Kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững đang trở thành xu thế chủ đạo của thương mại toàn cầu, ngành gỗ Việt Nam đứng trước yêu cầu phải chuyển đổi mạnh mẽ để thích ứng với những tiêu chuẩn mới của thị trường quốc tế. Các thị trường lớn ngày càng siết chặt quy định về nguồn gốc nguyên liệu, phát thải carbon và trách nhiệm môi trường đối với sản phẩm gỗ, buộc doanh nghiệp phải thay đổi phương thức sản xuất theo hướng xanh và bền vững hơn.
Việt Nam hiện là một trong những quốc gia xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ hàng đầu thế giới, với nhiều tiềm năng phát triển theo hướng xanh và giá trị gia tăng cao. Giới chuyên gia nhận định ngành gỗ Việt còn dư địa lớn để phát triển các dòng vật liệu gỗ kỹ thuật, không chỉ giúp nâng cao giá trị sản phẩm mà còn đáp ứng xu hướng tiêu dùng bền vững đang gia tăng trên toàn cầu. Cùng với nguồn nguyên liệu rừng trồng ngày càng mở rộng và sự phát triển của công nghệ chế biến hiện đại, đây được xem là nền tảng quan trọng để ngành gỗ thúc đẩy chuyển đổi xanh, nâng cao hiệu quả sản xuất và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.
Thương mại toàn cầu ngày càng đề cao các tiêu chuẩn phát triển bền vững, chuyển đổi xanh đang trở thành xu hướng tất yếu của ngành gỗ Việt Nam. Các thị trường xuất khẩu lớn như Mỹ, Liên minh châu Âu và Nhật Bản liên tục siết chặt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc nguyên liệu, chứng nhận quản lý rừng bền vững và tiêu chuẩn giảm phát thải carbon đối với sản phẩm gỗ. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không đáp ứng được các tiêu chí xanh sẽ gặp nhiều khó khăn trong duy trì đơn hàng, mở rộng thị phần và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Phát triển theo hướng xanh không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc đối với ngành gỗ Việt Nam nếu muốn nâng cao năng lực cạnh tranh và giữ vững vị thế trên thị trường quốc tế.
Ngành gỗ Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi xanh, phát triển vùng nguyên liệu bền vững, ứng dụng công nghệ hiện đại và nâng cao giá trị gia tăng nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường quốc tế, mở rộng dư địa tăng trưởng trong chuỗi cung ứng toàn cầu
Chuyển đổi xanh không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng các rào cản kỹ thuật từ thị trường nhập khẩu mà còn mang lại nhiều lợi ích về hiệu quả sản xuất và giá trị thương hiệu. Việc ứng dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng, tối ưu hóa nguyên liệu và giảm phát thải giúp doanh nghiệp giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả vận hành và tăng tính cạnh tranh của sản phẩm. Trong khi đó, xu hướng tiêu dùng xanh trên thế giới ngày càng rõ nét khi người tiêu dùng quan tâm nhiều hơn đến sức khỏe, môi trường và nguồn gốc sản phẩm.
Định hướng chuyển đổi của ngành gỗ cũng phù hợp với chiến lược tăng trưởng xanh quốc gia, trong đó ưu tiên phát triển các ngành sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Với lợi thế về nguồn nguyên liệu rừng trồng, năng lực chế biến và kinh nghiệm xuất khẩu, ngành gỗ được đánh giá là một trong những lĩnh vực có nhiều điều kiện thuận lợi để tham gia tiến trình chuyển đổi xanh. Theo Hiệp hội Gỗ và thủ công mỹ nghệ Đồng Nai, ngành gỗ Việt Nam đã có bước phát triển mạnh mẽ trong hơn hai thập kỷ qua, với kim ngạch xuất khẩu tăng từ dưới 1 tỷ USD năm 2003 lên khoảng 16,7 tỷ USD vào năm 2025. Thành tựu này không chỉ đóng góp quan trọng cho tăng trưởng kinh tế mà còn thúc đẩy mở rộng diện tích rừng trồng, tạo nền tảng cho phát triển bền vững trong dài hạn.
Một trong những yếu tố quan trọng giúp ngành gỗ thúc đẩy phát triển xanh là việc chủ động xây dựng vùng nguyên liệu hợp pháp và bền vững. Những năm gần đây, diện tích rừng trồng trong nước tiếp tục được mở rộng, góp phần bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định cho hoạt động chế biến và giảm dần sự phụ thuộc vào gỗ nhập khẩu. Nhiều địa phương cũng đẩy mạnh cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững nhằm nâng cao giá trị sản phẩm và đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc của thị trường quốc tế. Đây được xem là nền tảng quan trọng để ngành gỗ Việt phát triển theo hướng minh bạch, bền vững và có khả năng cạnh tranh cao hơn. Song song với phát triển vùng nguyên liệu, nhiều doanh nghiệp đang tích cực đầu tư công nghệ hiện đại nhằm nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm. Các dây chuyền chế biến sâu, tự động hóa và tiết kiệm năng lượng được ứng dụng ngày càng nhiều, giúp nâng cao năng suất và tối ưu hóa quy trình sản xuất. Chuyển đổi số cũng đang hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị, kiểm soát chất lượng và mở rộng thị trường tiêu thụ. Đặc biệt, việc tận dụng phụ phẩm gỗ để sản xuất viên nén, vật liệu sinh học hoặc năng lượng sinh khối đang mở ra hướng đi mới phù hợp với mô hình kinh tế tuần hoàn, góp phần giảm lãng phí tài nguyên và hạn chế phát thải ra môi trường.
Trong tiến trình chuyển đổi xanh, vật liệu gỗ kỹ thuật đang được xem là lĩnh vực giàu tiềm năng của ngành gỗ Việt Nam. Theo các chuyên gia, trong bối cảnh ngành xây dựng toàn cầu chuyển mạnh sang mô hình phát triển phát thải thấp, gỗ kỹ thuật ngày càng được sử dụng như giải pháp thay thế tiềm năng cho bê tông và thép trong nhiều công trình hiện đại. Nhiều quốc gia tại châu Âu, Bắc Mỹ và châu Á đang thúc đẩy mạnh việc sử dụng gỗ kỹ thuật trong xây dựng nhà ở, khách sạn, trường học, văn phòng và cả các công trình cao tầng. Khác với gỗ truyền thống, vật liệu gỗ kỹ thuật được sản xuất bằng công nghệ hiện đại, có khả năng chịu lực cao, ổn định kích thước và đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt.
Dù sở hữu nhiều lợi thế về nguồn nguyên liệu và năng lực sản xuất, lĩnh vực vật liệu gỗ kỹ thuật tại Việt Nam hiện vẫn ở giai đoạn phát triển ban đầu khi ngành gỗ chủ yếu tập trung vào đồ nội thất và gia công xuất khẩu. Xu hướng tiêu dùng xanh trong lĩnh vực xây dựng đang mở ra cơ hội lớn cho doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Khi nhu cầu đối với các vật liệu thân thiện môi trường ngày càng gia tăng, các sản phẩm gỗ kỹ thuật của Việt Nam được kỳ vọng sẽ có thêm cơ hội mở rộng thị phần trong nước và quốc tế, qua đó nâng cao giá trị gia tăng và thúc đẩy ngành gỗ phát triển bền vững hơn trong tương lai.
Chuyển đổi xanh đang mở ra nhiều cơ hội lớn để ngành gỗ Việt Nam nâng cao vị thế và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Nhu cầu tiêu dùng các sản phẩm thân thiện môi trường ngày càng gia tăng trên thế giới, những doanh nghiệp đáp ứng tốt các tiêu chuẩn xanh về nguồn gốc nguyên liệu, phát thải carbon và trách nhiệm môi trường sẽ có lợi thế rõ rệt trong mở rộng thị trường xuất khẩu. Đặc biệt, xu hướng xây dựng xanh và phát triển phát thải thấp đang tạo dư địa lớn cho các dòng sản phẩm gỗ kỹ thuật – lĩnh vực được đánh giá có tiềm năng trở thành động lực tăng trưởng mới của ngành gỗ Việt Nam trong tương lai.
Chuyển đổi xanh còn tạo điều kiện để doanh nghiệp gỗ tiếp cận các dòng vốn đầu tư và tài chính xanh đang phát triển mạnh trên toàn cầu. Xu hướng đầu tư theo các tiêu chí ESG ngày càng được nhiều quỹ đầu tư và tổ chức tài chính ưu tiên, qua đó mở ra khả năng tiếp cận nguồn vốn ưu đãi cho doanh nghiệp sản xuất bền vững, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải. Bên cạnh đó, thị trường carbon cũng được xem là dư địa mới giúp doanh nghiệp nâng cao giá trị sản phẩm và từng bước tham gia vào các cơ chế thương mại phát thải quốc tế.
Sự phát triển của ngành gỗ theo hướng xanh còn có ý nghĩa quan trọng trong việc thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” của Việt Nam. Ngành lâm nghiệp và chế biến gỗ không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong hấp thụ carbon, bảo vệ hệ sinh thái và thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn. Việc mở rộng sử dụng gỗ rừng trồng trong nước, phát triển vật liệu gỗ kỹ thuật và tận dụng hiệu quả phụ phẩm chế biến sẽ góp phần giảm áp lực khai thác tài nguyên tự nhiên, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm phát thải ra môi trường.
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi xanh của ngành gỗ vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn và thách thức. Một trong những rào cản lớn là chi phí đầu tư cho công nghệ hiện đại và sản xuất xanh còn khá cao, trong khi phần lớn doanh nghiệp ngành gỗ là doanh nghiệp nhỏ và vừa với năng lực tài chính hạn chế. Việc đầu tư dây chuyền chế biến sâu, công nghệ tiết kiệm năng lượng hay đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về môi trường và phát thải đòi hỏi nguồn vốn lớn và thời gian hoàn vốn dài. Cùng với đó, ngành gỗ Việt Nam đang phải cạnh tranh mạnh với các quốc gia xuất khẩu gỗ lớn cũng đang đẩy nhanh quá trình chuyển đổi xanh và nâng cao tiêu chuẩn sản phẩm. Doanh nghiệp không chỉ cạnh tranh về giá thành mà còn phải đáp ứng đồng thời các yêu cầu về chất lượng, thiết kế, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường. Trong khi đó, liên kết giữa vùng nguyên liệu và doanh nghiệp chế biến ở nhiều nơi vẫn chưa chặt chẽ, chất lượng nguồn nguyên liệu chưa đồng đều, khiến khả năng sản xuất các sản phẩm giá trị cao còn hạn chế.
Các chuyên gia nhận định Việt Nam có nhiều tiềm năng phát triển ngành vật liệu gỗ kỹ thuật nhờ lợi thế lớn về nguồn nguyên liệu rừng trồng. Sau hơn 15 năm mở rộng diện tích, đến năm 2025 cả nước đã có gần 4,9 triệu ha rừng trồng với các loại cây chủ lực như keo, bạch đàn, thông và cao su. Phần lớn diện tích hiện nay vẫn được khai thác theo chu kỳ ngắn phục vụ sản xuất dăm gỗ nên nguyên liệu có kích thước nhỏ, chưa đáp ứng tốt yêu cầu sản xuất các sản phẩm kết cấu chất lượng cao.
Ngoài hạn chế về nguyên liệu, hệ thống tiêu chuẩn và khung pháp lý cho ngành gỗ kỹ thuật cũng còn nhiều khoảng trống. Dù Việt Nam đã có một số tiêu chuẩn liên quan đến gỗ ghép hay gỗ nhiều lớp, song vẫn thiếu bộ tiêu chuẩn đầy đủ cho thiết kế, thi công và nghiệm thu các công trình sử dụng gỗ kỹ thuật kết cấu. Việt Nam hiện cũng chưa xây dựng được hệ thống phân loại cường độ gỗ tương đương các tiêu chuẩn quốc tế lớn như EN của châu Âu hay ASTM của Hoa Kỳ. Điều này khiến doanh nghiệp phải phụ thuộc nhiều vào chứng nhận nước ngoài, làm gia tăng chi phí đầu tư và hạn chế khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Để ngành gỗ phát triển xanh và bền vững, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp từ chính sách, công nghệ đến phát triển nguồn nhân lực. Phải hoàn thiện cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi xanh thông qua các chính sách ưu đãi về tín dụng, thuế và khuyến khích đầu tư công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng. Đẩy mạnh phát triển vùng nguyên liệu gắn với trồng rừng gỗ lớn, mở rộng cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững và tăng cường kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường xuất khẩu.
Song song với đó, việc nâng cao năng lực doanh nghiệp và chất lượng nguồn nhân lực cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Doanh nghiệp cần được hỗ trợ chuyển đổi số, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới quản trị và nâng cao năng lực thiết kế, chế biến sâu để gia tăng giá trị sản phẩm. Các chuyên gia cho rằng để vật liệu gỗ kỹ thuật thực sự trở thành ngành công nghiệp giàu tiềm năng, Việt Nam cần chiến lược phát triển đồng bộ từ hoàn thiện khung pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật đến đầu tư nghiên cứu, đào tạo và tăng cường liên kết giữa ngành lâm nghiệp, chế biến gỗ và xây dựng. Khi những điểm nghẽn được tháo gỡ, ngành gỗ Việt Nam sẽ có thêm cơ hội bứt phá, khẳng định vị thế trong xu hướng phát triển xanh của kinh tế toàn cầu.
Chuyển đổi xanh không chỉ là xu hướng tất yếu mà còn là cơ hội quan trọng để ngành gỗ Việt Nam nâng cao giá trị gia tăng, năng lực cạnh tranh và hướng tới phát triển bền vững trong dài hạn. Việc khai thác hiệu quả tiềm năng của ngành gỗ không chỉ mang ý nghĩa về kinh tế, mở rộng thị trường xuất khẩu và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, mà còn góp phần bảo vệ môi trường, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh quốc gia. Với sự đồng hành của Nhà nước, doanh nghiệp và các địa phương trong tháo gỡ điểm nghẽn, hoàn thiện chính sách và thúc đẩy đổi mới công nghệ, ngành gỗ Việt Nam được kỳ vọng sẽ tiếp tục khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế, đồng thời trở thành một trong những ngành kinh tế xanh tiêu biểu của đất nước trong giai đoạn phát triển mới./.
Lê Thanh Huyền
