Điện Biên là tỉnh miền núi biên giới sở hữu diện tích rừng lớn và có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ nguồn nước, điều tiết khí hậu và giữ vững an ninh sinh thái cho vùng Tây Bắc Tổ quốc. Tuy nhiên, do đặc thù địa hình chia cắt phức tạp, khí hậu khắc nghiệt với mùa khô kéo dài kèm theo gió Tây Nam khô nóng (gió Lào), nguy cơ xảy ra cháy rừng tại đây luôn ở mức rất cao. Nhận thức rõ thách thức này, lực lượng Kiểm lâm Điện Biên đã và đang chủ động triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó lấy việc nâng cao kiến thức, kỹ năng phòng cháy, chữa cháy rừng (PCCCR) cho cán bộ và nhân dân làm giải pháp cốt lõi, bền vững.
Chi cục kiểm lâm tỉnh Điện Biên tổ chức tập huấn, hướng dẫn nâng cao năng lực cho cán bộ UBND cấp xã về lĩnh vực lâm nghiệp, kiểm lâm trên địa bàn tỉnh Điện Biên năm 2026 đối với các xã Mường Ảng, Búng Lao, Nà Tấu và Mường Lạn (24/6/2026)
Thách thức từ thực địa
Tỉnh Điện Biên hiện có hơn 400.000 ha đất có rừng. Thảm thực vật ở đây phong phú nhưng cũng dễ bén lửa vào mùa khô, đặc biệt là các diện tích rừng tre nứa, rừng khộp và nương rẫy xen kẽ rừng tự nhiên. Bên cạnh đó, tập quán canh tác đốt nương làm rẫy của đồng bào các dân tộc thiểu số từ lâu đời là một trong những nguyên nhân chính tiềm ẩn nguy cơ cháy rừng. Nhiều hộ dân khi đốt dọn nương chưa tuân thủ quy trình kỹ thuật, không báo cáo với chính quyền địa phương hoặc kiểm lâm địa bàn, dẫn đến tình trạng lửa cháy lan vào rừng.
Trước thực trạng đó, nếu chỉ dựa vào lực lượng chuyên trách để chữa cháy thì sẽ rơi vào thế bị động. Khi cháy rừng xảy ra ở các đỉnh núi cao, vách đá dựng đứng, việc di chuyển lực lượng và phương tiện cơ giới tiếp cận hiện trường mất rất nhiều thời gian. Do đó, phương châm "Phòng là chính, chữa cháy phải khẩn trương, kịp thời" và nguyên tắc "4 tại chỗ" (lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ, hậu cần tại chỗ, chỉ huy tại chỗ) chỉ có thể phát huy hiệu quả khi toàn dân đều có kiến thức về PCCCR.
Đổi mới và đa dạng hóa công tác tuyên truyền, giáo dục
Để đưa kiến thức PCCCR thấm sâu vào nhận thức của từng người dân, Chi cục Kiểm lâm Điện Biên đã chỉ đạo các Hạt Kiểm lâm trên địa bàn tỉnh đổi mới toàn diện phương thức truyền thông, xóa bỏ tư duy tuyên truyền một chiều, khô cứng. Chi cục Kiểm lâm tỉnh làm tốt công tác tham mưu và triển khai thực hiện một số nội dung như làm tốt công tác dự tính, dự báo để có phương án xử lý kịp thời, không để rơi vào tình trạng bị động, bất ngờ khi có tình huống cháy rừng xảy ra.
Trước hết là thực hiện tuyên truyền bằng tiếng dân tộc bản địa: Điện Biên là nơi sinh sống của nhiều dân tộc như Thái, Mông, Khơ Mú, Hà Nhì... Nhiều người dân ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới còn hạn chế về tiếng phổ thông. Do đó, lực lượng kiểm lâm đã phối hợp với các cơ quan truyền thông biên soạn tài liệu, tờ rơi, áp phích bằng cả tiếng phổ thông và tiếng dân tộc. Hệ thống loa phát thanh của các bản, xã tăng cường thời lượng phát sóng các bản tin dự báo nguy cơ cháy rừng bằng tiếng Mông, tiếng Thái vào các khung giờ sinh hoạt của người dân.
Thực hiện ký cam kết bảo vệ rừng đến từng hộ gia đình: Hằng năm, ngay trước khi bước vào mùa khô, kiểm lâm địa bàn phối hợp với chính quyền cấp xã đến từng bản tổ chức họp dân. Tại các buổi họp này, người dân được nghe phổ biến về Luật Lâm nghiệp, các hành vi bị nghiêm cấm và mức xử phạt đối với hành vi vi phạm quy định về PCCCR. Từ đó, các hộ gia đình tự nguyện ký cam kết bảo vệ rừng, không tự ý đốt nương rẫy vào những ngày thời tiết hanh khô, nắng nóng từ cấp IV (cấp nguy hiểm) và cấp V (cấp cực kỳ nguy hiểm).
Giáo dục từ học đường: Chi cục Kiểm lâm cũng phối hợp với các trường học trên địa bàn tổ chức các buổi ngoại khóa với chủ đề "Chúng em với tình yêu rừng xanh". Thông qua các trò chơi tương tác, câu đố vui và các tình huống giả định, học sinh được trang bị kiến thức cơ bản về vai trò của rừng, cách nhận biết biển cảnh báo cháy rừng và số điện thoại đường dây nóng để báo tin khi có cháy. Việc giáo dục nhận thức cho thế hệ trẻ tạo ra sự chuyển biến lan tỏa, bởi chính các em sẽ là những "tuyên truyền viên tí hon" nhắc nhở bố mẹ, người thân trong gia đình.
Cán bộ kiểm lâm trực tiếp tuyên truyền nhằm nâng cao ý thức, trách nhiệm trong công tác quản lý, bảo vệ rừng và PCCC cho người dân
Chú trọng tập huấn, diễn tập thực chiến
Kiến thức lý thuyết chỉ thực sự phát huy tác dụng khi được kiểm nghiệm qua thực hành. Xác định rõ điều này, hằng năm Chi cục Kiểm lâm Điện Biên đều tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật và các cuộc diễn tập phương án PCCCR từ cấp tỉnh, cấp huyện cho đến cấp xã.
Nâng cao năng lực cho lực lượng chuyên trách và bán chuyên trách: Đối với lực lượng kiểm lâm, lực lượng bảo vệ rừng chuyên trách của các Ban quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng và lực lượng dân quân tự vệ, các nội dung tập huấn đi sâu vào kỹ năng chỉ huy, điều hành, thiết lập thông tin liên lạc khi có sự cố cháy lớn xảy ra. Các cán bộ kiểm lâm được hướng dẫn chuyên sâu về cách sử dụng phần mềm cập nhật điểm cháy vệ tinh, ứng dụng công nghệ để phát hiện sớm các đốm lửa nhằm xử lý ngay từ giờ đầu.
Huấn luyện thực hành cho tổ đội quần chúng bảo vệ rừng: Điện Biên hiện có hàng nghìn tổ, đội quần chúng bảo vệ rừng và PCCCR ở các thôn, bản. Đây chính là lực lượng "phản ứng nhanh", có mặt sớm nhất tại hiện trường. Tại các buổi diễn tập cấp xã, người dân trong các tổ đội này được hướng dẫn trực tiếp cách sử dụng các công cụ thủ công như dao phát, cuốc, cào để làm đường băng cản lửa; cách vận hành các thiết bị cơ giới như máy thổi gió, máy cưa xăng, máy bơm nước áp lực cao.
Các tình huống giả định được thiết kế sát với thực tế: Đốt nương làm rẫy gây cháy lan, cháy rừng tự nhiên trên địa hình đồi dốc, xử lý đám cháy trong điều kiện thiếu nước... Qua các cuộc diễn tập, người dân không còn lúng túng, biết cách tự bảo vệ an toàn cho bản thân khi tham gia chữa cháy và phối hợp nhịp nhàng với các lực lượng chi viện.
Cán bộ Kiểm lâm tổ chức phổ biến, tập huấn cho người dân về công tác PCCCR
Phát huy vai trò của già làng, trưởng bản và người uy tín
Trong cấu trúc xã hội của đồng bào các dân tộc thiểu số tại Điện Biên, già làng, trưởng bản và người có uy tín giữ vai trò cực kỳ quan trọng. Tiếng nói của họ có sức nặng và tầm ảnh hưởng lớn đối với cộng đồng. Hiểu được lợi thế này, lực lượng kiểm lâm luôn chú trọng việc tranh thủ và nâng cao kiến thức PCCCR cho đối tượng này trước tiên.
Khi các già làng, trưởng bản nắm rõ quy định của pháp luật và hiểu rõ tác hại kinh hoàng của cháy rừng đối với nguồn nước, đối với đất sản xuất của bản làng, họ sẽ chủ động đưa các quy định về bảo vệ rừng vào hương ước, quy ước của bản. Việc xử phạt các cá nhân vi phạm theo hương ước của bản (như phạt ngày công lao động, phạt tiền hoặc hiện vật nộp vào quỹ bản) đôi khi mang lại hiệu quả răn đe, giáo dục cao hơn và kịp thời hơn các chế tài hành chính.
Những kết quả tích cực và định hướng tương lai
Trong mùa khô 2024 - 2025, Kiểm lâm địa bàn đã hướng dẫn các chủ rừng cộng đồng, hộ gia đình, cá nhân trên địa bàn tỉnh xây dựng 4.752 phương án phòng cháy, chữa cháy rừng và xây dựng 69 phương án phòng cháy, chữa cháy đối với diện tích rừng đã giao, chưa cho thuê do UBND các xã quản lý, bảo vệ. Tham mưu UBND các cấp thành lập 10 Ban chỉ huy PCCCR cấp huyện với 278 thành viên; kiện toàn 128 Ban chỉ huy PCCCR cấp xã với 3.549 thành viên; Thành lập trên 1.299 tổ, đội với 13.461 thành viên. Tăng cường công tác tuần tra, kiểm tra rừng, tham gia chữa cháy rừng trên địa bàn tỉnh. Chỉ đạo các đơn vị luôn chủ động trong công tác PCCCR, công tác thường trực phòng cháy, chữa cháy rừng (24/24 giờ trong tuần), duy trì sử dụng số điện thoại đường dây nóng để tiếp nhận thông tin cảnh báo cháy rừng và các hành vi vi phạm pháp luật về Lâm nghiệp…
Nhờ kiên trì triển khai công tác nâng cao kiến thức và kỹ năng PCCCR, công tác quản lý và bảo vệ rừng tại Điện Biên đã có những chuyển biến rõ rệt: Người dân đã chuyển từ tư thế "thờ ơ, coi việc giữ rừng là của kiểm lâm" sang tư thế chủ động: "Rừng của bản, bản cùng giữ". Tình trạng đốt nương làm rẫy tùy tiện đã giảm hẳn. Người dân có ý thức báo cáo trưởng bản và kiểm lâm địa bàn để được hướng dẫn tạo đường băng cản lửa trước khi đốt rẫy. Số vụ cháy rừng và diện tích rừng bị thiệt hại trong những năm gần đây có xu hướng giảm mạnh. Hầu hết các vụ cháy mới phát sinh đều được phát hiện sớm và dập tắt kịp thời nhờ lực lượng tại chỗ, không để xảy ra cháy lớn, cháy thảm khốc kéo dài nhiều ngày… Tuy nhiên, trước sự biến đổi khí hậu toàn cầu ngày càng cực đoan, hiện tượng El Nino gây khô hạn kéo dài, công tác PCCCR tại Điện Biên không được phép lơ là, chủ quan.
Trong thời gian tới, Chi cục Kiểm lâm Điện Biên định hướng tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số vào công tác truyền thông và giám sát rừng. Bên cạnh đó, việc đầu tư thêm trang thiết bị hiện đại phù hợp với địa hình núi cao và tiếp tục duy trì, nhân rộng các mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng sẽ là những bước đi chiến lược.
Rừng Điện Biên không chỉ là tài sản kinh tế mà còn là chứng nhân lịch sử, là lá phổi xanh bảo vệ sự sống cho vùng thượng nguồn. Việc nâng cao kiến thức phòng cháy, chữa cháy rừng cho lực lượng kiểm lâm và nhân dân các dân tộc trong tỉnh không phải là nhiệm vụ một sớm một chiều, mà là một hành trình bền bỉ, xuyên suốt. Với sự đồng lòng của chính quyền, sự quyết liệt của lực lượng kiểm lâm và sự hiểu biết, trách nhiệm ngày càng cao của người dân, những cánh rừng xanh của Điện Biên sẽ mãi được bảo vệ vững chắc, bình yên trước giặc lửa./.
Lâm Tuyết
