Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Ngã ba Đồng Lộc (Hà Tĩnh) trở thành một trong những "tọa độ lửa" khốc liệt nhất trên tuyến chi viện chiến lược Bắc-Nam. Với âm mưu cắt đứt mạch máu giao thông, đế quốc Mỹ đã huy động sức mạnh không quân, liên tục trút bom xuống vùng đất này với cường độ hủy diệt chưa từng có. Thế nhưng, giữa mưa bom và khói lửa, những người lính, lực lượng thanh niên xung phong và nhân dân Hà Tĩnh vẫn kiên cường bám trụ, giữ vững từng mét đường, từng nhịp cầu, không bao giờ đứt đoạn, viết nên bản hùng ca bất tử về lòng yêu nước, ý chí quật cường và sự hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc.
Giữ mạch máu giao thông giữa tọa độ lửa
Quốc lộ 1A, đoạn từ Bến Thủy đến Đèo Ngang dài 137 km, là tuyến vận tải chiến lược nối hậu phương lớn miền Bắc với tiền tuyến miền Nam. Trên tuyến đường ấy, những cây cầu trọng yếu như Giằng, Nghèn, Già, Cày, Phủ, Họ, Rác, Sông Trí... lần lượt trở thành mục tiêu đánh phá của không quân Mỹ. Bom đạn cày xới ngày đêm, nhiều cây cầu bị đánh sập, nhiều đoạn đường bị xóa khỏi bản đồ giao thông.
Ngày 20/4/1968, địch dồn hỏa lực đánh phá đoạn Thượng Gia – Cổ Ngựa, dài khoảng 200 m ở phía bắc cầu Già (xã Tiến Lộc, huyện Can Lộc), biến cả khu vực thành biển bùn và hố bom chằng chịt, cắt đứt hoàn toàn tuyến Quốc lộ 1A qua Hà Tĩnh.
Đền thờ trước mộ 10 nữ anh hùng Liệt sỹ
Từ thời điểm đó, toàn bộ dòng xe chi viện cho chiến trường miền Nam buộc phải chuyển hướng lên tuyến đường 15A qua Ngã ba Đồng Lộc, Khe Giao, một hướng vượt phà Địa Lợi, qua ga La Khê, Tân Ấp vào Quảng Bình, một hướng theo các tuyến đường chiến lược Trường Sơn 21A và 22B tiến vào chiến trường. Khi Quốc lộ 1A bị chia cắt, những cung đường này lập tức trở thành "mạch máu giao thông huyết mạch" vận tải quan trọng bậc nhất.
Không chấp nhận thất bại, đế quốc Mỹ chuyển toàn bộ trọng điểm đánh phá lên các tuyến đường 15A, 21 và 22 với âm mưu cắt đứt tuyến chi viện chiến lược Bắc- Nam. Trước tình thế đó, Trung ương và tỉnh Hà Tĩnh đã tập trung lực lượng, phương tiện để bảo đảm giao thông thông suốt. Ngã ba Đồng Lộc trở thành vị trí chiến lược đặc biệt, nơi diễn ra cuộc đối đầu quyết liệt giữa bom đạn hủy diệt của kẻ thù với ý chí quật cường của quân và dân ta.
Mệnh lệnh được truyền xuống từng tổng đội, đại đội, tiểu đội rất rõ ràng, khi bom vừa ngớt tất cả đều có mặt ngay tại hiện trường, chúng vừa mới đánh phá, lực lượng Thanh niên xung phong nhanh chóng san lấp hố bom, rà phá bom nổ chậm, vừa hàn gắn, vừa sửa chữa cầu đường, mở lối cho từng đoàn xe tiếp tục hành quân vào Nam.
Đoàn công tác Công An Hà Nội dâng hương tại khu mộ 10 anh hùng Liệt sỹ ngã ba Đồng Lộc
Thực hiện mệnh lệnh ấy, toàn bộ lực lượng Tổng đội TNXP N55-P18 bao gồm bảy đại đội được điều động về chiếm lĩnh các trọng điểm trên tuyến 15A. Đại đội 551 đảm nhiệm đoạn La Khê - Khe Giao, Đại đội 552 phụ trách khu vực Đường 28 - Xuân Lộc, Đại đội 553 chốt giữ Eo Út, Đại đội 554 bảo đảm tuyến Khe Ác - Truông Kén, Đại đội 555 làm nhiệm vụ tại cống 19 trên đường 15A và Ngầm Vực Trống trên đường 70, Đại đội 556 phụ trách đoạn Mỹ Lộc - Đồng Liên - Đồng Lộc; Đại đội 557 giữ tuyến từ Linh Cảm đến Bắc Đồng Lộc, đoạn Cầu Tối - Khiêm Ích - Tùng Cóc - Cầu Đôi.
Nữ Công an nhân dân Hà Nội trước mộ anh hùng Liệt sỹ Nguyễn Thị Cúc
Sát cánh cùng lực lượng Thanh niên xung phong còn có tổ máy ủi của Ty Giao thông vận tải do đồng chí Uông Xuân Lý phụ trách, các đội chủ lực cầu đường, lực lượng giao thông vận tải, đội xe cơ giới, các đơn vị công trình cùng lực lượng dân quân xã Đồng Lộc và các xã lân cận. Tất cả đã hợp thành một "trận tuyến giao thông" kiên cường, ngày đêm đối mặt với bom đạn, quyết giữ cho mạch máu giao thông kịp thời chi viện cho chiến trường.
14 máy bay giặc Mỹ gục ngã trên bầu trời Đồng Lộc
Các lực lượng đóng quân khác sát cánh cùng lực lượng Thanh niên xung phong trên "tọa độ lửa" Đồng Lộc là Trung đoàn Pháo cao xạ 210mm, Sư đoàn 367, với 5 đại đội pháo cao xạ với 2 đại đội pháo 37mm và hơn 1.000 cán bộ, chiến sĩ, đơn vị đã bám trụ suốt 148 ngày đêm, chiến đấu 1.076 trận, bắn rơi 14 máy bay Mỹ ngay trên bầu trời Đồng Lộc, Can Lộc. Những chiến công ấy góp phần giữ vững tuyến vận tải chiến lược Bắc – Nam, Trung đoàn 210 được Đảng, Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân ngay tại trận.
Các loại bom, đạn của giặc Mỹ còn sót lại ở ngã ba Đồng Lộc hôm nay
Đồng Lộc những ngày ấy không chỉ có Thanh niên xung phong và bộ đội phòng không. Ngoài ra còn có lực lượng Công an, giao thông vận tải, bưu điện, y tế, lương thực, thương nghiệp, văn hóa, giáo dục, đoàn thanh niên cùng nhân dân địa phương đều có mặt trên tuyến lửa 24/24h. Có thời điểm, hơn 16.000 người bám trụ trên dải đường từ Cống 19 đến Khe Giao, hợp thành một thế trận liên hoàn để quyết giữ cho mạch máu giao thông không bao giờ bị chia cắt.
Mỗi m2 đất Đồng Lộc phải gánh chịu gần 3 quả bom Mỹ trút xuống
Đối đầu với họ là sức mạnh hủy diệt của không lực Hoa Kỳ với các loại máy bay xuất kích từ các hạm đội ngoài khơi, từ những căn cứ ở Thái Lan và miền Nam Việt Nam liên tục trút bom xuống Đồng Lộc. Có những tháng, địch đánh phá suốt 28 ngày đêm liên tiếp, có ngày lên tới 103 đợt xuất kích, chúng ném 800 quả bom các loại xuống mảnh đất này.
Du khách tưởng niệm trước anh linh các anh hùng Liệt sỹ
Chỉ trong bảy tháng, từ tháng 4 đến tháng 10/1968, trên diện tích vẻn vẹn 0,6 km² trong phạm vi Ngã ba Đồng Lộc, không quân Mỹ đã thực hiện hơn 1.860 lần oanh tạc với gần 50.000 quả bom. Bình quân mỗi mét vuông đất nơi đây phải hứng chịu gần ba quả bom Mỹ. Hiếm có nơi nào trong cuộc kháng chiến chống Mỹ lại phải oằn mình trước sức công phá đến khủng khiếp như thế.
Nhưng bom đạn kẻ thù không thể khuất phục được con người Hà Tĩnh. Chiều 24/7/1968, mười nữ Thanh niên xung phong thuộc Tiểu đội 4, Đại đội 552, Tổng đội N55-P18 đã ngã xuống khi đang san lấp hố bom để mở đường cho đoàn xe ra tiền tuyến. Các chị đều mới mười tám, đôi mươi, mang theo biết bao ước mơ còn dang dở. Sự hy sinh ấy đã làm nên biểu tượng bất tử của tuổi trẻ Việt Nam và trở thành phần thiêng liêng trong huyền thoại Ngã ba Đồng Lộc.
Cửa vào thăm viếng khu mộ 10 bông hoa trinh liệt Đồng Lộc
Chiến thắng Đồng Lộc là kết tinh của ý chí sắt đá của dân tộc Việt Nam trước sức mạnh của chiến tranh hiện đại. Giữa mưa bom, quân và dân ta vẫn kiên cường bám đường, rà phá bom mìn, san lấp hố bom, sửa cầu, thông tuyến, kết hợp sức người với cơ giới để giữ cho dòng xe và những đoàn quân trùng điệp ra chiến trường. Chính ý chí "Không có gì quý hơn độc lập, tự do" và tinh thần "Tất cả vì miền Nam ruột thịt" đã tạo nên sức mạnh đưa dân tộc Việt Nam đi đến thắng lợi cuối cùng.
Đoàn khách du lịch quốc tế đến từ đất nước Ba Lan ghé thắp hương tưởng niệm khu di tích lịch sử ngã ba Đồng Lộc
thăm viếng Hôm nay, Ngã ba Đồng Lộc đã trở thành Di tích quốc gia đặc biệt, một "địa chỉ đỏ" của cả nước. Trên những con đường đã xanh màu cây lá, khó ai hình dung nơi đây từng là vùng đất hứng chịu gần 50.000 quả bom Mỹ trong những ngày bảy tháng. Nhưng lịch sử vẫn còn đó. Mỗi bước chân đến Đồng Lộc là một lần lắng lại trước sự hy sinh của những người đã gửi tuổi xuân vào lòng đất mẹ để đổi lấy hòa bình, độc lập cho dân tộc. Nhà thơ Cù Huy Cận đã dặn con băng những vần thơ:
“Và con ơi, muốn tìm đúng hướng đi
Con sẽ nhớ đến ngã ba Đồng Lộc”
Để ngọn lửa thanh niên xung phong mãi cháy trong lòng dân tộc
Kết thúc bài viết này tác giã xin được trích đăng lời tâm sự của Chủ tịch Hội cựu TNXP tỉnh Hà Tĩnh Lê Văn Liêm: Nhìn lại 76 mùa xuân thành lập Hội TNXP cả nước nói chung, Hà Tĩnh nói riêng lực lượng TNXP đã hoàn thành xuất sắc sự mệnh lịch sử khi tổ quốc cần, được Đảng, Nhà nước luôn quan tâm đến chế độ chính sách đối với người có công.
Cho đến thời điểm này Hà Tĩnh đang còn lại 6.837 hội viên, trong đó có 601 hội viên già yếu, bệnh tật không đi lại được, 25 hội viên có hoàn cảnh khó khăn đặc biệt, 157 chị em không chồng, cuộc sống cô đơn. Vì thế tổ chức Hội cựu TNXP tỉnh xem đây như một mái nhà chung mỗi lúc cần thiết. Hàng năm Hội tổ chức thăm hỏi, động viên giúp đỡ và tặng quà trong những ngày lễ tết cho các hoàn cảnh khó khăn.
Ông Lê Văn Liêm, Chủ tịch Hội cựu TNXP tỉnh Hà Tĩnh
Cũng theo ông Liêm, ngoài sự quan tâm của Đảng-Nhà nước-Chính phủ- Các tổ chức xã hội đã dành tình cảm, vật chất phụng dưỡng những hoàn cảnh khó khăn đặc biệt như Tập đoàn Phú Tài Đức, Tập đoàn Vingroup, Báo Dân trí,…
Nhân kỷ niệm 167 năm thành lập, Chủ tịch Hội cựu TNXP Hà Tĩnh Lê Văn Liêm cảm ơn Đảng-Nhà nước-Chính phủ, đặc biệt cảm ơn Lãnh đạo và các ban ngành tỉnh Hà Tĩnh đã thường xuyên quan tâm đến hội viên và tổ chức Hội. Nhân đây ông Liêm có lời trăn trở: NĐ 28 của Thủ tướng CP ban hành ngày 6/3/2024 về việc xét tặng và truy tặng “Huy chương Thanh niên xung phong vẻ vang. Mặc dù một số hội viên đã kê khai và đã nộp lên các cơ quan cấp tỉnh và cấp TW nhưng đến nay vẫn chưa hề nhận được hồi âm nào.
Đại tá Nguyễn Trọng Thắng, CCB bên ngôi mộ Liệt sỹ Nguyễn Thị Cúc
Kết thúc bài viết này, cũng là khi ở Ngã Ba Đồng Lộc đã có hàng trăm đoàn khách Lãnh đạo Trung ương, đại diện lãnh đạo các tỉnh, thành trong cả nước, các đoàn khách quốc tế với hàng ngàn lượt du khách thập phương đến dâng hương tưởng nhớ 10 nữ anh hùng Liệt sỹ, các anh hùng Liệt sỹ khác ngã xuống. Nhà thơ Vương Trọng đã viết: “Mười bát nhang hương thắp thế đủ rồi-Phần còn lại để thắp cho người khác- Ngã xuống nơi này đâu chỉ có chúng tôi-Bao xương máu mới làm nên Đồng Lộc”.
Bút ký của Nguyễn Anh Bình
