05/06/2023 lúc 04:17 (GMT+7)
Breaking News

Vai trò trung tâm của ASEAN: Thách thức, triển vọng và hàm ý đối với Việt Nam

Trong những năm gần đây, khái niệm “vai trò trung tâm của ASEAN” được nhắc đến nhiều hơn trong cả giới nghiên cứu, phân tích và giới chính trị, khẳng định tầm quan trọng đối với sự phát triển, hội nhập và gia tăng vai trò quốc tế của khối. Tuy nhiên, vai trò trung tâm của ASEAN đang đứng trước những thách thức cũng như cơ hội mới, cần được tiếp tục củng cố với những nỗ lực của các quốc gia thành viên, trong đó có Việt Nam.

Khái niệm về vai trò trung tâm của ASEAN

Hiện nay, khái niệm vai trò trung tâm của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) vẫn chưa có sự thống nhất, nhất là trong giới nghiên cứu và phân tích. Khái niệm vai trò trung tâm của ASEAN được bắt nguồn từ khoảng giữa những năm 90 của thế kỷ XX, song phải đến khi Hiến chương ASEAN ra đời năm 2007 và có hiệu lực vào năm 2008, khái niệm vai trò trung tâm ASEAN mới được pháp điển hóa trong Hiến chương. Trong đó, Hiến chương ASEAN nêu rõ mục tiêu chính của ASEAN là “duy trì vai trò trung tâm và chủ động của ASEAN như là động lực chính trong quan hệ và hợp tác với các đối tác bên ngoài trong một cấu trúc khu vực mở, minh bạch và bao trùm”. Theo đó, “ASEAN sẽ là lực lượng chính trong các thỏa thuận khu vực mà khối này khởi xướng và duy trì vai trò trung tâm của mình trong hợp tác khu vực và xây dựng cộng đồng”(1). Cho đến nay, vai trò trung tâm của ASEAN thường được gắn với các thuật ngữ, như “người cầm lái”, “điểm tựa của các thể chế khu vực”, “người xây dựng đầu tiên” và “người triệu tập” đối với các thể chế đa phương ở châu Á, hoặc là “nhà lãnh đạo”, “trung tâm thể chế”, “đội tiên phong”, “hạt nhân”...

Các học giả cũng có những quan điểm không trùng khớp nhau về việc nhìn nhận vai trò trung tâm của ASEAN. Học giả Tan See Seng của Trường Nghiên cứu quốc tế S. Rajaratnam (RSIS), Đại học Công nghệ Nanyang, Xin-ga-po cho rằng, vai trò trung tâm của ASEAN thể hiện ở chỗ khối này được nhìn nhận với tư cách là một “người triệu tập”(2). Cựu Tổng Thư ký ASEAN Rô-đôn-phô Xê-vê-ri-nô (Rodolfo Severino) nhận định, vai trò trung tâm của ASEAN có thể được hiểu là “vai trò lãnh đạo”. Cùng quan điểm này, nghiên cứu của Li Giôn (Lee Jones)(3) (Đại học London, Anh) và Ri-sác Xtúp (Richard Stubb)(4) (Đại học McMaster, Ca-na-đa) coi vai trò trung tâm của ASEAN là khả năng lãnh đạo việc thiết lập nền tảng cho sự tham vấn và ảnh hưởng của khu vực, hoặc định hình cách thức thảo luận các vấn đề liên quan. Mê-ly Ca-ba-lê-rô - An-tô-ni (Mely Caballero-Anthony)(5), Trường RSIS (Xin-ga-po) cho rằng, vai trò trung tâm của ASEAN cần có sự ủng hộ của các cường quốc. Đồng thời, ông nhấn mạnh các cường quốc châu Á - Thái Bình Dương không có khả năng lãnh đạo các thể chế khu vực châu Á vì thiếu sự tin tưởng lẫn nhau và thiếu tính hợp pháp, do vậy, ASEAN có sức mạnh “triệu tập” các quốc gia trong khu vực.

Trong khi đó, A-mi-táp A-cha-ri-a (Amitav Acharya), Đại học American, (Mỹ) lập luận rằng, sự cạnh tranh giữa các cường quốc mới thực sự hỗ trợ cho vai trò trung tâm của ASEAN(6). Đồng thời, trong nghiên cứu khác, A-cha-ri-a cho rằng, ASEAN là “nguồn gốc” hoặc là nhóm khu vực khả thi đầu tiên ở châu Á... và vai trò trung tâm của ASEAN có nghĩa là ASEAN cung cấp “mô hình” cho các nhóm tiểu vùng khác nhau ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương và rộng hơn nữa(7). Tuy nhiên, Tan See Seng cho rằng quan niệm về vị trí trung tâm của ASEAN trong chủ nghĩa khu vực không phải do sức mạnh vật chất hay cấu trúc tổng hợp của các quốc gia thành viên, mà do tổ chức hoạt động như một người triệu tập và/hoặc thúc đẩy chủ nghĩa khu vực Đông Á. Năm 2010, cựu Ngoại trưởng Mỹ Hi-la-ry Clin-tơn mô tả ASEAN là “một điểm tựa cho cấu trúc khu vực mới nổi (châu Á) của khu vực”(8).

Từ những thành quả đạt được, ASEAN đã cụ thể hóa vai trò trung tâm của khối trên năm khía cạnh:

Một là, vai trò trung tâm của một ASEAN độc lập, tự cường. Theo đó, Tuyên bố Bangkok (năm 1967), Hiến chương ASEAN (thông qua năm 2007 và có hiệu lực từ năm 2008) đã thể hiện rõ mục tiêu xây dựng vai trò trung tâm của ASEAN đối với khối, trong đó ASEAN khẳng định việc nâng cao khả năng tự cường khu vực thông qua đẩy mạnh hợp tác trong các lĩnh vực chính trị, an ninh, kinh tế và văn hóa - xã hội. Việc thành lập Cộng đồng ASEAN trên ba trụ cột là Cộng đồng Chính trị - An ninh ASEAN (APSC), Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) và Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN (ASCC) cũng định hình vai trò trung tâm của khối đối với hợp tác nội tại. Do vậy, việc hoạch định các chiến lược phát triển của các nước thành viên theo hướng phù hợp với các cam kết của ASEAN.

Hai là, vai trò trung tâm trước các vấn đề nóng ở khu vực. Chẳng hạn như vấn đề Biển Đông từ năm 1992 đã chính thức trở thành vấn đề của ASEAN thông qua tuyên bố của ASEAN về vấn đề Biển Đông(9). ASEAN cũng thể hiện vai trò thông qua việc đàm phán với Trung Quốc về  Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) năm 2002 và tích cực đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC). Ngoài ra, vấn đề Biển Đông là một trong những chương trình nghị sự quan trọng tại các hội nghị thượng đỉnh của ASEAN cũng như trong các hội nghị của ASEAN với các đối tác bên ngoài.

Ba là, vai trò trung tâm trong quan hệ với nước lớn và đối tác, đối thoại khác. Vai trò trung tâm của ASEAN thể hiện trong khía cạnh này tương đối rõ ràng. Trong Hiến chương ASEAN cũng khẳng định “duy trì vai trò trung tâm và chủ động của ASEAN như là động lực chủ chốt trong quan hệ và hợp tác với các đối tác bên ngoài trong một cấu trúc khu vực mở, minh bạch và thu nạp”(10). Các đối tác bên ngoài của ASEAN, nhất là Mỹ và Trung Quốc, hiện nay đều ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN.

Bốn là, vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực. Hiện nay, các nước lớn đều có tham vọng thúc đẩy xây dựng cấu trúc khu vực theo cách riêng của mình, tuy nhiên trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng quyết liệt khiến các nước lớn buộc phải ủng hộ một cấu trúc khu vực mang tính bao trùm với vai trò trung tâm của ASEAN. Theo đó, sự vận hành của cấu trúc hiện nay dựa trên các cơ chế hợp tác do ASEAN dẫn dắt, chẳng hạn như Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị cấp cao Đông Á (EAS)...

Năm là, vai trò trung tâm trong tham gia, xử lý những vấn đề, thách thức mang tính toàn cầu. Tham vọng của ASEAN không chỉ dừng lại ở khu vực Đông Nam Á, rộng hơn là châu Á - Thái Bình Dương, mà còn thể hiện vai trò trung tâm của mình thông qua việc tham gia giải quyết các thách thức mang tính toàn cầu, trong đó có các thách thức an ninh phi truyền thống, các vấn đề nóng, như xung đột vũ trang ở những khu vực ngoài ASEAN, nhưng có tác động toàn cầu. ASEAN là tổ chức tiên phong xác lập các cơ chế để các bên có mâu thuẫn có thể ngồi lại với nhau, nhất là khi các bên khó có thể tiến hành các đối thoại song phương hiệu quả.

Thách thức và triển vọng đối với vai trò trung tâm của ASEAN

Về thách thức hiện nay

Thứ nhất, sự tranh cãi về vai trò trung tâm của ASEAN. Cho đến nay, quan niệm về vai trò trung tâm của ASEAN vẫn là chủ đề còn nhiều tranh cãi, không chỉ trong giới học giả, mà còn cả trong giới lãnh đạo ASEAN. Đối với một thuật ngữ được sử dụng rộng rãi như vậy trong giới học thuật và chính sách, về mặt lý thuyết, vai trò trung tâm của ASEAN vẫn chưa được xác định rõ ràng trong một thời gian dài. Vai trò của ASEAN với tư cách là một tác nhân trung tâm trong chủ nghĩa khu vực Đông Á đã được mô tả theo nhiều cách khác nhau. Chỉ gần đây, một số học giả giải thích vai trò trung tâm của ASEAN đã đạt được như thế nào và có thể tồn tại trong những điều kiện nào. Tuy nhiên, việc xác định rõ nội hàm của khái niệm “vai trò trung tâm ASEAN” là cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Điều này sẽ tránh được nhiều cách giải thích khác nhau về vai trò trung tâm của khối, đồng thời tránh rơi vào tình huống bị coi là nội hàm không chuẩn xác dưới góc nhìn của các học giả từ các trường phái lý thuyết quan hệ quốc tế.

Hiện nay, vai trò trung tâm của ASEAN đang ở ngã rẽ, chính vì vậy đã đến lúc ASEAN cần xem xét lại liệu các khuôn khổ quy chuẩn và các quy trình không chính thức còn phù hợp với môi trường an ninh mới hay không. Cựu Tổng Thư ký ASEAN Xu-rin Pi-xu-oăn (Surin Pitsuwan) đã mô tả về vai trò trung tâm của ASEAN chủ yếu thể hiện về hình thức song thiếu thực chất. Đồng thời, năm 2009, ông cũng phân biệt giữa “vai trò trung tâm biểu hiện ở sự thiện chí bề ngoài” và “vai trò trung tâm mang tính thực chất”. Nói cách khác, định nghĩa về vai trò trung tâm của ASEAN phải vượt ra ngoài “tính hình thức”, tức là ASEAN không chỉ thể hiện vai trò trung tâm đối với các thể chế như ASEAN+1, ASEAN+3, ARF và EAS, mà còn cần đi vào thực chất hơn thông qua việc xác định trọng tâm và chương trình nghị sự của các diễn đàn này, giúp định hình tương lai hội nhập khu vực ở châu Á - Thái Bình Dương và giải quyết các bất đồng trong khu vực. Thông qua các tiến trình khu vực do ASEAN khởi xướng hoặc dẫn dắt, ASEAN phải tạo ra nền tảng cho một loạt đối thoại, hợp tác và hành động về các vấn đề kinh tế, văn hóa, xã hội, chính trị và an ninh vì tương lai chung của khu vực. Để đạt được vai trò trung tâm và vai trò lãnh đạo, trước hết ASEAN phải dựa vào sức mạnh nội tại của Cộng đồng ASEAN (AC). Điều này đòi hỏi các quốc gia thành viên ASEAN phải đoàn kết, tăng cường phối hợp và tham gia như một nhóm gắn kết với các mục tiêu chung rõ ràng và với sự hỗ trợ tích cực của Ban Thư ký ASEAN.

Thứ hai, sự cạnh tranh gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc tại khu vực, nhất là trong vấn đề Biển Đông, đang tạo những thách thức to lớn đối với vai trò trung tâm của ASEAN. Mặc dù trong những năm gần đây, cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc có xu hướng ngày càng quyết liệt hơn, nhưng ASEAN vẫn phải xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với cả hai bên. Kiên định với vai trò là “người trung gian trung thực”, ASEAN phần lớn vẫn đứng ngoài cuộc trong cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc, bởi ASEAN không muốn bị rơi vào “cái bẫy Thucydides”(11). Thủ tướng Xin-ga-po Lý Hiển Long từng bày tỏ quan ngại về cuộc đối đầu Mỹ - Trung Quốc và những tác động đối với tương lai của châu Á(12). Tương tự, cựu Thủ tướng Ô-xtrây-li-a Ken-vin Rút đã nhắc đến khả năng xảy ra xung đột vũ trang giữa Mỹ và Trung Quốc, và một cuộc “Chiến tranh lạnh mới 2.0”(13).

Thứ ba, sự thiếu đoàn kết nội bộ trong khá nhiều trường hợp dường như làm suy yếu vai trò trung tâm của ASEAN. Đáng chú ý đó là sự gắn kết nội khối ASEAN đang có biểu hiện giảm dần. Hàng loạt sự kiện gần đây cho thấy sự đoàn kết của ASEAN đang suy giảm. Kể từ năm 2012, các thành viên ASEAN ngày càng phải đối mặt với thách thức trong việc duy trì đoàn kết. Đơn cử như việc ASEAN cần thống nhất trong việc phối hợp tìm kiếm giải pháp hiệu quả đối với vấn đề khủng hoảng ở Mi-an-ma, trong đó có việc hỗ trợ người dân Mi-an-ma vượt qua khó khăn, phục hồi kinh tế sau đại dịch COVID-19.

Bên cạnh đó, sự thay đổi trong chính sách ngoại giao của các nước thành viên cũng ảnh hưởng đến vai trò trung tâm của ASEAN. Là một tổ chức đưa ra nguyên tắc không đứng về bên nào trong cạnh tranh quyền lực giữa các nước lớn, song xu hướng hiện tại của một số quốc gia ASEAN trong việc xích lại gần một số cường quốc là một phép thử khác đối với tính trung tâm và thống nhất của ASEAN.

Thứ tư, sự hoài nghi về năng lực của ASEAN trong việc xây dựng vai trò trung tâm của khốiTrong một vài năm trở lại đây, vai trò trung tâm của ASEAN đã phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng, đe dọa sự gắn kết với tư cách là một cộng đồng khu vực. Một số thách thức về chính trị, kinh tế và an ninh xuất hiện làm lung lay niềm tin về ASEAN như một liên kết chặt chẽ giữa các quốc gia vừa và nhỏ nhằm thúc đẩy hòa bình, an ninh và thịnh vượng ở Đông Nam Á(14). Do vậy, các học giả hoài nghi về tính hiệu quả của ASEAN trong vai trò quản lý trật tự khu vực, trong đó có một số biểu hiện như ASEAN thiếu sức mạnh về thể chế (chẳng hạn như các thể chế do ASEAN lãnh đạo như ARF và EAS không có ban thư ký riêng...(15). Bên cạnh đó, căng thẳng địa - chính trị gia tăng có thể làm chia rẽ ASEAN và khiến khối này trở nên kém hiệu quả và có những điểm chưa phù hợp cần được đánh giá lại, nhất là trong bối cảnh trật tự khu vực đang thay đổi nhanh chóng(16).

Hơn nữa, vai trò trung tâm phụ thuộc vào năng lực lãnh đạo ASEAN của từng quốc gia. Theo cơ chế luân phiên, mỗi năm, vai trò chủ tịch ASEAN được một nước thành viên đảm nhận, do đó ASEAN có sự vận hành theo mong muốn khác nhau của nước chủ tịch trong việc thúc đẩy, thực hiện vai trò trung tâm của ASEAN. Không chỉ vậy, những vấn đề chính trị và an ninh nội bộ của các nước thành viên ASEAN cũng làm suy yếu cam kết của các nước thành viên đối với sự thống nhất trong ASEAN. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến vai trò trung tâm của ASEAN.

Thứ năm, tính trung lập của khối, không đứng về bên nào trong cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc. Trong những năm qua, ASEAN đã nâng cao uy tín và hiệu quả của mình bằng cách đóng vai trò một người trung gian trung thực, song dường như vai trò này phần nào bị ảnh hưởng khi sự cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc ở Đông Nam Á ngày càng nóng lên. Mặc dù sức ép của cạnh tranh các nước lớn tại khu vực đang gia tăng đối với ASEAN, nhưng ASEAN vẫn giữ nguyên tắc trung lập. Điều này khiến chính sách của cả Mỹ và Trung Quốc đối với ASEAN bị ảnh hưởng mặc dù cả hai nước vẫn tiếp tục coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN.

Thứ sáu, khả năng “xã hội hóa” các ý tưởng của ASEAN nhằm đạt được trật tự khu vực theo như mong muốn(17). Hay nói cách khác, những ý tưởng và cam kết ASEAN đưa ra có đủ sức thuyết phục hay buộc các nước lớn trong và ngoài khu vực thực hiện theo hay không. Rõ ràng, các cường quốc có những tính toán chiến lược riêng của mình, mặc dù về mặt hình thức họ vẫn tuyên bố ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN. Vì vậy, cần nhận thức giữa việc các nước lớn tuyên bố ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN với hành động thực tế của họ. Điều này có thể làm xói mòn vai trò trung tâm của ASEAN.

Thứ bảy, vai trò trung tâm của ASEAN bị ảnh hưởng trong bối cảnh chủ nghĩa đa phương đang bị đe dọa trên phạm vi toàn cầu. Chẳng hạn như trường hợp Anh rời Liên minh châu Âu (Brexit), sự suy yếu của một loạt hệ thống quốc tế khác. Theo nhận định của cựu Tổng Thư ký ASEAN X. Pi-xu-oăn, “thế giới giờ đây đã khác, và ASEAN phải vươn lên trước thách thức. ASEAN sẽ phải thực hiện một số điều chỉnh”. Ông nhấn mạnh thêm rằng, “chủ nghĩa đa phương, trong đó có ASEAN, đang bị tấn công”, và hiện nay sẽ là chủ nghĩa đơn phương, hay chủ nghĩa song phương giữa hai quốc gia. Vì vậy, ông X. Pi-xu-oăn đề xuất ASEAN cần hội nhập hơn, không bị phân tán để tránh việc trở thành một con tốt trong kịch bản “chia để trị”(18).

Về triển vọng đối với vai trò trung tâm của ASEAN

Nhìn một cách tổng thể, mặc dù còn nhiều thách thức, song vai trò trung tâm của ASEAN vẫn có nhiều cơ hội được củng cố trong thời gian tới. Một thực tế là hiện nay, hầu hết các cường quốc đều muốn gia tăng quan hệ với ASEAN. Trong khi đó, trải qua hơn 55 năm phát triển, ASEAN đã có những nỗ lực xây dựng và thúc đẩy vai trò trung tâm của mình. Chính vì vậy, trong bối cảnh thiếu sự tin cậy lẫn nhau giữa các cường quốc dẫn đến những nước này chấp nhận vai trò trung tâm của ASEAN nhiều hơn(19). Yếu tố ẩn chứa đằng sau khái niệm vai trò trung tâm của ASEAN gắn liền với khái niệm về niềm tin và bản sắc cốt lõi của ASEAN. Điều này cũng có nghĩa ASEAN xây dựng một chủ nghĩa khu vực dựa trên “phương cách ASEAN” bao trùm, cởi mở và không ràng buộc. ASEAN có thể khiến các cường quốc “có thể chấp nhận” các thể chế do ASEAN lãnh đạo như một “diễn đàn thảo luận” để gắn kết lẫn nhau trong việc xây dựng lòng tin và tạo ra sự hiểu biết chung về các vấn đề an ninh khu vực(20).

Mặc dù vậy, với vai trò là động lực xây dựng thể chế khu vực ở châu Á - Thái Bình Dương, ASEAN có thể sẽ tận dụng tốt “đặc quyền” trong việc thiết lập chương trình nghị sự và tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết vấn đề, thay vì chỉ dàn xếp cho những tuyên bố mang tính chất tham vọng của các bên. Do nguồn lực của ASEAN còn hạn chế, ASEAN cần tìm không gian mới, nơi an ninh hợp tác có thể hoạt động tốt nhất. Do đó, trong khi ASEAN cần nhiều hơn các quy trình không chính thức, chẳng hạn như “phương cách ASEAN”, để giải quyết các tranh chấp lãnh thổ và cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc ở khu vực, thì đại dịch COVD-19 tuy là một thách thức khác đối với ASEAN, nhưng lại là cơ hội tốt để khối này sử dụng các quy trình không chính thức trong giải quyết các thách thức. Hơn nữa, điều này có thể thúc đẩy vai trò trung tâm của khối trong thời gian tới. Có thể thấy rằng, việc giải quyết các thách thức an ninh phi truyền thống, như đại dịch, an ninh lương thực và hỗ trợ nhân đạo mang lại cho ASEAN không gian và nền tảng để gia tăng vai trò trung tâm của mình.

Như vậy, về mặt nhận thức, việc củng cố vai trò trung tâm của ASEAN không chỉ đem lại lợi ích cho khối, mà còn đối với các quốc gia thành viên, trong đó có Việt Nam. Chính vì vậy, việc các quốc gia thành viên tích cực ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN là biện pháp hiệu quả để bảo vệ lợi ích của mình. Việt Nam cũng xác định, “vai trò trung tâm” được hiểu là ASEAN luôn phối hợp quan điểm và hành động trong quan hệ với các đối tác, giữ vững vai trò “động lực chính” trong hợp tác, cũng như ở “vị trí trung tâm” trong nỗ lực định hình cấu trúc hợp tác ở khu vực dựa trên các khuôn khổ, diễn đàn do ASEAN khởi xướng và dẫn dắt. Với sự ra đời của Hiến chương ASEAN, “vai trò trung tâm” đã được pháp điển hóa, vừa trở thành mục tiêu, vừa trở thành nguyên tắc định hướng cho mọi hoạt động của ASEAN.

Trong khi vai trò trung tâm của ASEAN đang gặp phải những thách thức, cả bên trong cũng như bên ngoài, thì nỗ lực của các nước thành viên tích cực như Việt Nam nhằm thúc đẩy vai trò trung tâm của khối, có ý nghĩa quan trọng. Trên thực tế, Việt Nam đã tích cực và có những nỗ lực không ngừng trong việc củng cố vai trò trung tâm của khối. Chẳng hạn như trong năm Chủ tịch ASEAN 2020, Việt Nam tích cực thúc đẩy vai trò trung tâm trong một năm đầy thách thức. Trong các cuộc trao đổi song phương và đa phương với các đối tác bên ngoài, Việt Nam kêu gọi các nước đối tác ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN. Tuy nhiên, chúng ta cũng phải hiểu rằng vai trò trung tâm của ASEAN không phải là một điều hiển nhiên mà có, vì đó là kết quả của cả một quá trình lâu dài với những nỗ lực không ngừng nghỉ của ASEAN. Vai trò trung tâm cũng giống như quyền lực, có thể là một đặc điểm nhất thời của chính trị quốc tế. Giống như vai trò trung tâm có thể đạt được, nó cũng có thể bị mất đi. Thông qua việc gia tăng tính tự cường và gắn kết nội khối, ASEAN có thể củng cố đáng kể vị thế của mình ở môi trường bên ngoài. Chính vì vậy, các quốc gia thành viên cần ý thức được đoàn kết nội bộ là nhân tố nền tảng để củng cố vai trò trung tâm của ASEAN.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh cục diện thế giới ngày càng chia rẽ sâu sắc như hiện nay, sự cạnh tranh giữa các cường quốc trở nên quyết liệt hơn. Theo đó, niềm tin giữa các nước lớn ngày càng suy giảm mạnh mẽ. Song, các nước lớn tiếp tục đặt niềm tin vào ASEAN, tin tưởng vào vai trò trung tâm của ASEAN. Điều này sẽ là một cơ hội tốt để ASEAN khẳng định một cách vững chắc và toàn diện hơn vai trò trung tâm của mình. Do đó, các quốc gia thành viên cần nỗ lực nhiều hơn nữa trong việc xác định vai trò trung tâm của ASEAN một cách thực chất hơn. Trong bối cảnh các nước lớn không thể ngồi lại với nhau và thừa nhận nhau thì họ vẫn có thể thông qua vai trò trung tâm của ASEAN. Đồng thời, việc ASEAN cần xác định rõ ràng vai trò trung tâm của khối hiện nay không chỉ có ý nghĩa đối với bản thân khối này, mà còn đối với các đối tác của ASEAN. Lộ trình ASEAN xây dựng vai trò trung tâm đồng hành với các khái niệm về trọng tâm, động lực và định hình cấu trúc khu vực... Theo nghĩa này, động lực không chỉ là cung cấp khả năng lãnh đạo, mà còn là đưa ra định hướng hành động.

Có thể thấy, ASEAN đóng “vai trò trung tâm” trong ngoại giao và hợp tác ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương rộng lớn. Mặc dù phải đối diện với nhiều thách thức, song vai trò trung tâm của ASEAN trở thành yếu tố then chốt định hình tương lai phát triển của ASEAN. Việc Việt Nam và nhiều quốc gia thành viên ASEAN tích cực và chủ động thúc đẩy vai trò trung tâm của ASEAN cũng chính là gia tăng “sức đề kháng” cho ASEAN và cho chính mình trong một môi trường quốc tế nhiều bất ổn hiện nay./.

PGS, TS. DƯƠNG VĂN HUY
Viện Nghiên cứu Đông Nam Á, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

-----------------------------

(1) ASEAN: “The ASEAN Chapter” (Tạm dịch: Hiến chương ASEAN), https://asean.org/wp-content/uploads/images/archive/publications/ASEAN-Charter.pdf
(2) Tan See Seng: “Rethinking ‘ASEAN centrality’ in the regional governance of East Asia” (Tạm dịch: Suy ngẫm lại về “vai trò trung tâm của ASEAN” trong quản trị khu vực ở Đông Á), The Singapore Economic Review 63, số 1, 2016, tr. 721 – 740
(3) Lee Jones: “Still in the ‘driver’s seat’, but for how long? ASEAN’s capacity for leadership in East Asian international relations” (Tạm dịch: “Vai trò người cầm lái” trong bao lâu? Năng lực lãnh đạo của ASEAN trong quan hệ quốc tế ở khu vực Đông Á), Journal of Current Southeast Asian Affairs 20, số 3, 2020, tr. 95 - 113
(4) Richard Stubbs: “ASEAN’s leadership in East Asian region-building: Strength in weakness” (Tạm dịch: Sự lãnh đạo của ASEAN trong việc xây dựng khu vực Đông Á: Điểm mạnh trong điểm yếu), The Pacific Review 27, số 4, 2014, tr. 523 - 541
(5) Mely Caballero - Anthony: ASEAN Centrality Tested (Tạm dịch: Kiểm chứng vai trò trung tâm của ASEAN), The Routledge Handbook of Asian Security Studies, 2nd Edition, Routledge, 2017, tr. 226
(6) Acharya, Amitav: “ASEAN can survive great-power rivalry in Asia” (Tạm dịch: ASEAN có thể tồn tại trong sự cạnh tranh giữa các cường quốc ở châu Á), East Asia Forum, ngày 4-10-2015, www.eastasiaforum.org/2015/10/04/asean-can-survive-great-power-rivalry-in-asia/
(7) Amitav Acharya:  “The Myth of ASEAN Centrality?” (Tạm dịch: Câu chuyện về vai trò trung tâm của ASEAN), Contemporary Southeast Asia, t. 39, 2017, tr. 274
(8) Council on Foreign Relations: “Hillary Clinton’s Speech on America’s Engagement in the Asia-Pacific” (Tạm dịch: Bài phát biểu của Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton về sự can dự của Mỹ ở châu Á - Thái Bình Dương), ngày 28-10-2010, www.cfr.org/asia-and-pacific/clintons-speech-americasengagement- asia-pacific-october-2010/p23280
(9) Duong Van Huy: “Why ASEAN’s centrality matters: Managing disputes in the South China Sea” (Tạm dịch: Tại sao vai trò trung tâm của ASEAN quan trọng trong quản ký các tranh chấp ở Biển Đông), Policyforum, ngày 22-8-2022, https://www.policyforum.net/why-aseans-centrality-matters/
(10) ASEAN: “ASEAN Charter” (Tạm dịch: Hiến chương ASEAN), tháng 2-2008, https://asean.org/wp-content/uploads/2021/09/21069.pdf
(11) Một thuật ngữ được sử dụng để chỉ nỗi sợ bá chủ về một cường quốc đang trỗi dậy gây ra sự cạnh tranh, cuối cùng dẫn đến đối đầu, thậm chí là chiến tranh
(12)  Lee Hsien Loong: “The endangered Asian century” (Tạm dịch: Thế kỷ châu Á có nguy cơ sụp đổ), Foreign Affairs, tháng 7 và 8-2020, https://www.foreignaffairs.com/articles/asia/2020-06-04/lee-hsien-loong-endangered-asian-century
(13) Rudd, K.: “Beware the guns of August in Asia: How to keep U.S. - Chinese tensions from sparking a war” (Tạm dịch: Hãy coi chừng những phát súng trong tháng 8 ở châu Á: Làm thế nào để giữ căng thẳng Mỹ - Trung Quốc không châm ngòi chiến tranh), Foreign Affairs, ngày 3-8-2020, https://www.foreignaffairs.com/ articles/united-states/2020-08-03/beware-guns-august-asia
(14) Mely Caballero - Anthony: “The ASEAN way and the changing security environment: navigating challenges to informality and centrality” (Tạm dịch: Phương cách ASEAN và môi trường an ninh đang thay đổi: Vượt qua các thách thức đối với tính phi chính thức và trung tâm) (2017), Tlđd, tr. 217
(15) Nischalke TI: “Does ASEAN measure up? Post-Cold war and the idea of regional community” (Tạm dịch: ASEAN sẽ như thế nào? Thời kỳ sau Chiến tranh lạnh và ý tưởng về cộng đồng khu vực), The Pacific Review 15(1):89-117, 2002; Narine S.: “ASEAN in the twenty-first century: A sceptical review” (Tạm dịch: ASEAN trong thế kỷ XXI: Đánh giá đầy hoài nghi), Cambridge Review of International Affairs 22, 2009, tr. 369 - 386
(16) Mely Caballero - Anthony: “ASEAN Centrality Tested” (Tạm dịch: Kiểm chứng vai trò trung tâm của ASEAN), Tlđd, tr. 217
(17) Leifer Michael:  “The ASEAN process: A category mistake” (Tạm dịch: Tiến trình ASEAN: Một sai lầm), Tlđd, tr. 25 – 38
(18) Bangkok Post: “ASEAN at 50” (Tạm dịch: ASEAN ở tuổi 50), ngày 15-2-2017, https://www.bangkokpost.com/world/1193581/asean-at-50
(19), (20) Amitav Acharya: “The Myth of ASEAN Centrality?” (Tạm dịch: Câu chuyện về vai trò trung tâm của ASEAN), Tlđd, tr. 275, 275 - 276