Tại Lâm Đồng và nhiều vùng sản xuất trọng điểm cho thấy, nâng tầm giá trị xuất khẩu phải gắn với tổ chức lại sản xuất, đổi mới công nghệ, xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị hiện đại.
Bối cảnh thương mại toàn cầu đang chuyển mạnh sang các tiêu chuẩn phát triển xanh, bền vững, minh bạch chuỗi cung ứng, ngành cà phê Việt Nam đứng trước yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng. Là một trong những quốc gia xuất khẩu cà phê hàng đầu thế giới, Việt Nam đang đối mặt với những quy định ngày càng khắt khe về truy xuất nguồn gốc, chống mất rừng và giảm phát thải mà còn chịu sức ép cạnh tranh dựa trên chất lượng, chế biến sâu và giá trị thương hiệu. Đối với các địa phương có thế mạnh về cà phê như Lâm Đồng, việc tái định hình ngành hàng không chỉ nhằm nâng cao kim ngạch xuất khẩu mà còn hướng tới gia tăng giá trị của hạt cà phê trong toàn bộ chuỗi sản xuất và kinh doanh.
Ngành cà phê đang được quyết định bởi nhiều yếu tố ngoài sản lượng như chất lượng vùng nguyên liệu, công nghệ chế biến, khả năng truy xuất nguồn gốc, mức độ đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững và sức mạnh của thương hiệu. Các thị trường nhập khẩu ngày càng chú trọng đến yếu tố môi trường, trách nhiệm xã hội và tính minh bạch của chuỗi cung ứng, những sản phẩm có chứng nhận chất lượng, có câu chuyện về nguồn gốc và được chế biến sâu thường tạo ra giá trị kinh tế cao hơn nhiều so với xuất khẩu nguyên liệu thô. Kinh nghiệm của nhiều quốc gia sản xuất cà phê cho thấy thành công còn phụ thuộc vào khả năng tạo dựng giá trị gia tăng. Brazil phát triển công nghiệp cà phê quy mô lớn gắn với công nghệ chế biến hiện đại; Colombia xây dựng thành công thương hiệu quốc gia cho hạt cà phê; Ethiopia phát huy lợi thế của cà phê đặc sản gắn với bản sắc vùng miền; trong khi nhiều nước châu Âu dù không phải là quốc gia trồng cà phê vẫn tạo ra giá trị lớn thông qua chế biến, phân phối và phát triển thương hiệu. Điểm chung của các mô hình này là sự chuyển dịch từ xuất khẩu nguyên liệu sang xuất khẩu giá trị, lấy chất lượng và thương hiệu làm nền tảng cho năng lực cạnh tranh.
Từ lợi thế về sản lượng đến năng lực kiến tạo giá trị, ngành cà phê Việt Nam đang từng bước chuyển đổi theo hướng phát triển dựa trên chất lượng, đổi mới công nghệ, xây dựng thương hiệu và phát triển bền vững, góp phần nâng cao vị thế nông sản Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Cà phê tiếp tục là một trong những ngành hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế và tạo sinh kế cho hàng triệu người dân. Nhiều địa phương có thế mạnh về cà phê, trong đó có Lâm Đồng, đang từng bước chuyển hướng từ phát triển dựa vào sản lượng sang nâng cao giá trị của hạt cà phê thông qua việc xây dựng vùng nguyên liệu chất lượng cao, mở rộng các chuỗi liên kết và thúc đẩy chế biến sâu. Sự tham gia ngày càng tích cực của doanh nghiệp trong đầu tư công nghệ, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường cũng tạo động lực mới cho quá trình tái cơ cấu ngành hàng.
Sau khi hợp nhất, Lâm Đồng trở thành địa phương có diện tích cà phê lớn nhất cả nước với hơn 323 nghìn ha và sản lượng vượt 1 triệu tấn mỗi năm. Điều kiện tự nhiên đa dạng đã hình thành hai vùng nguyên liệu có đặc trưng riêng, trong đó các khu vực có độ cao lớn như Đà Lạt và Lạc Dương phát triển dòng cà phê Arabica chất lượng cao, còn cao nguyên Di Linh, Bảo Lâm, Bảo Lộc và Lâm Hà là vùng sản xuất Robusta phục vụ chế biến công nghiệp. Sự phân hóa này tạo điều kiện để địa phương phát triển nhiều dòng sản phẩm khác nhau, đồng thời xây dựng những câu chuyện về vùng đất và người trồng cà phê, qua đó nâng cao giá trị thương mại cho sản phẩm.
Xu hướng phát triển của thị trường cà phê hiện nay cho thấy nhu cầu đối với các sản phẩm chế biến sâu, cà phê đặc sản, cà phê hữu cơ và cà phê có chứng nhận phát triển bền vững đang gia tăng. Người tiêu dùng không chỉ quan tâm đến chất lượng sản phẩm mà còn chú trọng đến quy trình sản xuất, yếu tố môi trường và giá trị văn hóa gắn với vùng nguyên liệu. Việc nhiều hộ nông dân tại Lâm Đồng chuyển sang thu hái chọn lọc, áp dụng quy trình hữu cơ và giảm sử dụng hóa chất, cùng với sự đồng hành của doanh nghiệp trong việc xây dựng các chứng nhận chất lượng, cho thấy ngành cà phê đang từng bước thích ứng với xu hướng phát triển mới của thị trường.
Quá trình tái định hình ngành hàng, chuyển đổi số và truy xuất nguồn gốc giữ vai trò ngày càng quan trọng. Trong thương mại hiện đại, minh bạch thông tin không chỉ là yêu cầu của thị trường mà còn trở thành một lợi thế cạnh tranh. Việc số hóa vùng trồng, xây dựng mã số vùng nguyên liệu, áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử và quản trị chuỗi cung ứng bằng dữ liệu sẽ giúp nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và gia tăng niềm tin của đối tác. Thực tế Lâm Đồng hiện có gần 120 nghìn ha cà phê được chứng nhận sản xuất bền vững, 67 chuỗi liên kết với hơn 29 nghìn hộ dân tham gia và nhiều vùng sản xuất ứng dụng công nghệ cao cho thấy nền tảng cho một ngành cà phê hiện đại đang từng bước được hình thành, tạo tiền đề để nâng tầm giá trị hạt cà phê Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Thương mại toàn cầu ngày càng đề cao các tiêu chuẩn về môi trường, trách nhiệm xã hội và minh bạch chuỗi cung ứng, việc nâng cao giá trị hạt cà phê không còn phụ thuộc chủ yếu vào sản lượng mà đòi hỏi phải tổ chức lại toàn bộ quá trình sản xuất theo hướng hiện đại và bền vững. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng các chuỗi liên kết chặt chẽ giữa người nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, nhà khoa học, tổ chức tài chính và thị trường tiêu thụ. Người sản xuất giữ vai trò trung tâm, doanh nghiệp đóng vai trò dẫn dắt thị trường, còn khoa học công nghệ trở thành yếu tố nâng cao năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm trong chuỗi liên kết đó.
Một trong những hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị gia tăng là đẩy mạnh chế biến sâu. Thay vì phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu cà phê nhân, việc phát triển các sản phẩm như cà phê rang xay, cà phê hòa tan, cà phê đặc sản và các sản phẩm chế biến từ phụ phẩm cà phê sẽ góp phần mở rộng không gian tăng trưởng cho toàn ngành. Chế biến sâu tạo ra giá trị kinh tế cao hơn, giúp giảm tác động từ biến động giá nguyên liệu trên thị trường thế giới, đồng thời khẳng định vị thế của cà phê Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Song song với đó, xây dựng thương hiệu đang trở thành yêu cầu có ý nghĩa chiến lược. Giá trị của hạt cà phê hiện đại không chỉ nằm ở chất lượng sản phẩm mà còn được hình thành từ câu chuyện về vùng nguyên liệu, bản sắc văn hóa và uy tín của thương hiệu. Phát triển các chỉ dẫn địa lý, quảng bá văn hóa cà phê Việt Nam và kết hợp sản phẩm với du lịch nông nghiệp sẽ góp phần tạo dựng hình ảnh riêng cho cà phê Việt trên thị trường quốc tế, đồng thời gia tăng sức cạnh tranh cho các địa phương có thế mạnh về sản xuất cà phê.
Thúc đẩy các mô hình canh tác bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu cũng trở thành yêu cầu tất yếu. Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) cùng nhiều tiêu chuẩn thương mại mới cho thấy truy xuất nguồn gốc, dữ liệu vùng trồng và sản xuất thân thiện với môi trường sẽ là điều kiện quan trọng để tham gia các thị trường cao cấp. Với Lâm Đồng, quá trình chuẩn hóa vùng nguyên liệu, mở rộng diện tích đạt các chứng nhận quốc tế và thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý sản xuất đang tạo nền tảng để ngành cà phê thích ứng với những thay đổi của thị trường, đồng thời mở ra cơ hội nâng cao giá trị xuất khẩu trong dài hạn.
Để ngành cà phê phát triển bền vững, trước hết cần đổi mới tư duy phát triển từ mục tiêu xuất khẩu khối lượng lớn sang hướng tiếp cận dựa trên giá trị gia tăng, chất lượng và trách nhiệm với môi trường. Cần tiếp tục xây dựng cơ chế hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu tập trung, khuyến khích đầu tư cho chế biến sâu, đổi mới công nghệ và phát triển thương hiệu. Đồng thời, các chính sách cần tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất tiếp cận nguồn vốn, khoa học kỹ thuật và các tiêu chuẩn quốc tế, qua đó nâng cao khả năng cạnh tranh của toàn ngành.
Ứng dụng nông nghiệp thông minh, xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng, quản trị chuỗi cung ứng bằng nền tảng số và phát triển hệ thống truy xuất nguồn gốc hiện đại sẽ giúp tăng tính minh bạch của sản phẩm, đáp ứng yêu cầu của các thị trường nhập khẩu và nâng cao hiệu quả quản lý ngành hàng. Bên cạnh đó, nâng cao năng lực hội nhập quốc tế là yêu cầu không thể thiếu trong bối cảnh các hàng rào kỹ thuật và tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe. Chủ động thích ứng với các quy định thương mại mới, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do sẽ giúp giảm thiểu rủi ro và mở rộng không gian phát triển cho ngành cà phê Việt Nam.
Thực tế tại Lâm Đồng cho thấy vai trò quan trọng của chính quyền địa phương trong quá trình tái định hình ngành hàng. Việc phát triển vùng nguyên liệu chất lượng cao, kết nối doanh nghiệp với người sản xuất, mở rộng các chuỗi liên kết và thúc đẩy chuyển đổi số trong truy xuất nguồn gốc đang góp phần hình thành hệ sinh thái cà phê hiện đại. Định hướng gắn phát triển cà phê với chiến lược phát triển kinh tế nông nghiệp, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn sẽ tạo nền tảng để địa phương nâng cao giá trị xuất khẩu, bảo đảm sinh kế cho người dân và phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
Tái định hình ngành cà phê là yêu cầu khách quan của quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng nông nghiệp và hội nhập kinh tế quốc tế. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về tổ chức sản xuất, chế biến sâu, chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu và hoàn thiện thể chế phát triển ngành cà phê. Về lâu dài, phát triển một ngành cà phê hiện đại, xanh và có giá trị gia tăng cao không chỉ góp phần nâng cao thu nhập cho người sản xuất mà còn khẳng định vị thế nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế, đóng góp vào mục tiêu phát triển nền nông nghiệp sinh thái, hiệu quả và bền vững./.
Phạm Ngọc Anh
