19/11/2026 lúc 01:52 (GMT+7)
Breaking News

Khơi dậy sức mạnh văn hóa, tạo động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới

Tóm tắt: Trong tiến trình 40 năm đổi mới, nhận thức của Đảng và Nhà nước về vai trò của văn hóa không ngừng được bổ sung, phát triển, từng bước khẳng định văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết cho phát triển bền vững đất nước. Tuy nhiên, để những quan điểm đó thực sự chuyển hóa thành sức mạnh phát triển, Việt Nam cần vượt qua cách tiếp cận văn hóa chủ yếu thiên về bảo tồn, tổ chức hoạt động và quản lý hành chính, chuyển mạnh sang tư duy kiến tạo hệ sinh thái phát triển văn hóa. Điều này đòi hỏi hoàn thiện thể chế, đổi mới cơ chế phân bổ nguồn lực, phát triển công nghiệp văn hóa, nâng cao năng lực sáng tạo, thu hẹp khoảng cách thụ hưởng và chủ động bảo vệ bản sắc, chủ quyền văn hóa trong môi trường số. Bài viết phân tích những chuyển biến về tư duy chính sách qua 40 năm đổi mới, nhận diện các điểm nghẽn và đề xuất một số định hướng nhằm phát huy sức mạnh văn hóa trong giai đoạn phát triển mới.

Từ khóa: Văn hóa Việt Nam; nguồn lực nội sinh; chính sách văn hóa; công nghiệp văn hóa; phát triển bền vững; chuyển đổi số.

Abstract: Over four decades of reform, the Communist Party and the State of Vietnam have continuously expanded and deepened their understanding of culture, affirming its role not only as the spiritual foundation of society but also as an endogenous resource, a driving force and a regulatory foundation for sustainable national development. However, transforming these policy orientations into tangible development outcomes requires Vietnam to move beyond an approach primarily focused on preservation, cultural activities and administrative management towards one that enables and builds an integrated cultural development ecosystem. This transition calls for institutional improvements, innovative resource allocation mechanisms, the development of cultural industries, stronger creative capacity, more equitable access to cultural services, and proactive protection of national identity and cultural sovereignty in the digital environment. This article examines the evolution of cultural policy thinking over four decades of reform, identifies key bottlenecks and proposes strategic orientations to strengthen the contribution of culture to Vietnam's development in a new era.

Keywords: Vietnamese culture; endogenous resources; cultural policy; cultural industries; sustainable development; digital transformation.

Ảnh minh họa - VNHN

1. Bốn thập niên đổi mới: Từ nhận thức về vai trò văn hóa đến tư duy phát triển quốc gia

Nhìn lại chặng đường 40 năm đổi mới (1986–2026), có thể nhận thấy một trong những chuyển biến quan trọng trong tư duy phát triển của Việt Nam là sự thay đổi ngày càng sâu sắc về nhận thức đối với văn hóa. Nếu trong một thời gian dài, văn hóa thường được nhìn nhận chủ yếu qua các hoạt động tư tưởng, giáo dục, bảo tồn di sản và đời sống tinh thần, thì ngày nay, văn hóa đã được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với kinh tế, chính trị, xã hội, khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế. Đây không chỉ là sự mở rộng phạm vi của một lĩnh vực quản lý, mà còn là bước phát triển về tư duy chiến lược: coi văn hóa là một cấu phần thiết yếu của năng lực phát triển quốc gia.

Ngay từ những năm đầu đổi mới, Đảng ta đã xác định phát triển kinh tế phải gắn với tiến bộ và công bằng xã hội, đồng thời giữ gìn, phát huy những giá trị tốt đẹp của dân tộc. Qua từng giai đoạn, quan điểm này tiếp tục được bổ sung, hoàn thiện, đặc biệt với Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII năm 1998 về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Nghị quyết đã đặt nền móng quan trọng cho tư duy phát triển văn hóa trong thời kỳ mới, khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Đến Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI, yêu cầu xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam được đặt trong mối liên hệ trực tiếp với nhiệm vụ phát triển bền vững đất nước. Điểm đáng chú ý là tư duy chính sách không chỉ hướng đến bảo tồn những giá trị đã hình thành trong lịch sử, mà còn chú trọng xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và phát huy vai trò chủ thể sáng tạo của nhân dân.

Sự phát triển của tư duy này tiếp tục được thể hiện trong các chủ trương về chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, hội nhập quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa. Văn hóa ngày càng được nhìn nhận như một nguồn lực có khả năng tạo ra giá trị gia tăng, thúc đẩy tiêu dùng, phát triển du lịch, mở rộng thị trường, nâng cao sức cạnh tranh và củng cố vị thế quốc gia.

Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã tạo dấu mốc mới trong định hướng chiến lược. Văn hóa và con người được xác định là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước. Tư duy này cho thấy văn hóa không còn được đặt ở vị trí một lĩnh vực cần được hỗ trợ sau khi các mục tiêu kinh tế đã hoàn thành, mà phải hiện diện ngay từ khâu hoạch định chiến lược, thiết kế chính sách đến tổ chức thực hiện và đánh giá kết quả phát triển.

Đây là sự chuyển dịch có ý nghĩa căn bản. Một nền kinh tế có thể tăng trưởng nhanh nhờ vốn đầu tư, tài nguyên, lao động và công nghệ, nhưng để duy trì sức phát triển lâu dài, cần có nền tảng giá trị, niềm tin xã hội, kỷ luật lao động, tinh thần sáng tạo, ý thức trách nhiệm và năng lực thích ứng. Những yếu tố đó không tự nhiên xuất hiện từ các chỉ tiêu kinh tế, mà được hình thành, nuôi dưỡng và củng cố thông qua môi trường văn hóa.

Tại Hội thảo khoa học “40 năm đổi mới chính sách văn hóa (1986–2026) – Những vấn đề lý luận và thực tiễn” tổ chức ngày 18/11/2026 tại Hà Nội, các nhà quản lý, chuyên gia và nhà nghiên cứu tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu tổng kết thực tiễn, đánh giá hiệu quả chính sách và chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển. Những vấn đề được đặt ra không chỉ là làm thế nào để có thêm thiết chế văn hóa, thêm hoạt động nghệ thuật hay thêm di sản được bảo tồn, mà quan trọng hơn là làm thế nào để văn hóa thực sự tham gia vào quá trình tạo lập giá trị mới cho đất nước.

Thực tiễn 40 năm đổi mới cho thấy, chính sách văn hóa đã có những bước tiến đáng kể về nhận thức, thể chế và phương thức tổ chức thực hiện. Tuy nhiên, khoảng cách giữa định hướng chiến lược và hiệu quả thực tế vẫn là vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn. Khi văn hóa được xác định là nguồn lực nội sinh, yêu cầu đặt ra không dừng ở việc khẳng định vị trí của văn hóa trong các văn kiện, mà phải chứng minh được vai trò đó bằng những thay đổi cụ thể trong đời sống nhân dân, trong chất lượng nguồn nhân lực, năng lực sáng tạo, sức cạnh tranh của doanh nghiệp và vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.

2. Văn hóa là nguồn lực nội sinh: Sức mạnh từ con người, bản sắc và hệ giá trị dân tộc

Khái niệm nguồn lực nội sinh có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam hướng đến mục tiêu phát triển nhanh và bền vững. Nếu nguồn lực tài chính, tài nguyên thiên nhiên, công nghệ và cơ sở hạ tầng tạo ra những điều kiện vật chất cho phát triển, thì văn hóa tạo nên nền tảng tinh thần, định hướng hành vi và năng lực sáng tạo của con người – chủ thể trực tiếp quyết định chất lượng của quá trình phát triển.

Nguồn lực văn hóa trước hết được kết tinh trong lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, trong truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết, lòng nhân ái, ý chí tự cường, tinh thần hiếu học và khả năng thích ứng của cộng đồng dân tộc. Đây là những giá trị đã giúp Việt Nam vượt qua nhiều biến động lịch sử, bảo vệ độc lập, giữ gìn bản sắc và tạo dựng nền tảng cho công cuộc đổi mới, hội nhập.

Tuy nhiên, phát huy nguồn lực văn hóa trong giai đoạn hiện nay không đồng nghĩa với việc chỉ nhắc lại những giá trị truyền thống. Vấn đề quan trọng hơn là làm cho những giá trị đó tiếp tục sống trong xã hội hiện đại, trở thành động lực thúc đẩy con người học tập, lao động, sáng tạo, khởi nghiệp và cống hiến.

Chẳng hạn, truyền thống hiếu học cần được chuyển hóa thành năng lực học tập suốt đời, khả năng tiếp nhận tri thức mới và tinh thần đổi mới sáng tạo. Tinh thần đoàn kết cần được thể hiện trong năng lực hợp tác, chia sẻ trách nhiệm và xây dựng niềm tin giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Truyền thống cần cù, chịu khó phải được nâng lên thành tác phong công nghiệp, kỷ luật nghề nghiệp và năng suất lao động. Lòng nhân ái phải trở thành nền tảng cho trách nhiệm xã hội, sự tôn trọng con người và phát triển bao trùm.

Đó chính là quá trình chuyển hóa giá trị văn hóa thành năng lực phát triển. Một xã hội có nền tảng văn hóa tốt sẽ tạo dựng được môi trường thuận lợi cho hợp tác, giảm thiểu xung đột lợi ích, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật và củng cố sự đồng thuận xã hội. Những yếu tố tưởng như vô hình này lại có tác động trực tiếp đến hiệu quả quản trị, chất lượng thể chế và sức hấp dẫn của môi trường đầu tư.

Trong nền kinh tế tri thức, vai trò của văn hóa càng trở nên rõ nét. Khi lợi thế cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào tri thức, công nghệ, thiết kế, sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực, khả năng phát triển của một quốc gia không chỉ được quyết định bởi số lượng lao động hay quy mô vốn đầu tư, mà còn bởi tư duy, bản lĩnh, năng lực thẩm mỹ, tinh thần hợp tác và khả năng tạo ra những giá trị khác biệt.

Văn hóa vì thế không phải yếu tố đứng ngoài sản xuất, kinh doanh. Văn hóa hiện diện trong đạo đức doanh nhân, văn hóa quản trị, văn hóa công sở, văn hóa khởi nghiệp, văn hóa tiêu dùng và trách nhiệm với cộng đồng. Một doanh nghiệp có nền tảng văn hóa tốt không chỉ quan tâm đến lợi nhuận trước mắt, mà còn chú trọng uy tín, chất lượng sản phẩm, quyền lợi người lao động, bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội. Những giá trị đó tạo nên sức bền của thương hiệu và năng lực cạnh tranh dài hạn.

Ở cấp độ quốc gia, văn hóa còn là yếu tố định hình hình ảnh, bản sắc và sức hấp dẫn của Việt Nam trong quan hệ quốc tế. Một quốc gia có nền văn hóa giàu bản sắc, có khả năng sáng tạo và biết lan tỏa những giá trị nhân văn sẽ tạo được sự tin cậy, thiện cảm và ảnh hưởng vượt ra ngoài phạm vi kinh tế hay chính trị truyền thống. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển sức mạnh mềm quốc gia.

Do đó, cần nhìn nhận văn hóa như một dạng vốn đặc biệt của xã hội. Vốn văn hóa không chỉ được tích lũy qua di sản, tri thức, phong tục và nghệ thuật, mà còn được tái tạo liên tục thông qua giáo dục, giao tiếp, sáng tạo và thực hành xã hội. Nếu được khơi thông bằng thể chế phù hợp, nguồn vốn này có thể chuyển hóa thành năng suất, giá trị kinh tế, sức cạnh tranh và năng lực hội nhập.

3. Từ bảo tồn di sản đến phát triển hệ sinh thái công nghiệp văn hóa

Một trong những biểu hiện rõ nét của quá trình chuyển hóa văn hóa thành nguồn lực phát triển là sự hình thành và mở rộng các ngành công nghiệp văn hóa. Đây là lĩnh vực có khả năng kết hợp hài hòa giữa giá trị tinh thần, bản sắc dân tộc, năng lực sáng tạo, công nghệ và hoạt động kinh doanh để tạo ra những sản phẩm, dịch vụ có giá trị kinh tế và xã hội.

Việt Nam có lợi thế đáng kể về tài nguyên văn hóa. Theo thông tin được nêu tại Hội thảo khoa học ngày 18/11/2026, cả nước có hơn 40.000 di tích và gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê. Đây là kho tàng giá trị đặc sắc, phản ánh chiều sâu lịch sử, sự phong phú của đời sống cộng đồng và bản sắc văn hóa của 54 dân tộc anh em. Nếu được bảo tồn, khai thác và phát huy đúng hướng, nguồn tài nguyên này có thể tạo ra những sản phẩm văn hóa, du lịch và sáng tạo có sức cạnh tranh cao.

Thực tế đã xuất hiện nhiều tín hiệu tích cực. Điện ảnh Việt Nam có những tác phẩm đạt doanh thu hàng trăm tỷ đồng; âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn và các sản phẩm giải trí ngày càng mở rộng khả năng tiếp cận công chúng; du lịch văn hóa trở thành lựa chọn hấp dẫn của nhiều địa phương; các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, thiết kế và thời trang mang bản sắc Việt Nam từng bước tiếp cận thị trường quốc tế. Theo đánh giá được nêu tại hội thảo, các ngành công nghiệp văn hóa hiện đóng góp khoảng 5% GDP.

Những kết quả đó cho thấy văn hóa hoàn toàn có khả năng tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị kinh tế. Một di sản không chỉ có giá trị lịch sử, kiến trúc hay tín ngưỡng, mà còn có thể trở thành nền tảng cho du lịch trải nghiệm, sản phẩm lưu niệm, nội dung số, nghệ thuật biểu diễn và các dịch vụ sáng tạo. Một chất liệu dân gian có thể được chuyển hóa thành ngôn ngữ thiết kế hiện đại, sản phẩm thời trang, trò chơi điện tử, phim hoạt hình hoặc các tác phẩm nghệ thuật đương đại.

Tuy nhiên, quá trình chuyển hóa này đòi hỏi một hệ sinh thái hoàn chỉnh, chứ không thể chỉ dựa vào nỗ lực của từng đơn vị hoạt động văn hóa. Hệ sinh thái đó phải bao gồm người sáng tạo, doanh nghiệp, nhà đầu tư, cơ sở đào tạo, tổ chức nghiên cứu, thiết chế văn hóa, thị trường tiêu dùng và hệ thống bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò quan trọng trong việc đưa các ý tưởng sáng tạo đến thị trường, tổ chức sản xuất, xây dựng thương hiệu và mở rộng phân phối. Nhà nước cần tập trung hoàn thiện thể chế, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, hỗ trợ hạ tầng và bảo vệ quyền lợi chính đáng của chủ thể sáng tạo. Các cơ sở đào tạo phải cung cấp nguồn nhân lực vừa có năng lực chuyên môn, vừa có tư duy thị trường, hiểu biết công nghệ và khả năng hội nhập.

Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 2486/QĐ-TTg ngày 14/11/2025 là cơ sở quan trọng để thúc đẩy quá trình này. Chiến lược đặt ra yêu cầu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, có sức cạnh tranh và gắn với thị trường trong nước, quốc tế.

Điểm cần nhấn mạnh là phát triển công nghiệp văn hóa không đồng nghĩa với thương mại hóa mọi giá trị văn hóa. Giá trị kinh tế là một phương diện quan trọng, nhưng không thể thay thế giá trị lịch sử, nhân văn, giáo dục và bản sắc. Một di sản chỉ thực sự được phát huy khi hoạt động khai thác góp phần bảo tồn, duy trì sức sống cộng đồng và bảo đảm quyền lợi của những người đang thực hành, gìn giữ di sản đó.

Vì vậy, bài toán đặt ra là thiết lập cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nghệ nhân và cộng đồng địa phương. Người dân không thể chỉ là đối tượng được giới thiệu trong các sản phẩm du lịch, mà phải được tham gia vào quá trình quyết định, sáng tạo và hưởng lợi từ hoạt động khai thác giá trị văn hóa.

4. Thể chế kiến tạo: Chìa khóa khơi thông nguồn lực phát triển văn hóa

Nếu văn hóa là nguồn lực nội sinh thì thể chế chính là một trong những điều kiện quyết định để nguồn lực ấy được đánh thức và chuyển hóa thành giá trị thực tế. Một nền văn hóa có truyền thống lâu đời, nhiều di sản và đội ngũ sáng tạo tài năng chưa chắc đã phát triển mạnh nếu thiếu cơ chế phù hợp để bảo vệ, khuyến khích và tổ chức hoạt động sáng tạo.

Thực tế cho thấy, một trong những hạn chế của chính sách văn hóa trong thời gian qua là sự thiếu đồng bộ giữa các lĩnh vực quản lý. Hoạt động văn hóa liên quan trực tiếp đến giáo dục, khoa học, công nghệ, du lịch, thương mại, đầu tư, truyền thông và sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, cơ chế phối hợp liên ngành đôi khi chưa theo kịp tính chất đa dạng, liên kết và biến đổi nhanh của lĩnh vực này.

Một dự án phát triển công nghiệp văn hóa có thể cần đồng thời cơ chế về đất đai, đầu tư, bản quyền, đào tạo, quảng bá, xuất nhập khẩu và hợp tác quốc tế. Nếu mỗi lĩnh vực được xử lý theo một quy trình riêng biệt, thiếu đầu mối phối hợp và thiếu cơ chế phân định trách nhiệm, chi phí tuân thủ sẽ tăng, cơ hội kinh doanh bị thu hẹp và nhà đầu tư khó xác định được tính khả thi của dự án.

Bên cạnh đó, cơ chế đầu tư cho văn hóa cần được đổi mới theo hướng phân biệt rõ giữa nhiệm vụ bảo tồn các giá trị công cộng và hoạt động có khả năng tạo doanh thu. Những di sản có giá trị đặc biệt, những loại hình nghệ thuật truyền thống có nguy cơ mai một hoặc những hoạt động phục vụ cộng đồng ở vùng khó khăn cần được Nhà nước bảo đảm nguồn lực phù hợp. Trong khi đó, những lĩnh vực có tiềm năng thương mại như điện ảnh, thiết kế, giải trí số và du lịch văn hóa cần được tạo điều kiện thu hút đầu tư tư nhân, phát triển thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Điều này đòi hỏi chuyển từ tư duy cấp phát bình quân sang phân bổ nguồn lực dựa trên mục tiêu, hiệu quả và đặc thù của từng lĩnh vực. Cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ, đấu thầu sản phẩm văn hóa và hỗ trợ có điều kiện cần được nghiên cứu, hoàn thiện để khuyến khích sáng tạo, đồng thời bảo đảm trách nhiệm giải trình trong sử dụng ngân sách.

Một vấn đề khác là cơ chế tự chủ của các đơn vị sự nghiệp công lập trong lĩnh vực văn hóa. Tự chủ không nên chỉ được hiểu là yêu cầu các đơn vị tự cân đối tài chính, mà phải gắn với quyền chủ động về chuyên môn, nhân sự, tổ chức hoạt động và khai thác nguồn lực hợp pháp. Nếu trao quyền tự chủ nhưng không có cơ chế đặt hàng, hỗ trợ nhiệm vụ công ích và bảo đảm điều kiện hoạt động, những đơn vị phục vụ cộng đồng hoặc bảo tồn nghệ thuật truyền thống có thể gặp khó khăn.

Nghị quyết số 80-NQ/TW đã đặt ra những định hướng đáng chú ý về bảo đảm nguồn lực, trong đó xác định bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hóa và tăng dần theo yêu cầu thực tiễn. Đây là tín hiệu quan trọng thể hiện sự thay đổi trong cách nhìn nhận vị trí của văn hóa trong chiến lược phát triển quốc gia.

Tuy nhiên, hiệu quả đầu tư không chỉ được quyết định bởi quy mô ngân sách, mà còn phụ thuộc vào chất lượng lựa chọn dự án, cơ chế giám sát và khả năng tạo ra giá trị lâu dài. Đầu tư xây dựng một nhà văn hóa, bảo tàng hay trung tâm biểu diễn chỉ là bước đầu. Điều quan trọng là thiết chế đó có hoạt động thường xuyên, có đội ngũ chuyên môn, có chương trình hấp dẫn và thực sự trở thành không gian sáng tạo, sinh hoạt của cộng đồng hay không.

Tư duy quản lý văn hóa vì thế cần chuyển mạnh sang tư duy kiến tạo. Nhà nước không làm thay thị trường, không thay thế vai trò sáng tạo của nghệ sĩ, doanh nghiệp và cộng đồng, mà xây dựng môi trường thuận lợi để các chủ thể phát huy năng lực, đồng thời bảo đảm lợi ích công cộng và định hướng phát triển nhân văn.

5. Bảo đảm quyền sáng tạo và thụ hưởng: Đưa văn hóa đến gần hơn với mọi người dân

Một nền văn hóa phát triển không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng di tích, công trình nghệ thuật hay quy mô doanh thu của các ngành công nghiệp sáng tạo. Thước đo quan trọng hơn phải là mức độ người dân được tiếp cận, tham gia sáng tạo và thụ hưởng những giá trị văn hóa.

Đây cũng là vấn đề được đặt ra tại Hội thảo khoa học ngày 18/11/2026 khi các đại biểu chỉ rõ sự chênh lệch về cơ hội thụ hưởng văn hóa giữa các vùng miền, chất lượng nguồn nhân lực văn hóa ở cơ sở còn hạn chế và nguồn lực đầu tư chưa đáp ứng nhu cầu thực tế.

Ở các đô thị lớn, người dân có nhiều cơ hội tiếp cận rạp chiếu phim, bảo tàng, nhà hát, thư viện, triển lãm và các không gian sáng tạo. Trong khi đó, tại một số địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo, điều kiện tiếp cận các dịch vụ văn hóa còn khó khăn. Sự khác biệt không chỉ nằm ở cơ sở vật chất, mà còn ở khả năng tiếp cận thông tin, chất lượng hoạt động và cơ hội tham gia các chương trình nghệ thuật, giáo dục di sản.

Nếu khoảng cách này kéo dài, văn hóa khó có thể trở thành nền tảng chung cho sự phát triển bao trùm. Bởi vậy, chính sách văn hóa cần được đặt trong mối quan hệ với chính sách an sinh xã hội, giáo dục, phát triển vùng và nâng cao chất lượng đời sống nhân dân.

Ở cấp cơ sở, cần chú trọng phát triển các thiết chế văn hóa theo hướng linh hoạt, đa chức năng, phù hợp với điều kiện dân cư và đặc điểm văn hóa từng địa bàn. Nhà văn hóa, thư viện, trung tâm sinh hoạt cộng đồng không nên chỉ là nơi tổ chức hội họp hoặc các hoạt động theo phong trào, mà cần trở thành không gian học tập, giao lưu, sáng tạo và kết nối cộng đồng.

Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc bảo tồn ngôn ngữ, chữ viết, lễ hội, nghệ thuật dân gian, tri thức bản địa và nghề truyền thống cần gắn với sinh kế bền vững. Khi người dân có thể sống bằng chính nghề nghiệp, sản phẩm và giá trị văn hóa của cộng đồng mình, hoạt động bảo tồn sẽ có thêm động lực tự nhiên và bền vững.

Gia đình và nhà trường cũng cần được nhìn nhận là hai không gian nền tảng của quá trình hình thành nhân cách văn hóa. Những giá trị như lòng nhân ái, sự trung thực, tinh thần trách nhiệm, ý thức tôn trọng pháp luật, thái độ ứng xử văn minh và khả năng tôn trọng sự khác biệt phải được nuôi dưỡng từ những hành vi thường ngày. Giáo dục văn hóa không thể chỉ dựa vào các bài học lý thuyết, mà cần được thực hành thông qua môi trường sống, quan hệ xã hội và những trải nghiệm thực tế.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, không gian văn hóa đã mở rộng vượt xa phạm vi các thiết chế truyền thống. Người dân có thể tiếp cận bảo tàng trực tuyến, thư viện số, chương trình nghệ thuật, các nền tảng học tập và kho dữ liệu di sản ở bất cứ đâu có kết nối internet. Đây là cơ hội quan trọng để thu hẹp khoảng cách thụ hưởng, nhưng cũng đặt ra yêu cầu về hạ tầng, kỹ năng số, khả năng tiếp cận và chất lượng nội dung.

Một chính sách văn hóa thực sự hướng đến con người phải đồng thời bảo đảm ba phương diện: quyền được tiếp cận, quyền tham gia sáng tạo và quyền được hưởng lợi từ những giá trị văn hóa. Khi người dân trở thành chủ thể thực chất của đời sống văn hóa, các chính sách mới có thể tạo ra sức sống lâu dài, thay vì chỉ tạo nên những kết quả mang tính hành chính.

6. Chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo: Không gian mới của sáng tạo và chủ quyền văn hóa

Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sáng tạo, sản xuất, lưu trữ, phân phối và tiêu dùng các sản phẩm văn hóa. Nếu trước đây, việc phổ biến một tác phẩm nghệ thuật thường phụ thuộc vào hệ thống xuất bản, phát thanh, truyền hình, rạp chiếu phim hay các thiết chế biểu diễn, thì ngày nay, nền tảng số cho phép sản phẩm sáng tạo tiếp cận công chúng toàn cầu với tốc độ và quy mô chưa từng có.

Đối với Việt Nam, đây là cơ hội để mở rộng thị trường văn hóa, đưa di sản đến gần hơn với công chúng trẻ và quảng bá hình ảnh đất nước ra thế giới. Công nghệ số có thể hỗ trợ số hóa hiện vật, tái hiện không gian di tích, lưu trữ tư liệu, phục dựng các loại hình nghệ thuật truyền thống và phát triển những sản phẩm trải nghiệm mới. Trí tuệ nhân tạo cũng mở ra khả năng hỗ trợ thiết kế, sáng tác, dịch thuật, sản xuất nội dung và cá nhân hóa trải nghiệm văn hóa.

Tuy nhiên, cơ hội luôn đi cùng thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là nguy cơ xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan và quyền lợi của người sáng tạo khi dữ liệu, hình ảnh, giọng nói hoặc tác phẩm bị khai thác trái phép để huấn luyện và tạo ra nội dung mới. Việc sử dụng công nghệ để tái tạo hình ảnh nghệ sĩ, nhân vật lịch sử hoặc các yếu tố văn hóa truyền thống nếu thiếu kiểm soát cũng có thể dẫn đến sai lệch, xuyên tạc và làm tổn hại giá trị nguyên bản.

Bên cạnh đó, sự chi phối của các nền tảng xuyên biên giới đối với hoạt động phân phối nội dung đặt ra câu hỏi về chủ quyền văn hóa trong môi trường số. Khi thuật toán quyết định phần lớn khả năng hiển thị, mức độ tiếp cận và xu hướng tiêu dùng nội dung, những sản phẩm có giá trị văn hóa sâu sắc nhưng thiếu khả năng thương mại hóa nhanh có nguy cơ bị lấn át bởi các nội dung giải trí đơn giản, giật gân hoặc thiếu chuẩn mực.

Vấn đề không phải là hạn chế công nghệ hay ngăn cản sự phát triển của các nền tảng số, mà là xây dựng năng lực làm chủ công nghệ, dữ liệu và hệ sinh thái nội dung. Việt Nam cần có những cơ sở dữ liệu văn hóa được chuẩn hóa, liên thông, bảo đảm an toàn, có cơ chế phân quyền khai thác và bảo vệ quyền lợi của các chủ thể liên quan.

Đồng thời, cần hình thành môi trường pháp lý rõ ràng đối với việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong sáng tạo văn hóa, đặc biệt là các vấn đề minh bạch nguồn dữ liệu, quyền tác giả, trách nhiệm của nền tảng và cơ chế xử lý nội dung vi phạm. Người sáng tạo phải được bảo vệ trong môi trường số, còn doanh nghiệp cần có hành lang pháp lý đủ rõ để đầu tư, đổi mới và phát triển sản phẩm.

Một yêu cầu quan trọng khác là nâng cao năng lực văn hóa số cho người dân, nhất là thế hệ trẻ. Khả năng sử dụng công nghệ cần đi cùng năng lực thẩm mỹ, tư duy phản biện, kỹ năng kiểm chứng thông tin và ý thức tôn trọng bản quyền. Công nghệ có thể giúp con người tiếp cận nhiều nội dung hơn, nhưng không tự động tạo ra năng lực lựa chọn và tiếp nhận những giá trị tốt đẹp.

Như vậy, chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa không đơn thuần là đưa các hoạt động truyền thống lên môi trường trực tuyến. Đó phải là quá trình đổi mới toàn diện mô hình sáng tạo, quản trị, bảo tồn và phân phối giá trị văn hóa, đồng thời bảo đảm bản sắc dân tộc và chủ quyền văn hóa trong không gian số.

7. Hội nhập quốc tế: Chuyển bản sắc văn hóa thành sức mạnh mềm quốc gia

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, cạnh tranh giữa các quốc gia không chỉ diễn ra trên phương diện kinh tế, thương mại, công nghệ và quân sự, mà còn thể hiện ngày càng rõ qua khả năng lan tỏa giá trị, hình ảnh và sức hấp dẫn văn hóa. Sức mạnh mềm vì vậy trở thành một thành tố quan trọng trong năng lực cạnh tranh và vị thế quốc gia.

Việt Nam có nhiều lợi thế để phát triển sức mạnh mềm từ chiều sâu lịch sử, bản sắc văn hóa, truyền thống nhân văn, cảnh quan thiên nhiên, ẩm thực, nghệ thuật và sự đa dạng của cộng đồng các dân tộc. Tuy nhiên, lợi thế về tài nguyên văn hóa không tự động chuyển hóa thành ảnh hưởng quốc tế. Điều đó đòi hỏi năng lực sáng tạo, tổ chức sản xuất, truyền thông, quảng bá và xây dựng thương hiệu có tính chuyên nghiệp.

Một tác phẩm điện ảnh, một chương trình nghệ thuật, một sản phẩm thời trang hay một trò chơi điện tử mang chất liệu Việt Nam có thể trở thành phương tiện quảng bá hiệu quả nếu được đầu tư đúng mức về nội dung, chất lượng nghệ thuật và công nghệ. Ngược lại, nếu chỉ dừng ở việc giới thiệu những hình ảnh quen thuộc, thiếu cách kể chuyện mới và thiếu khả năng tiếp cận công chúng quốc tế, giá trị văn hóa khó có thể lan tỏa rộng rãi.

Bởi vậy, hội nhập văn hóa cần chuyển từ phương thức quảng bá một chiều sang tăng cường hợp tác sáng tạo, đồng sản xuất, trao đổi nghệ thuật và tham gia sâu hơn vào các mạng lưới công nghiệp văn hóa toàn cầu. Các doanh nghiệp sáng tạo Việt Nam cần được hỗ trợ tiếp cận thị trường, bảo hộ thương hiệu, đăng ký quyền sở hữu trí tuệ và xây dựng mạng lưới phân phối quốc tế.

Đồng thời, hội nhập phải đi đôi với tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại. Bản sắc không phải là sự khép kín hay từ chối những giá trị mới. Một nền văn hóa có sức sống phải có khả năng đối thoại, tiếp biến và sáng tạo trên nền tảng những giá trị cốt lõi của mình.

Việc bảo vệ bản sắc dân tộc vì thế không chỉ là gìn giữ hình thức biểu hiện truyền thống, mà còn là duy trì những giá trị nhân văn, tinh thần độc lập, lòng tự trọng, ý thức cộng đồng và khát vọng phát triển. Khi các giá trị ấy được thể hiện bằng ngôn ngữ sáng tạo hiện đại, chúng sẽ trở thành nguồn lực có khả năng tạo ra sự khác biệt và sức hấp dẫn quốc tế.

8. Đổi mới phương thức thực thi: Từ mục tiêu chiến lược đến kết quả đo lường được

Một chủ trương đúng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành cơ chế thực thi phù hợp, có nguồn lực bảo đảm và được kiểm chứng bằng kết quả cụ thể. Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng đối với chính sách văn hóa, bởi hiệu quả của văn hóa không chỉ nằm ở những sản phẩm hữu hình mà còn thể hiện trong chất lượng con người, niềm tin xã hội, môi trường sống và khả năng sáng tạo của cộng đồng.

Trước hết, cần cụ thể hóa các mục tiêu chiến lược thành những chương trình hành động có trọng tâm, trọng điểm, xác định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng ngành và từng địa phương. Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24/2/2026 của Chính phủ về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW đã tạo cơ sở để tổ chức triển khai đồng bộ các nhiệm vụ phát triển văn hóa.

Tuy nhiên, quá trình triển khai cần tránh tình trạng cụ thể hóa nghị quyết thành các kế hoạch mang tính hình thức, nặng về số lượng hoạt động và báo cáo thành tích. Mỗi chương trình cần xác định rõ mục tiêu đầu ra, đối tượng thụ hưởng, nguồn lực thực hiện, thời hạn hoàn thành và tiêu chí đánh giá.

Thứ hai, cần đổi mới phương thức đánh giá hiệu quả chính sách. Bên cạnh những chỉ tiêu về số lượng di tích được tu bổ, số thiết chế văn hóa được xây dựng hay số hoạt động được tổ chức, cần quan tâm đến các chỉ số phản ánh chất lượng thực chất như mức độ tham gia của người dân, tần suất hoạt động của thiết chế, khả năng tiếp cận dịch vụ văn hóa, thu nhập của người lao động sáng tạo và hiệu quả kinh tế - xã hội của các dự án.

Đặc biệt, cần hình thành hệ thống dữ liệu thống kê văn hóa thống nhất, có khả năng liên thông giữa các ngành và địa phương. Thiếu dữ liệu đáng tin cậy sẽ khiến việc hoạch định chính sách dễ dựa vào nhận định định tính, khó xác định chính xác những lĩnh vực cần ưu tiên và khó đo lường hiệu quả đầu tư.

Thứ ba, cần nâng cao năng lực quản trị văn hóa ở cấp địa phương và cơ sở. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc tổ chức các hoạt động văn hóa cần gắn với đặc điểm dân cư, không gian phát triển và nguồn lực của từng địa bàn. Cấp cơ sở không chỉ là nơi tiếp nhận chỉ đạo, mà phải trở thành chủ thể phát hiện nhu cầu, huy động cộng đồng và tổ chức thực hiện chính sách phù hợp với thực tiễn.

Thứ tư, cần có chiến lược phát triển nguồn nhân lực văn hóa mang tính dài hạn. Đội ngũ này không chỉ gồm nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý mà còn có chuyên gia công nghệ, nhà thiết kế, nhà sản xuất nội dung, chuyên gia bản quyền, quản trị thị trường và truyền thông sáng tạo. Cần có cơ chế đào tạo, đãi ngộ và trọng dụng nhân tài đủ sức cạnh tranh, đồng thời tạo không gian để người trẻ tham gia vào quá trình sáng tạo và quản trị văn hóa.

Thứ năm, cần phát huy vai trò của báo chí và truyền thông chính sách trong xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Báo chí không chỉ phản ánh hoạt động văn hóa mà còn góp phần định hướng thẩm mỹ, lan tỏa những giá trị tốt đẹp, phát hiện các mô hình sáng tạo hiệu quả và tạo diễn đàn đối thoại về những vấn đề đặt ra trong thực tiễn. Truyền thông chính sách cần giúp người dân hiểu rõ quyền, trách nhiệm và cơ hội tham gia vào quá trình phát triển văn hóa, qua đó tạo sự đồng thuận xã hội.

Cuối cùng, cần xây dựng cơ chế giám sát và phản hồi chính sách thường xuyên. Người dân, nghệ sĩ, doanh nghiệp, nhà khoa học và các tổ chức xã hội phải có kênh tham gia đánh giá hiệu quả thực thi. Những chính sách không còn phù hợp cần được điều chỉnh kịp thời; những mô hình hiệu quả cần được tổng kết, nhân rộng. Đây là cách tiếp cận quản trị dựa trên bằng chứng, giúp rút ngắn khoảng cách giữa chủ trương và cuộc sống.

9. Khơi dậy sức mạnh văn hóa, kiến tạo động lực phát triển trong kỷ nguyên mới

Nhìn từ chặng đường 40 năm đổi mới, có thể khẳng định tư duy về văn hóa của Việt Nam đã có bước phát triển quan trọng, từ xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội đến nhận thức đầy đủ hơn về vai trò của văn hóa như một nguồn lực nội sinh, động lực, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển bền vững. Đây là cơ sở lý luận và thực tiễn để đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng tăng trưởng, năng lực cạnh tranh, bản lĩnh hội nhập và hạnh phúc của nhân dân.

Điều cần thiết hiện nay là tạo ra sự chuyển biến đồng bộ từ nhận thức đến hành động, từ hoạch định chính sách đến tổ chức thực hiện. Văn hóa phải thực sự hiện diện trong các quyết sách phát triển kinh tế, quy hoạch đô thị, xây dựng nông thôn mới, phát triển doanh nghiệp, giáo dục, khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế. Mỗi chiến lược phát triển cần được xem xét không chỉ qua hiệu quả kinh tế trước mắt, mà còn qua tác động đối với con người, môi trường xã hội, bản sắc cộng đồng và các giá trị lâu dài.

Nghị quyết số 80-NQ/TW đã đặt ra những mục tiêu có tính định hướng rõ ràng. Đến năm 2030, phấn đấu đưa các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP; đến năm 2045, nâng tỷ lệ này lên 9% GDP. Cùng với đó là mục tiêu xây dựng các thương hiệu văn hóa có tầm vóc quốc tế, nâng cao vị thế và sức mạnh mềm quốc gia.

Những mục tiêu này cho thấy phát triển văn hóa đang được đặt trong một tầm nhìn dài hạn, gắn với khát vọng xây dựng đất nước phát triển, có bản sắc và có sức ảnh hưởng. Tuy nhiên, thành công không thể chỉ được đo bằng tỷ trọng đóng góp GDP hay số lượng sản phẩm văn hóa xuất khẩu. Một nền văn hóa mạnh còn phải là nền văn hóa nuôi dưỡng con người có nhân cách, tri thức, trách nhiệm, năng lực sáng tạo và khát vọng cống hiến.

Để đạt được điều đó, cần kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại, giữa lợi ích kinh tế và giá trị nhân văn, giữa hội nhập quốc tế và bảo vệ bản sắc dân tộc. Đặc biệt, phải bảo đảm người dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là đối tượng thụ hưởng, đồng thời là lực lượng trực tiếp tham gia gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa của cộng đồng.

Một quốc gia có thể tạo ra bước tiến lớn về hạ tầng, công nghệ và quy mô kinh tế, nhưng chỉ có thể phát triển bền vững khi sở hữu nền tảng văn hóa đủ mạnh để định hướng hành vi, củng cố niềm tin, khuyến khích sáng tạo và gắn kết con người. Văn hóa không chỉ làm cho sự phát triển trở nên giàu ý nghĩa hơn, mà còn quyết định chất lượng, chiều sâu và sức bền của chính sự phát triển đó.

Trong kỷ nguyên mới, khơi dậy sức mạnh văn hóa chính là khơi dậy sức mạnh con người Việt Nam. Khi những giá trị tốt đẹp của dân tộc được chuyển hóa thành năng lực sáng tạo, tinh thần tự cường, trách nhiệm xã hội và khát vọng cống hiến; khi di sản trở thành nguồn cảm hứng cho đổi mới; khi công nghiệp văn hóa trở thành một động lực kinh tế; khi bản sắc Việt Nam được lan tỏa bằng những sản phẩm sáng tạo có sức cạnh tranh quốc tế, văn hóa sẽ thực sự trở thành lợi thế phát triển của quốc gia.

Đó cũng là con đường để Việt Nam không chỉ phát triển nhanh hơn về quy mô kinh tế, mà còn tiến xa hơn về chất lượng con người, chiều sâu văn minh và vị thế quốc gia. Một nền văn hóa mạnh không chỉ làm nên bản sắc của một dân tộc, mà còn tạo nên sức mạnh để dân tộc ấy tự tin bước vào tương lai.

TS Đoàn Công Vụ

Viện Chính sách, Pháp luật và Quản lý

__________________________________________

Tài liệu tham khảo

1. Đảng Cộng sản Việt Nam (1998), Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

2. Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI (2014), Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.

3. Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

4. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 59-NQ/TW ngày 24/1/2025 về hội nhập quốc tế trong tình hình mới.

5. Thủ tướng Chính phủ (2025), Quyết định số 2486/QĐ-TTg ngày 14/11/2025 phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

6. Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.

7. Chính phủ (2026), Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24/2/2026 ban hành Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.

8. Báo Nhân Dân (2026), “Văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đất nước”, ngày 18/11/2026.

9. UNESCO (2005), Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions, Paris.