Trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động khó lường, cạnh tranh chiến lược gia tăng và các tiêu chuẩn thị trường ngày càng khắt khe, duy trì xuất siêu không còn chỉ là câu chuyện về chênh lệch giữa xuất khẩu và nhập khẩu. Vấn đề quan trọng hơn là quản trị chất lượng tăng trưởng, kiểm soát rủi ro, nâng cao giá trị gia tăng trong nước và bảo đảm khả năng thích ứng của nền kinh tế. Kế hoạch tổng thể quản trị xuất siêu và phòng tránh các rủi ro trong hoạt động thương mại quốc tế giai đoạn 2026–2030 thể hiện bước chuyển đáng chú ý trong tư duy điều hành thương mại, hướng tới một nền kinh tế hội nhập chủ động, cân bằng và bền vững.
![]()
Ảnh minh họa - TL
Khi xuất siêu không chỉ là một con số
Trong nhiều năm qua, xuất khẩu đã trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Việc mở rộng thị trường, tham gia sâu hơn vào các hiệp định thương mại tự do (FTA), thu hút đầu tư nước ngoài và phát triển năng lực sản xuất đã giúp hàng hóa Việt Nam hiện diện ngày càng rộng rãi trên thị trường quốc tế. Kết quả xuất siêu không chỉ đóng góp tích cực vào cán cân thương mại, mà còn phản ánh năng lực sản xuất, sức cạnh tranh và mức độ kết nối của nền kinh tế với thương mại toàn cầu.
Tuy nhiên, trong môi trường kinh tế quốc tế đang thay đổi nhanh chóng, xuất siêu cũng đặt ra những yêu cầu quản trị mới. Một quốc gia có mức thặng dư thương mại lớn với một số đối tác, ngành hàng hoặc nhóm sản phẩm nhất định có thể đối diện với nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại, áp dụng biện pháp chống lẩn tránh thuế, kiểm soát xuất xứ hoặc gia tăng các rào cản tiếp cận thị trường. Những lợi thế về chi phí, quy mô sản xuất và khả năng cung ứng nếu không đi cùng minh bạch về nguồn gốc hàng hóa, trách nhiệm chuỗi cung ứng và tuân thủ quy tắc quốc tế có thể trở thành điểm dễ bị tổn thương.
Đặc biệt, sự gia tăng các biện pháp bảo hộ thương mại, xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng, yêu cầu về phát triển xanh, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn lao động đang làm thay đổi căn bản điều kiện cạnh tranh. Các thị trường nhập khẩu lớn không chỉ quan tâm hàng hóa được sản xuất ở đâu, có chất lượng như thế nào, mà còn ngày càng chú trọng nguyên liệu đầu vào, quy trình sản xuất, điều kiện lao động và mức độ tuân thủ các cam kết về môi trường.
Trong bối cảnh đó, xuất siêu cần được nhìn nhận không đơn thuần là thành tích về kim ngạch, mà còn là một chỉ dấu phản ánh chất lượng hội nhập và năng lực tự chủ của nền kinh tế. Một nền kinh tế xuất khẩu nhiều nhưng phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu, tập trung vào một số thị trường hoặc chủ yếu gia công với giá trị gia tăng thấp vẫn tiềm ẩn những rủi ro đáng kể.
Đây chính là cơ sở để Chính phủ ban hành Nghị quyết số 403/NQ-CP ngày 21/11/2026, về Kế hoạch tổng thể quản trị xuất siêu và phòng tránh các rủi ro trong hoạt động thương mại quốc tế giai đoạn 2026–2030. Văn bản đặt ra yêu cầu triển khai đồng bộ các nhiệm vụ, giải pháp nhằm quản trị xuất siêu song phương theo hướng chủ động, bền vững; hài hòa giữa mở rộng xuất khẩu với tăng cường năng lực nhập khẩu phục vụ sản xuất, đồng thời phòng ngừa những rủi ro có thể ảnh hưởng đến uy tín và sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.
Thông điệp chính sách ở đây khá rõ: Việt Nam không chỉ hướng tới xuất khẩu nhiều hơn, mà phải xuất khẩu có chất lượng hơn, minh bạch hơn và có khả năng đứng vững trước những biến động của thương mại quốc tế.
Bảy nhóm giải pháp: Tạo dựng hệ thống quản trị thương mại chủ động
Điểm đáng chú ý của Kế hoạch giai đoạn 2026–2030 là không tiếp cận vấn đề xuất siêu bằng những biện pháp điều chỉnh xuất nhập khẩu đơn lẻ, mà đặt trong một hệ thống quản trị tổng thể, có sự phối hợp giữa thể chế, dữ liệu, sản xuất, đầu tư, tài chính và năng lực thực thi.
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế về quản trị xuất siêu, xuất xứ hàng hóa và phòng ngừa lẩn tránh thương mại.
Đây là nền tảng để bảo đảm hoạt động xuất nhập khẩu tuân thủ pháp luật trong nước và các cam kết quốc tế. Việc hoàn thiện quy định về xuất xứ, chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O), cơ chế tự chứng nhận và hậu kiểm có ý nghĩa quan trọng trong việc ngăn chặn tình trạng giả mạo hồ sơ, hợp thức hóa nguồn gốc hoặc lợi dụng Việt Nam làm địa điểm trung chuyển hàng hóa nhằm né tránh các biện pháp phòng vệ thương mại.
Cùng với đó, cần tăng cường kiểm tra, xác minh đối với những mặt hàng, doanh nghiệp và chuỗi cung ứng có nguy cơ cao; thiết lập cơ chế trao đổi thông tin với cơ quan có thẩm quyền của các nước nhập khẩu. Việc nhận diện sớm những nguồn đầu vào thuộc diện bị kiểm soát, cảnh báo hoặc cấm nhập khẩu cũng góp phần giúp doanh nghiệp chủ động phòng ngừa vi phạm ngay từ khâu lựa chọn nhà cung ứng.
Thứ hai, tăng cường quản trị xuất siêu dựa trên dữ liệu và quản lý rủi ro.
Trong nền thương mại hiện đại, dữ liệu không chỉ phục vụ thống kê mà còn là công cụ quan trọng để nhận diện nguy cơ và hỗ trợ hoạch định chính sách. Việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa hải quan, thuế, đầu tư, xuất nhập khẩu, doanh nghiệp và sản xuất sẽ tạo điều kiện xây dựng bức tranh đầy đủ hơn về dòng chảy hàng hóa, cơ cấu thị trường và mức độ phụ thuộc của từng ngành hàng.
Đặc biệt, việc phân tích đóng góp của các khu vực doanh nghiệp, trong đó có doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), sẽ giúp đánh giá thực chất chất lượng xuất siêu. Từ đó, cơ quan quản lý có thể nhận diện những ngành hàng tăng trưởng nhanh nhưng giá trị gia tăng trong nước còn hạn chế, hoặc những thị trường có mức độ tập trung cao để chủ động xây dựng phương án ứng phó.
Thứ ba, củng cố chuỗi cung ứng, nâng cao giá trị gia tăng và năng lực nhập khẩu phục vụ sản xuất.
Đây là một trong những nội dung có ý nghĩa chiến lược đối với quá trình nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế. Việt Nam cần giảm dần sự phụ thuộc vào một số nguồn cung nguyên liệu, linh kiện và thiết bị có mức độ tập trung hoặc rủi ro cao; đồng thời đa dạng hóa đối tác, thị trường nhập khẩu và phát triển công nghiệp hỗ trợ.
Đáng chú ý, Kế hoạch không xem nhập khẩu đơn thuần là chiều ngược lại của xuất khẩu. Nhập khẩu máy móc, công nghệ, thiết bị hiện đại, nguyên liệu và các đầu vào thiết yếu phục vụ sản xuất có thể tạo ra năng lực cạnh tranh mới, giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất, chất lượng và hàm lượng công nghệ của sản phẩm.
Khi doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn FDI, tỷ lệ nội địa hóa được cải thiện, giá trị gia tăng giữ lại trong nước sẽ tăng lên. Khi đó, xuất khẩu không chỉ phản ánh quy mô sản xuất mà còn thể hiện rõ hơn năng lực sáng tạo, tổ chức sản xuất và trình độ công nghiệp của Việt Nam.
Thứ tư, quản lý quy hoạch, đầu tư và công suất theo tín hiệu thị trường.
Một trong những rủi ro cần được quan tâm là tình trạng phát triển sản xuất vượt quá nhu cầu thực tế, dẫn đến dư thừa công suất, cạnh tranh thiếu lành mạnh và gia tăng sức ép lên thị trường xuất khẩu. Việc rà soát các quy hoạch ngành, mục tiêu sản lượng, dự án đầu tư và kế hoạch mở rộng công suất cần được thực hiện trên cơ sở dự báo nhu cầu, khả năng cạnh tranh và sức hấp thụ của thị trường.
Kế hoạch đặt ra yêu cầu rà soát cả những dự án đã được cấp phép, đang xây dựng hoặc nằm trong quy hoạch nhưng chưa triển khai, bao gồm cả dự án FDI, nếu có nguy cơ gây dư thừa công suất. Đây là cách tiếp cận cần thiết nhằm hạn chế đầu tư theo phong trào, tránh tình trạng năng lực sản xuất tăng nhanh nhưng thị trường tiêu thụ không theo kịp.
Thứ năm, rà soát chính sách ưu đãi, hỗ trợ và tín dụng.
Các chính sách thuế, đất đai, đầu tư, tín dụng và hỗ trợ sản xuất cần được đánh giá không chỉ ở hiệu quả thu hút nguồn lực, mà còn ở tác động đối với cạnh tranh và việc thực hiện cam kết quốc tế. Những chính sách không còn phù hợp hoặc có nguy cơ tạo ra dư thừa công suất, phát sinh rủi ro bị coi là trợ cấp không phù hợp cần được nghiên cứu điều chỉnh.
Điều này không đồng nghĩa với việc thu hẹp vai trò hỗ trợ của Nhà nước, mà hướng tới nâng cao chất lượng hỗ trợ, bảo đảm nguồn lực công được sử dụng hiệu quả, đúng mục tiêu và phù hợp với các nguyên tắc thương mại quốc tế.
Thứ sáu, hoàn thiện cơ chế kiểm soát hàng hóa sử dụng lao động cưỡng bức.
Trách nhiệm về nguồn gốc hàng hóa ngày nay không dừng ở việc xác định quốc gia sản xuất, mà còn mở rộng đến điều kiện lao động trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Việc xây dựng cơ chế xác định, kiểm soát hàng hóa, khu vực và nhà cung ứng có nguy cơ sử dụng lao động cưỡng bức sẽ giúp Việt Nam chủ động đáp ứng các yêu cầu ngày càng nghiêm ngặt của thị trường nhập khẩu.
Đây cũng là bước đi thể hiện định hướng hội nhập gắn với trách nhiệm xã hội, bảo vệ quyền con người và phát triển bền vững.
Thứ bảy, tăng cường phối hợp và năng lực thực thi.
Một chính sách tổng thể chỉ phát huy hiệu quả khi có cơ chế tổ chức thực hiện rõ ràng. Việc phân công trách nhiệm giữa các bộ, ngành, địa phương, tăng cường kiểm tra, giám sát, đào tạo nhân lực và định kỳ báo cáo Chính phủ sẽ tạo nên cơ chế điều hành thống nhất. Đặc biệt, việc thiết lập hệ thống theo dõi, đánh giá và cảnh báo sớm sẽ giúp cơ quan quản lý chuyển từ xử lý sự việc phát sinh sang chủ động phòng ngừa rủi ro.
Bảy nhóm giải pháp này có mối liên hệ chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau, tạo thành nền tảng quản trị thương mại quốc tế từ khâu hoạch định chính sách, tổ chức sản xuất đến lưu thông hàng hóa và thực thi các cam kết.
Minh bạch xuất xứ - bảo vệ uy tín hàng hóa Việt Nam
Trong quá trình hội nhập, xuất xứ hàng hóa ngày càng trở thành một yếu tố quyết định khả năng tiếp cận thị trường. Các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới mở ra cơ hội hưởng ưu đãi thuế quan, nhưng đồng thời đặt ra những yêu cầu chặt chẽ về quy tắc xuất xứ, chứng từ và quy trình sản xuất.
Thực tế cho thấy, nếu doanh nghiệp không kiểm soát tốt nguồn nguyên liệu, công đoạn gia công và hồ sơ chứng minh xuất xứ, lợi thế từ các FTA có thể bị suy giảm. Nghiêm trọng hơn, những hành vi gian lận xuất xứ hoặc chuyển tải bất hợp pháp của một số chủ thể có thể ảnh hưởng đến uy tín của cả ngành hàng, thậm chí làm gia tăng nguy cơ điều tra và áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại đối với hàng hóa Việt Nam.
Vì vậy, yêu cầu minh bạch hóa chuỗi cung ứng cần được xem là một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia. Doanh nghiệp phải chủ động xây dựng hệ thống quản lý nguyên liệu, lưu trữ chứng từ, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát các đối tác tham gia sản xuất. Các hiệp hội ngành hàng cần tăng cường hướng dẫn, cập nhật quy định của thị trường nhập khẩu, hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện những nguy cơ có thể phát sinh.
Ở góc độ quản lý nhà nước, việc tăng cường phối hợp giữa cơ quan thương mại, hải quan, thuế, đầu tư và các địa phương sẽ giúp nâng cao hiệu quả kiểm tra, xác minh. Quan trọng hơn, cần hình thành cơ chế cảnh báo sớm đối với những mặt hàng có mức thặng dư lớn, tốc độ tăng trưởng bất thường hoặc có nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại.
Minh bạch không nên được nhìn nhận như một nghĩa vụ hành chính làm tăng chi phí kinh doanh, mà phải trở thành một lợi thế cạnh tranh. Khi hàng hóa Việt Nam có thể chứng minh rõ ràng nguồn gốc, quy trình sản xuất và trách nhiệm xã hội, niềm tin của đối tác sẽ được củng cố, tạo điều kiện mở rộng thị trường một cách bền vững.
Từ quản trị xuất siêu đến nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế
Một điểm có ý nghĩa lâu dài trong Kế hoạch giai đoạn 2026–2030 là định hướng gắn quản trị xuất siêu với củng cố năng lực sản xuất trong nước. Đây không chỉ là giải pháp xử lý những rủi ro thương mại trước mắt, mà còn liên quan trực tiếp đến mô hình tăng trưởng và chất lượng hội nhập của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.
Trong nhiều ngành hàng xuất khẩu chủ lực, khu vực FDI vẫn giữ vai trò quan trọng về quy mô sản xuất, công nghệ và khả năng kết nối thị trường. Tuy nhiên, để nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế, cần thúc đẩy mạnh hơn mối liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước, nhất là trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ, cung ứng nguyên vật liệu, linh kiện và dịch vụ kỹ thuật. Khi doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao, lợi ích từ thương mại quốc tế sẽ được lan tỏa rộng hơn vào nền kinh tế.
Cùng với đó, cần thúc đẩy đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tránh phụ thuộc quá mức vào một số đối tác hoặc nhóm sản phẩm. Việc tận dụng các FTA cần được triển khai thực chất hơn, không chỉ dừng ở ưu đãi thuế quan mà phải gắn với nâng cao tiêu chuẩn chất lượng, năng lực logistics, thương mại số và khả năng đáp ứng những yêu cầu mới của thị trường.
Đối với các địa phương, yêu cầu đặt ra là phải gắn chiến lược phát triển sản xuất, thu hút đầu tư và quy hoạch công nghiệp với năng lực cạnh tranh thực tế. Không nên chạy theo quy mô dự án hoặc sản lượng xuất khẩu bằng mọi giá, mà cần chú trọng chất lượng công nghệ, hiệu quả sử dụng tài nguyên, khả năng kết nối doanh nghiệp và mức độ đóng góp cho ngân sách, việc làm và giá trị gia tăng tại chỗ.
Đối với cộng đồng doanh nghiệp, hội nhập trong giai đoạn mới đòi hỏi sự thay đổi từ tư duy kinh doanh ngắn hạn sang chiến lược phát triển dài hạn. Năng lực cạnh tranh không chỉ được quyết định bởi giá bán hay sản lượng, mà còn bởi khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, quản trị rủi ro, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và xây dựng thương hiệu.
Đặc biệt, doanh nghiệp cần chủ động đầu tư cho hệ thống quản trị tuân thủ, cập nhật thường xuyên những thay đổi trong chính sách thương mại của các thị trường lớn, đồng thời xây dựng phương án ứng phó với các tình huống gián đoạn chuỗi cung ứng, biến động tỷ giá và gia tăng rào cản kỹ thuật.
Hội nhập chủ động để phát triển bền vững
Thương mại quốc tế đang bước vào giai đoạn mà lợi thế cạnh tranh không còn chỉ nằm ở năng lực sản xuất với chi phí thấp hay khả năng cung ứng khối lượng lớn. Những tiêu chuẩn về môi trường, lao động, xuất xứ, công nghệ và trách nhiệm chuỗi cung ứng đang trở thành điều kiện ngày càng quan trọng để hàng hóa có thể tham gia sâu vào thị trường toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, Kế hoạch tổng thể quản trị xuất siêu và phòng tránh các rủi ro trong hoạt động thương mại quốc tế giai đoạn 2026–2030 mang ý nghĩa như một bước hoàn thiện tư duy quản trị hội nhập. Thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu gia tăng kim ngạch, chính sách hướng tới sự hài hòa giữa xuất khẩu và nhập khẩu, giữa mở rộng thị trường với củng cố năng lực sản xuất trong nước, giữa thu hút đầu tư với bảo đảm cạnh tranh công bằng và giữa lợi ích kinh tế với trách nhiệm xã hội.
Để những định hướng này đi vào thực tiễn, yếu tố quyết định vẫn là năng lực tổ chức thực hiện. Các bộ, ngành cần phối hợp đồng bộ, chia sẻ dữ liệu và nâng cao chất lượng dự báo; các địa phương phải chủ động rà soát quy hoạch, dự án và năng lực sản xuất; các hiệp hội ngành hàng cần phát huy vai trò kết nối, cảnh báo và hỗ trợ doanh nghiệp; còn cộng đồng doanh nghiệp phải coi tuân thủ pháp luật, minh bạch xuất xứ và phát triển bền vững là yêu cầu tự thân.
Về dài hạn, thành công của quản trị xuất siêu không nên chỉ được đo bằng quy mô thặng dư thương mại, mà cần được đánh giá qua chất lượng tăng trưởng, tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước, mức độ đa dạng hóa thị trường, khả năng tự chủ chuỗi cung ứng và sức chống chịu trước các cú sốc bên ngoài.
Có thể khẳng định, quản trị xuất siêu thực chất là quản trị năng lực hội nhập và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Khi xuất khẩu được nâng đỡ bởi nội lực sản xuất, nhập khẩu phục vụ hiệu quả cho đổi mới công nghệ, chuỗi cung ứng được củng cố và các rủi ro thương mại được nhận diện từ sớm, Việt Nam sẽ có thêm nền tảng để tham gia sâu hơn vào thương mại toàn cầu.
Đó cũng là hướng đi cần thiết để chuyển từ một nền kinh tế có độ mở thương mại cao sang một nền kinh tế hội nhập có chiều sâu, có khả năng tự chủ và tạo dựng vị thế vững chắc hơn trong mạng lưới kinh tế quốc tế.



