo đảm phát triển số an toàn, bền vững.
Chuyển đổi số là quá trình ứng dụng công nghệ số để thay đổi phương thức quản trị, sản xuất và cung cấp dịch vụ, trong khi an toàn thông tin và an ninh mạng hướng tới bảo đảm tính bí mật, toàn vẹn và khả dụng của hệ thống thông tin và dữ liệu. Các khái niệm về chủ quyền số và niềm tin số ngày càng được chú trọng, phản ánh yêu cầu bảo vệ lợi ích của quốc gia, tổ chức và cá nhân trên không gian mạng. Theo cách tiếp cận này, an ninh mạng không chỉ giới hạn ở việc bảo vệ các hệ thống kỹ thuật mà còn bao gồm bảo vệ dữ liệu, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia môi trường số, đồng thời góp phần giữ vững ổn định và an ninh quốc gia trong kỷ nguyên số.
Từ góc độ phát triển, an ninh mạng là nền tảng để xây dựng và vận hành hiệu quả chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Không có dữ liệu an toàn thì không thể phát triển kinh tế số một cách bền vững; không có hạ tầng số an toàn thì quá trình xây dựng chính phủ số sẽ đối mặt với nhiều rủi ro; và nếu thiếu niềm tin của người dân, doanh nghiệp thì các dịch vụ số khó có thể được tiếp nhận và khai thác hiệu quả. Các lý thuyết về quản trị rủi ro, quản trị số và phát triển bền vững đều cho rằng yêu cầu bảo đảm an ninh cần được tích hợp ngay từ khâu thiết kế, xây dựng và vận hành hệ thống theo mô hình "Security by Design". Điều đó cho thấy đầu tư cho an ninh mạng không chỉ là chi phí phòng ngừa rủi ro mà còn là đầu tư cho sự phát triển lâu dài và bền vững của nền kinh tế số.
Một trong những nhiệm vụ quan trọng của an ninh mạng là bảo vệ hạ tầng số quốc gia, bao gồm các trung tâm dữ liệu, hệ thống thông tin quan trọng, hạ tầng viễn thông, các nền tảng số quốc gia và hệ thống cung cấp dịch vụ công. Theo quy định pháp luật, các hệ thống thông tin trọng yếu phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về an ninh mạng trước khi đưa vào vận hành, thể hiện quan điểm coi an ninh là một yêu cầu tích hợp trong toàn bộ vòng đời của hệ thống số.
Trong nền kinh tế số, dữ liệu đang trở thành một nguồn lực phát triển có giá trị chiến lược. Dữ liệu cá nhân, dữ liệu doanh nghiệp, dữ liệu công và dữ liệu phục vụ quản trị quốc gia không chỉ là tài sản của từng chủ thể mà còn là nền tảng để xây dựng các dịch vụ số và tạo ra các giá trị kinh tế mới. Vì vậy, bảo vệ dữ liệu cũng chính là bảo vệ động lực tăng trưởng của nền kinh tế. Việc tham gia hoàn thiện các quy định liên quan đến Luật Dữ liệu, Luật Bảo vệ bí mật Nhà nước và đề xuất các giải pháp về bảo vệ dữ liệu cá nhân, ứng dụng trí tuệ nhân tạo đã cho thấy yêu cầu xây dựng hành lang pháp lý đồng bộ nhằm đáp ứng những thách thức mới của quá trình chuyển đổi số.
An ninh mạng đồng thời giữ vai trò quan trọng trong việc tạo dựng niềm tin cho người dân và doanh nghiệp khi tham gia môi trường số. Một không gian mạng thiếu an toàn có thể làm giảm mức độ tin cậy đối với các dịch vụ công trực tuyến và các giao dịch điện tử, làm gia tăng chi phí quản trị, chi phí phòng ngừa rủi ro và ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Việc tăng cường giám sát an toàn thông tin, thường xuyên đánh giá các hệ thống trọng yếu, kịp thời phát hiện và khắc phục các lỗ hổng bảo mật là những giải pháp cần thiết để củng cố niềm tin số và thúc đẩy quá trình chuyển đổi số diễn ra hiệu quả.
Thực tiễn triển khai tại thành phố Đà Nẵng cho thấy nhiều giải pháp đã được thực hiện đồng bộ như thành lập Tiểu ban An ninh mạng, nâng cấp Trung tâm điều hành, giám sát an toàn thông tin (SOC), triển khai các giải pháp bảo vệ hạ tầng mạng, ứng dụng, dữ liệu và người dùng, kết nối hệ thống SIEM của thành phố với Trung tâm An ninh mạng quốc gia, cũng như tăng cường phối hợp giữa các sở, ngành trong giám sát và ứng cứu sự cố. Những hoạt động này không chỉ góp phần nâng cao năng lực phòng ngừa và xử lý các nguy cơ trên không gian mạng mà còn tạo nền tảng quan trọng để quá trình chuyển đổi số được triển khai theo hướng an toàn, ổn định và bền vững.
Quá trình chuyển đổi số càng được đẩy mạnh thì các nguy cơ trên không gian mạng càng trở nên đa dạng và phức tạp. Các hình thức tấn công truyền thống, nhiều phương thức mới như tấn công có chủ đích, mã độc tống tiền, đánh cắp dữ liệu, tấn công vào chuỗi cung ứng số và lừa đảo trực tuyến đang gia tăng cả về quy mô lẫn mức độ tinh vi. Các cuộc tấn công này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn có thể làm gián đoạn hoạt động của các cơ quan, tổ chức, ảnh hưởng đến niềm tin của người dân và doanh nghiệp đối với môi trường số.
Bên cạnh những thách thức từ môi trường bên ngoài, nguồn lực phục vụ công tác bảo đảm an ninh mạng vẫn còn một số hạn chế. Thực tiễn cho thấy, đội ngũ chuyên gia an toàn thông tin chất lượng cao còn thiếu, năng lực bảo vệ hệ thống giữa các ngành, địa phương và doanh nghiệp chưa đồng đều, trong khi khoảng cách về trình độ số giữa các chủ thể tham gia quá trình chuyển đổi số vẫn còn khá lớn. Ở thành phố Đà Nẵng, những khó khăn như thiếu nhân lực chuyên sâu, hạ tầng kỹ thuật và Trung tâm điều hành, giám sát an toàn thông tin (SOC) chưa được đầu tư đồng bộ, hệ thống giám sát chưa phủ kín đến cấp cơ sở và nguồn kinh phí còn hạn chế là những vấn đề cần tiếp tục được khắc phục để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Khối lượng dữ liệu được tạo lập và lưu trữ ngày càng lớn, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật và các nền tảng số làm gia tăng mức độ kết nối giữa các hệ thống, đồng thời mở rộng phạm vi và mức độ tác động của các nguy cơ mất an toàn thông tin. Điều này đòi hỏi công tác quản trị an ninh mạng phải chuyển từ cách tiếp cận xử lý sự cố đơn lẻ sang quản trị rủi ro tổng thể, gắn chặt với toàn bộ quá trình thiết kế, xây dựng và vận hành các hệ thống số. Ngoài các yếu tố về công nghệ và hạ tầng, nhận thức của con người vẫn là một mắt xích quan trọng trong bảo đảm an ninh mạng. Thực tế cho thấy nhiều sự cố xuất phát từ việc thiếu kỹ năng số, thiếu hiểu biết về an toàn thông tin hoặc chưa tuân thủ đầy đủ các quy trình bảo mật. Vì vậy, xây dựng văn hóa an toàn số, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức cần được xem là một giải pháp có ý nghĩa lâu dài, không kém phần quan trọng so với đầu tư cho công nghệ.
Để an ninh mạng thực sự trở thành nền tảng của quá trình chuyển đổi số, cần đổi mới tư duy quản trị theo hướng chuyển từ ứng phó khi xảy ra sự cố sang chủ động phòng ngừa và quản trị rủi ro ngay từ đầu. Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng quản trị hiện đại, trong đó an ninh được tích hợp vào toàn bộ vòng đời của hệ thống số, từ khâu thiết kế, xây dựng đến vận hành và nâng cấp. Việc thường xuyên rà soát, đánh giá hệ thống, khắc phục các lỗ hổng bảo mật và tổ chức diễn tập ứng phó sự cố là những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao khả năng phòng thủ trước các nguy cơ trên không gian mạng.
Cùng với đổi mới tư duy, việc hoàn thiện thể chế và hành lang pháp lý cần tiếp tục được đẩy mạnh theo hướng đồng bộ hóa các quy định về chuyển đổi số và an ninh mạng, hoàn thiện cơ chế bảo vệ dữ liệu và tăng cường kiểm tra, đánh giá điều kiện an ninh đối với các hệ thống thông tin quan trọng. Thực tiễn triển khai tại Đà Nẵng cho thấy yêu cầu rà soát toàn diện các hệ thống phục vụ Nghị quyết số 57 và Đề án 06, kiên quyết tạm dừng hoặc ngắt kết nối đối với những hệ thống không đáp ứng yêu cầu an toàn thông tin, đồng thời bảo vệ tuyệt đối an toàn Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Cần xây dựng hệ sinh thái an ninh mạng quốc gia trên cơ sở tăng cường liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp công nghệ, viện nghiên cứu, trường đại học và cộng đồng người sử dụng. Trong mô hình này, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và điều phối, doanh nghiệp phát triển các giải pháp công nghệ, các cơ sở đào tạo cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao, còn người dân trở thành chủ thể của văn hóa an toàn số. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể sẽ góp phần nâng cao năng lực phát hiện, phòng ngừa và ứng phó với các nguy cơ an ninh mạng trong bối cảnh chuyển đổi số ngày càng sâu rộng.
Trong dài hạn, an ninh mạng cần được gắn kết chặt chẽ với chiến lược phát triển quốc gia và quá trình phát triển kinh tế số. Bảo vệ hệ thống số phải đi đôi với thúc đẩy đổi mới sáng tạo, mở rộng các dịch vụ số và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Chỉ khi an ninh mạng trở thành một trụ cột của quản trị số, quá trình chuyển đổi số mới có thể phát triển theo hướng nhanh, an toàn và bền vững, tạo nền tảng cho sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên số.
Chuyển đổi số và an ninh mạng là hai quá trình có mối quan hệ hữu cơ, trong đó an ninh mạng giữ vai trò nền tảng bảo đảm cho sự phát triển ổn định và bền vững của không gian số. Dữ liệu và công nghệ trở thành nguồn lực phát triển mới, bảo đảm an ninh mạng không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là một nội dung quan trọng của năng lực quản trị quốc gia hiện đại.
Để chuyển đổi số thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới, cần xây dựng môi trường số an toàn, tin cậy, lấy phòng ngừa rủi ro làm trọng tâm và phát huy sức mạnh tổng hợp của Nhà nước, doanh nghiệp và toàn xã hội. Về lâu dài, nâng cao năng lực bảo đảm an ninh mạng chính là tạo dựng nền tảng cho phát triển kinh tế số, củng cố chủ quyền số quốc gia và tăng cường năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong kỷ nguyên số./.
Đinh Văn Hiếu
