Khoảng trống thông tin tạo môi trường cho tin sai, tin xấu
Chưa bao giờ công chúng lại dễ dàng tiếp cận thông tin đa dạng như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, mỗi người có thể theo dõi hàng trăm nguồn tin khác nhau mỗi ngày. Bên cạnh những lợi ích về lượng thông tin, kiến thức trên nhiều lĩnh vực, không gian mạng cũng đang trở thành môi trường thuận lợi để các thông tin sai lệch, xuyên tạc, xấu độc lan truyền với tốc độ chưa từng có.
Nhiều ý kiến cho rằng chính những nội dung gây tò mò, đánh trúng tâm lý hiếu kỳ của công chúng chính là điều kiện để tin sai, tin xấu lan rộng. Điều đó đúng nhưng chưa đủ. Thực tế cho thấy tin sai, tin xấu không tồn tại và lan truyền một cách ngẫu nhiên. Chúng thường được thế lực thù địch tạo ra và phát tán dựa trên sự nghiên cứu khá kỹ về cơ chế vận hành của mạng xã hội, của hiện tượng tâm lý đám đông và xu hướng tiếp nhận thông tin của công chúng trong thời đại số.
Các nền tảng mạng xã hội ngày nay được xây dựng trên những thuật toán có khả năng phân tích hành vi người dùng để đề xuất nội dung phù hợp. Những thông tin tạo được nhiều tương tác như bình luận, chia sẻ hoặc tranh luận, thường có cơ hội tiếp cận nhiều người hơn. Cơ chế này cũng góp phần hình thành thói quen tiếp nhận thông tin mới trong một bộ phận công chúng. Đó là, thích nghe những nội dung ngắn gọn, tiết tấu nhanh; thích xem những hình ảnh trực quan, giàu cảm xúc và dễ tương tác, chia sẻ. Nắm bắt đặc điểm đó, thế lực thù địch luôn tạo dựng nội dung, hình ảnh đáp ứng đúng “khẩu vị” của công chúng trên môi trường số. Một thông tin xuyên tạc có thể được trình bày dưới dạng video ngắn với hình ảnh bắt mắt. Một nhận định phiến diện, cố tình xuyên tạc cũng có thể được ngụy trang dưới vỏ bọc “góc nhìn” của một cá nhân hay nhóm người cùng chung quan điểm. Một thông tin chưa được kiểm chứng, có thể được gắn với những tiêu đề gây tò mò hoặc hình ảnh cắt ghép, nhằm đánh mạnh vào cảm xúc công chúng tiếp nhận. Thậm chí, với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo, hình ảnh, giọng nói của người nổi tiếng hay các chuyên gia hoặc cán bộ lãnh đạo cũng có thể bị giả mạo để tạo ra những nội dung có vẻ đáng tin, khiến việc nhận diện sự thật càng trở nên khó khăn hơn.
Các nghiên cứu về tâm lý học truyền thông chỉ ra rằng, khi một thông tin được lặp lại nhiều lần có thể tạo cảm giác quen thuộc đối với người tiếp nhận. Và, dù thông tin thực tế là “sai”, nhưng nếu được lặp lại nhiều lần vẫn có thể khiến người tiếp nhận tin là “đúng” hoặc “có vẻ đúng” (1). Điều đó chứng tỏ lợi thế của tin sai, tin xấu không hoàn toàn nằm ở nội dung mà ở khả năng thích ứng với môi trường số, với thuật toán mạng xã hội và với những thay đổi trong hành vi tiếp nhận thông tin của người dùng.
Điều đáng lo là tin sai, tin giả, tin xấu thường có cơ hội lan rộng khi nguồn tin chính thống đến với công chúng chưa kịp thời, chưa đầy đủ, thiếu tính đa dạng, thiếu tính sáng tạo trong cách thể hiện. Khi một vụ việc xảy ra, người dân luôn muốn biết điều gì đang diễn ra, nguyên nhân vì sao, sự việc sẽ được giải quyết như thế nào… Nhưng nếu thông tin chính thống chậm hoặc chưa đến được với công chúng, chắc chắn những tin sai lệch, suy diễn, chống phá sẽ được cơ hội lấp đầy.
Đấu tranh, phản bác là nhiệm vụ thường xuyên
Trước sự gia tăng của thông tin sai lệch, xấu độc trên không gian mạng, công tác đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch luôn được xác định là nhiệm vụ quan trọng trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Những năm qua, các cơ quan chức năng, lực lượng chuyên trách, các cơ quan báo chí cùng đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên đã chủ động phát hiện, xử lý và phản bác nhiều thông tin sai sự thật, góp phần giữ vững ổn định chính trị, củng cố niềm tin xã hội và định hướng dư luận.
Tại Đồng Nai, từ cuối năm 2025 đến nay, lực lượng PA05 đã phát hiện và xử lý 25 vụ việc đăng tải, chia sẻ thông tin xấu độc, sai sự thật trên không gian mạng. Những con số này cho thấy công tác đấu tranh với thông tin sai lệch đang được triển khai quyết liệt, đồng thời cũng phản ánh áp lực ngày càng lớn đối với nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong môi trường số.
Tuy nhiên, trong môi trường mạng xã hội, hiệu quả đấu tranh không chỉ phụ thuộc vào nội dung phản bác mà còn phụ thuộc vào cách thức thực hiện. Nhiều thông tin sai lệch, xấu độc hiện nay được thiết kế nhằm tạo tranh cãi, kích thích cảm xúc và thu hút tương tác. Trong khi đó, thuật toán của các nền tảng số chủ yếu ghi nhận mức độ tương tác mà không phân biệt đó là những nội dung thể hiện sự đồng tình hay phản đối. Điều đó cho thấy không phải mọi sự tương tác với thông tin sai lệch, xấu độc ngay chính trên môi trường nó phá tán đều góp phần làm giảm tác động của nó. Nếu thiếu tỉnh táo, một số hoạt động phản bác trực tiếp dù mang tính đấu tranh cao, cũng có thể vô tình làm gia tăng mức độ lan truyền của chính những nội dung cần được loại bỏ. Vì vậy, bên cạnh việc xử lý, ngăn chặn, báo xấu hoặc phản bác các thông tin sai lệch bằng những hình thức phù hợp, cũng cần tỉnh táo để tránh rơi vào thế bị động chạy theo từng vụ việc và rơi vào “bẫy tương tác” (càng tương tác, càng được đề xuất lan rộng của thuật toán mạng xã hội) mà thế lực thù địch mong muốn.
Đấu tranh, phản bác thông tin sai lệch, xấu độc là nhiệm vụ thường xuyên và không thể thiếu. Song, nếu chỉ tập trung xử lý từng thông tin sau khi chúng xuất hiện, thì phần lớn vẫn là theo sau giải quyết hậu quả. Khi một thông tin đã lan truyền rộng rãi, việc điều chỉnh nhận thức xã hội thường khó khăn hơn rất nhiều so với việc định hướng ngay từ đầu. Chính vì vậy, bên cạnh nhiệm vụ “chống”, cần quan tâm nhiều hơn đến nhiệm vụ “xây”. Cũng vậy, bên cạnh việc xử lý cái “sai”, cần chủ động lan tỏa kịp thời và lặp lại nhiều lần với những thông tin “đúng”. Đây cũng là lúc công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng cần được tiếp cận không chỉ dưới góc độ đấu tranh với thông tin xấu độc, mà còn dưới góc độ “chủ động chiếm lĩnh không gian thông tin” bằng những nội dung chính thống, tích cực và có sức lan tỏa.
Giải pháp từ gốc là tăng cường “phủ xanh” thông tin
Phát biểu tại Hội nghị toàn quốc tổng kết công tác Tuyên giáo và Dân vận năm 2025, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu xây dựng “thế trận thông tin liên hoàn”, lấy tích cực đẩy lùi tiêu cực, dùng thông tin chính thống “phủ xanh” không gian mạng(2). Đây không chỉ là định hướng tuyên truyền trong bối cảnh chuyển đổi số, mà còn là một gợi mở quan trọng về cách tiếp cận đối với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng hiện nay.
Nếu thông tin sai lệch, xấu độc của thế lực thù địch có thể lan truyền nhanh nhờ hiểu rõ đặc điểm của môi trường số, thì thông tin chính thống cũng phải tìm cách hiện diện mạnh mẽ hơn trên chính môi trường ấy bằng những hình thức đổi mới. Nếu thế lực thù địch nghiên cứu thuật toán mạng xã hội để phát tán nội dung sai lệch, xấu độc, thì những người làm công tác truyền thông cũng cần hiểu quy luật vận hành của không gian mạng để lan tỏa sự thật hiệu quả hơn. Nếu thông tin sai lệch tìm cách tiếp cận công chúng bằng những hình thức ngắn gọn, trực quan, giàu cảm xúc, thì thông tin chính thống cũng cần đổi mới phương thức sản xuất nội dung và truyền tải để gần hơn với người đân… Điều đó không có nghĩa là buộc chúng ta phải luôn chạy theo xu hướng, đánh đổi tính chính xác để lấy số lượng tương tác. Ngược lại, yêu cầu đặt ra là phải kịp thời đưa những thông tin đúng đắn, chính xác, có giá trị định hướng đến công chúng bằng những phương thức phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin trong thời đại số.
Tổng Bí thư Tô Lâm cũng nhiều lần yêu cầu không để hình thành các “vùng trũng” dư luận (3). Đây là một chỉ dẫn rất đáng chú ý. Bởi trong môi trường mạng, nơi nào thiếu thông tin chính thống, nơi đó rất dễ xuất hiện những tin đồn, những suy diễn hoặc thông tin cố tình xuyên tạc. Khi nhu cầu thông tin của công chúng chưa được đáp ứng đầy đủ, khoảng trống ấy sẽ nhanh chóng bị lấp đầy bởi những nguồn thông tin xuyên tạc, xấu độc của thế lực thù địch, phản động. Ở góc độ này, việc “phủ xanh” không gian mạng bằng thông tin chính thống không đơn thuần là tăng số lượng tin bài hay sản phẩm truyền thông. Điều quan trọng hơn là xây dựng được một “hệ sinh thái thông tin tích cực”. Trong đó, cơ quan báo chí tiếp tục giữ vai trò nòng cốt nhằm đổi mới, lan tỏa thường xuyên, liên tục, có sức hấp dẫn về những chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước; các giá trị tốt đẹp của xã hội, những câu chuyện đẹp, nhân văn; những mô hình, điển hình cần nhân rộng…
Yêu cầu chủ động lan tỏa thông tin tích cực, “lấy cái đẹp dẹp cái xấu”, “lấy tích cực đẩy lùi tiêu cực” không chỉ là định hướng chung mà đang dần trở thành cách làm cụ thể ở nhiều địa phương.
Đồng chí Huỳnh Thị Hằng - Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQVN thành phố Đồng Nai, Trưởng Ban Chỉ đạo 35 đã nhiều lần nhấn mạnh: “Phải chủ động đưa thông tin chính thống đến với cán bộ, đảng viên và nhân dân bằng những hình thức phù hợp với môi trường số. Không để các thế lực thù địch lợi dụng khoảng trống thông tin nhằm xuyên tạc, chống phá”.
Lực lượng tham gia đấu tranh trên không gian mạng tại Đồng Nai tham gia tập huấn nghiệp vụ viết tin, bài tuyên truyền bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. (Ảnh: Vũ Bình)
Nhận thức rõ yêu cầu đó, Đồng Nai là một trong những địa phương chủ động triển khai nhiều giải pháp theo hướng vừa đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch; vừa tăng cường lan tỏa thông tin tích cực trên không gian mạng.
Những năm gần đây, thành phố thường xuyên tổ chức các hội nghị tập huấn nghiệp vụ viết tin, bài tuyên truyền bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Thông qua các lớp tập huấn, đội ngũ làm công tác tuyên truyền ở cơ sở đã tiếp thu nhiều kỹ năng mới về truyền thông số, nhận diện thông tin sai lệch, xấu độc; cách thức lan tỏa thông tin tích cực trong đời sống xã hội… Cùng với đó, nhiều cơ quan, đơn vị, địa phương trên địa bàn thành phố đã xây dựng các nhóm, tổ cộng tác viên nòng cốt, hoạt động theo hướng “phản ứng nhanh” trên không gian mạng. Lực lượng này chủ động đấu tranh, phản bác thông tin sai lệch, xấu độc; tham gia định hướng nhận thức xã hội trước những vấn đề được dư luận quan tâm, góp phần tạo nên một “thế trận thông tin tích cực” trên không gian mạng.
Bên cạnh vai trò của các cơ quan báo chí, thực tiễn cho thấy, nơi nào cấp ủy quan tâm lãnh đạo, người đứng đầu trực tiếp chỉ đạo, đồng hành cùng hoạt động truyền thông trên nền tảng số thì nơi đó việc lan tỏa thông tin tích cực, định hướng dư luận và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng đạt hiệu quả rõ nét hơn.
Tin sai, tin xấu luôn tìm được môi trường thuận lợi để phát triển trên mạng xã hội. Muốn thu hẹp “đất sống” của thông tin sai lệch, xấu độc, cần chủ động “thu hẹp những khoảng trống thông tin”. Muốn không để hình thành những “vùng trũng” dư luận, cần xây dựng được một dòng chảy thông tin chính thống đủ mạnh, đủ nhanh và đủ sức lan tỏa trên không gian mạng.
Đồng chí Huỳnh Thị Hằng - Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBMTTQVN Thành phố Đồng Nai, Trưởng ban chỉ đạo 35, trao khen thưởng cho các cá nhân, tập thể xuất sắc tham gia tập huấn nghiệp vụ viết tin, bài tuyên truyền bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. (Ảnh: Vũ Bình)
Đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, thông tin sai lệch, xấu độc trên không gian mạng là nhiệm vụ thường xuyên, quan trọng và không thể thiếu. Tuy nhiên, trong bối cảnh môi trường số phát triển mạnh mẽ như hiện nay, nếu chỉ tập trung xử lý từng thông tin, từng vụ việc sau khi chúng xuất hiện, thì phần lớn vẫn là giải quyết phần ngọn. Khi mỗi cơ quan, đơn vị, địa phương trở thành một nguồn phát thông tin chính thống; khi mỗi cán bộ, đảng viên, đoàn viên, hội viên, đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ đều trở thành một hạt nhân lan tỏa những giá trị tích cực; khi những việc làm tốt, những mô hình hay, những câu chuyện đẹp được chia sẻ thường xuyên và rộng khắp trên môi trường số…, thì đó không chỉ là hoạt động truyền thông đơn thuần, mà còn là quá trình xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc trên mặt trận tư tưởng.
Không gian mạng sẽ luôn tồn tại những thông tin sai lệch, xuyên tạc và chống phá. Nhưng khi sự thật hiện diện kịp thời hơn, thông tin chính thống lan tỏa mạnh mẽ hơn và niềm tin xã hội được củng cố vững chắc hơn, chắc chắn những khoảng trống cho các luận điệu xuyên tạc, sai trái, thù địch, tin xấu, tin giả sẽ từng bước bị thu hẹp. Đó cũng chính là tinh thần của việc xây dựng “thế trận thông tin liên hoàn”, lấy tích cực đẩy lùi tiêu cực, dùng thông tin chính thống “phủ xanh” không gian mạng, không để hình thành các “vùng trũng” dư luận mà Tổng Bí thư Tô Lâm đã từng nhấn mạnh.
Tác giả: Vũ Bình
_____________________________
Tài liệu tham khảo:
1.VietnamBiz. (2019). Hiệu ứng chân lý ảo tưởng (Illusory Truth Effect) là gì?. Đăng ngày 30/11/2019. Truy cập ngày 20/5/2026 từ VietnamBiz.
(2,3) Thành Chung, “Tổng Bí thư: Dùng thông tin chính thống “phủ xanh” không gian mạng”, Báo Tuổi Trẻ Online, ngày 19/12/2025.
Bài dự thi Cuộc thi Chính luận về Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, lần thứ VI năm 2026, Thành phố Đồng Nai - Tạp chí Điện tử
