Tam quan Đền Thượng
Là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia, ngôi đền cổ kính được khởi dựng từ thời Hậu Lê (niên hiệu Chính Hòa 1675 - 1705) là nơi thờ phụng Quốc công Tiết chế Hưng đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn - Vị anh hùng dân tộc, bậc thánh nhân ba lần đánh tan quân Nguyên Mông. Giữa chốn biên thùy lộng gió, Đền Thượng không chỉ là chứng tích lịch sử, mà còn là cột mốc văn hóa, tâm linh linh thiêng bảo vệ bờ cõi Tổ quốc.
Đền Thượng cũng là một trong những ngôi đền hiếm hoi kết hợp giữa thờ Thánh Trần - biểu tượng của sức mạnh dân tộc và tín ngưỡng Tam phủ biểu tượng cho sự bảo trợ tâm linh. Nơi đây như một bức thông điệp về bản lĩnh văn hóa của cư dân vùng biên.
Và trong suốt hơn 30 năm qua, hành trình gìn giữ, tôn tạo để ngôi đền luôn khang trang, sạch đẹp, ấm áp khói hương tỏa rạng vùng biên ải ấy in đậm dấu chân, tâm huyết và cuộc đời của một con người: Nghệ nhân, Đồng thầy Nguyễn Đình Lưu - Thủ nhang Tâm - Đức - Trí của bản đền.
Lễ tế dân gian được tổ chức vào ngày 14 tháng Giêng hàng năm
Mảnh đất địa linh nhân kiệt và hào khí Đông A nơi biên cương
Để hiểu được cái “Tâm” và cái “Tầm” của người giữ lửa Nguyễn Đình Lưu, trước hết phải cảm nhận được linh khí sâu dày của Đền Thượng. Khi xưa, núi Mai Lĩnh (đồi Hỏa Hiệu ngày nay) chính là nơi Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn chọn làm nơi đặt hỏa hiệu cho quân đội, phát lệnh phòng thủ và tấn công chống giặc phương Bắc. Thế đất ấy theo phong thủy là “tọa sơn vọng thủy”, tựa lưng vào núi vững chãi, hướng mắt nhìn ra ngã ba sông cửa khẩu, thu trọn sinh khí cát tường của đất trời biên cương.
Trải qua hơn ba thế kỷ, bao mùa thay lá dưới bóng cây đa di sản hơn 300 năm tuổi, hào khí Đông A như vẫn còn vương vấn trong từng làn sương mờ dốc núi, trong tiếng chuông vang vọng buổi chiều tà. Người dân vùng biên và du khách thập phương đến đây không chỉ để cầu bình an, tài lộc, mà quan trọng hơn, là để kính cẩn nghiêng mình trước anh linh vị Cha già dân tộc – người đã không quản mọi hiểm nguy, thử thách để vạch định ranh giới cho giang sơn Đại Việt. Giữa làn khói trầm nghi ngút, Đền Thượng trầm mặc vững chãi, trở thành sợi dây tâm linh thiêng liêng kết nối quá khứ oai hùng với hiện tại tự hào của dân tộc.
Việc xây dựng đền thờ Trần Hưng Đạo tại Lào Cai - vùng đất “phên dậu” của Tổ quốc có ý nghĩa vừa linh thiêng vừa chính trị, khẳng định chủ quyền lãnh thổ và củng cố niềm tin cho nhân dân biên giới. Hằng năm, vào các ngày từ 13 đến 15 tháng Giêng âm lịch, Đền Thượng tưng bừng mở hội. Đây là một trong những lễ hội đặc sắc bậc nhất tỉnh Lào Cai, thu hút hàng nghìn người dân và du khách thập phương về chiêm bái, dâng hương và tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống. Lễ hội không chỉ là dịp tôn vinh anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo mà còn là ngày hội tôn vinh bản sắc văn hóa của các dân tộc Lào Cai – nơi 25 dân tộc cùng sinh sống hòa thuận và đoàn kết.
Ngôi đền không chỉ là nơi gửi gắm ước nguyện bình an của người dân, mà còn là lời nhắc nhở thế hệ mai sau về lịch sử oanh liệt của cha ông, giữ cho ngọn lửa hào khí Đông A mãi tỏa sáng nơi biên cương Tổ quốc.
Người lính cụ Hồ và cái duyên hơn ba mươi năm phụng sự Thánh đền
Nếu Đền Thượng là biểu tượng cho sự trường tồn của văn hóa tâm linh vùng biên, thì Nghệ nhân Đồng thầy Nguyễn Đình Lưu chính là nhịp cầu bền bỉ kết nối, gìn giữ biểu tượng ấy. Ít ai biết rằng, trước khi trở thành một người Đồng thầy, một người sỹ quan văn hóa tâm linh, ông từng là một chiến sĩ, một sĩ quan phục vụ trong lực lượng quân đội. Mang theo phẩm chất kiên cường, kỷ luật và lòng yêu nước sâu sắc của “Bộ đội Cụ Hồ”, khi hoàn thành nghĩa vụ với Tổ quốc bằng sắc phục, ông lại bước vào một hành trình phụng sự mới: canh giấc cho Thánh, giữ lửa cho Đền.
Hơn ba chục năm trước, khi ông mới bén duyên coi sóc ngôi đền, vùng đất này vẫn còn hoang sơ, nhiều khó khăn. Bằng tình yêu kính vô hạn với Đức Thánh Trần, ông Lưu đã coi Đền Thượng như ngôi nhà thứ hai, như chính hơi thở của cuộc đời mình. Suốt hơn ba thập kỷ, không kể ngày nắng cháy da hay những đêm đông biên thùy sương muối rét buốt, người ta luôn thấy dáng bận rộn, ân cần của ông trong khuôn viên Đền.
Từ việc quét dọn từng chiếc lá đa rơi, lau chùi từng bức đại tự, sửa sang từng pho tượng thờ, cho đến việc hướng dẫn người dân hành lễ sao cho trang nghiêm, đúng phép tắc, chuẩn bị chu đáo cả nước uống cho khách về lễ Đền... tất cả đều được ông thực hiện với một sự tỉ mỉ, kính cẩn tuyệt đối. Nhờ có bàn tay chăm sóc thầm lặng và bền bỉ của ông cùng sự đồng lòng của Ban Quản lý, ngôi đền linh thiêng luôn giữ được vẻ phong quang, ấm cúng và sạch đẹp, trở thành chốn dừng chân bình yên cho bất cứ ai tìm về.
Nghệ nhân, Đồng thầy Nguyễn Đình Lưu, Thủ nhang Tâm - Đức - Trí của bản Đền
Cái Tâm trọn vẹn và cái Tầm tôn tạo di sản
Cái Tâm của người Thủ Nhang Nguyễn Đình Lưu (nhiều người vẫn gọi ông là “Thầy Lưu”) thể hiện rõ nhất ở sự hiếu khách, lòng nhân ái và tư duy phụng sự cộng đồng không vụ lợi. Khách thập phương từ Hà Nội, Hải Phòng hay tận miền Nam xa xôi mỗi khi ngược ngàn lên với Đền Thượng Lào Cai đều giữ một ấn tượng sâu sắc về người thầy thủ nhang có nụ cười phúc hậu, trìu mến. Ông luôn tâm niệm việc giữ gìn Đền Thượng không chỉ là trách nhiệm tâm linh mà còn là việc giáo dục lòng yêu nước, gìn giữ cội nguồn dân tộc và cột mốc văn hóa ở địa đầu Tổ quốc.
Tại khu vực phục vụ du khách của nhà đền, nhiều năm nay luôn có sẵn những ấm trà nóng, nước lọc, nước lá vối hay những ly cà phê được chuẩn bị chu đáo để phục vụ du khách hoàn toàn miễn phí. Ông thấu hiểu nỗi vất vả của người đi đường xa, hiểu được tấm lòng của những người con hướng về cửa Thánh. Sự đón tiếp nồng hậu, tinh tế ấy khiến Đền Thượng không chỉ linh thiêng, uy nghi mà còn trở nên vô cùng gần gũi, thân thương và ấm áp tình người. Ông luôn tâm niệm: “Đây là công sức của tất cả mọi người, từ Ban Quản lý đến người quét dọn, cơm nước. Mỗi người đều có một sứ mệnh riêng để làm đẹp cho chốn cửa Thánh”.
Bên cạnh cái Tâm trong sáng, cái Tầm của một người nghệ nhân, một đồng thầy am hiểu sâu sắc về văn hóa tâm linh của ông Nguyễn Đình Lưu được thể hiện qua các đợt đại tu, trùng tu di tích. Dưới sự ủng hộ của chính quyền, các cơ quan ban ngành và sự đóng góp của nhân dân, ông đã dành nhiều tâm huyết phối hợp chặt chẽ để triển khai tu bổ các hạng mục của đền một cách khoa học.
Cái Tầm ở đây là làm sao mở rộng được khuôn viên, giúp đền khang trang, bề thế hơn để đón tiếp lượng du khách ngày một đông, nhưng đồng thời phải giữ nguyên vẹn lối kiến trúc cổ thời nhà Trần và vẻ rêu phong, trang nghiêm vốn có. Hệ thống 7 gian thờ chính: từ Cung thờ Phật, Cung thờ Tam tòa Thánh Mẫu, Ban thờ Đức Thánh Trần cho đến các ban Tả Vu, Hữu Vu đều được sắp đặt bài bản, đúng tôn ti trật tự tâm linh. Các pho tượng được sơn son thếp vàng uy nghi tráng lệ, khuôn viên cây xanh được chỉnh trang xanh – sạch – đẹp xứng tầm một di tích cấp Quốc gia.
Không chỉ dừng lại ở việc chăm lo phần “xác” cho ngôi đền, Nghệ nhân Nguyễn Đình Lưu còn là người giữ gìn phần “hồn” của di sản phi vật thể. Những nghi lễ thờ tự, các buổi lễ hầu đồng mở đầu cho các dịp trọng thể như: Khai xuân, tiệc Mẫu… trang trọng, linh thiêng do ông thực hiện luôn tuân thủ nghiêm ngặt lề lối cổ truyền, loại bỏ các yếu tố mê tín dị đoan, hướng con người ta đến cái chân - thiện - mỹ, biết ơn tổ tiên và yêu quý cội nguồn dân tộc.
Hơn 30 năm – một phần ba thế kỷ, mái đầu vị sỹ quan năm nào giờ đã bạc màu theo thời gian, nhưng ngọn lửa tâm huyết trong lồng ngực Nghệ nhân Nguyễn Đình Lưu chưa một ngày nguội tắt. Ông như một thân cây đa cổ thụ, lặng lẽ bám rễ sâu vào lòng đất thiêng Đền Thượng, tỏa bóng mát chở che và gìn giữ những giá trị tâm linh quý báu của cha ông.
Đền Thượng Lào Cai hôm nay, đứng vững vàng nơi địa đầu Tổ quốc, khang trang và lộng lẫy bên dòng sông Nậm Thi, chính là quả ngọt từ sự linh thiêng của bậc Thánh nhân và tấm lòng phụng sự sắt son của những con người như thế. Trầm hương vẫn tỏa, chuông đền vẫn ngân, và câu chuyện về người chủ nhang mang cốt cách bộ đội Cụ Hồ vẫn sẽ còn được lưu truyền mãi, thắp sáng lòng tự hào và tình yêu quê hương đất nước trong lòng mỗi người con nước Việt khi hướng về nơi biên cương Tổ quốc.
Đặng Đình Chấn
