Vai trò hạt nhân của giao dịch bảo đảm trong việc thúc đẩy tiếp cận nguồn vốn
Pháp luật về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ có mối liên hệ hữu cơ với sự ổn định và phát triển lành mạnh của thị trường tài chính. Tại Hội thảo “Kinh nghiệm quốc tế về pháp luật giao dịch bảo đảm hiện đại và gợi mở cho Việt Nam” do Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước (Bộ Tư pháp) phối hợp với Tổ chức Tài chính quốc tế (IFC) thuộc Nhóm Ngân hàng Thế giới tổ chức vừa qua tại TP.HCM, các chuyên gia đã tái khẳng định vị thế hạt nhân của chế định này.
Phát biểu tại hội thảo, bà Nguyễn Thị Thu Hằng, Phó Cục trưởng Cục Đăng ký giao dịch bảo đảm và Bồi thường nhà nước nhấn mạnh, pháp luật về giao dịch bảo đảm có vai trò quan trọng trong việc tăng cường khả năng tiếp cận vốn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo dựng niềm tin vững chắc cho các định chế tài chính và chủ thể tài trợ vốn. Qua đó, cơ chế này trực tiếp góp phần khơi thông các nguồn lực xã hội và thúc đẩy thực hiện hiệu quả các chính sách phát triển kinh tế vĩ mô.
Trong thời gian qua, hệ thống pháp luật Việt Nam đã từng bước được hoàn thiện, tạo nền tảng vững chắc thông qua Bộ luật Dân sự năm 2015, các luật chuyên ngành liên quan cùng hệ thống nghị định hướng dẫn thi hành. Tuy nhiên, trước làn sóng hội nhập quốc tế sâu rộng, sự bùng nổ của khoa học - công nghệ và hoạt động đổi mới sáng tạo, khung khổ pháp lý hiện hành bắt đầu bộc lộ những khoảng trống lớn. Để không kìm hãm các động lực tăng trưởng mới, pháp luật về giao dịch bảo đảm cần liên tục được nghiên cứu, sửa đổi nhằm thích ứng với các mô hình kinh doanh mới và các dạng tài sản mới hình thành từ thực tiễn.
Mô hình giao dịch bảo đảm hiện đại: Bốn trụ cột cốt lõi từ kinh nghiệm quốc tế
Để tìm kiếm giải pháp đột phá cho Việt Nam, việc nghiên cứu các mô hình pháp lý tiên tiến trên thế giới là vô cùng cần thiết. Chia sẻ tại hội thảo, Giáo sư Xuan Thao Nguyen đã phân tích các nguyên tắc nền tảng của Luật mẫu về Giao dịch bảo đảm của Ủy ban Liên Hợp Quốc về Luật Thương mại Quốc tế (UNCITRAL) và Quyển 9 Bộ luật Thương mại thống nhất của Hoa Kỳ (UCC-9). Theo đó, một hệ thống pháp luật về giao dịch bảo đảm hiện đại, hiệu quả và toàn diện bắt buộc phải được xây dựng dựa trên bốn trụ cột chính:
-Hình thành quyền bảo đảm (Creation): Thiết lập cơ chế pháp lý rõ ràng, linh hoạt để các bên dễ dàng thỏa thuận và xác lập quyền của bên nhận bảo đảm đối với tài sản bảo đảm.
-Phát sinh hiệu lực của quyền bảo đảm (Attachment): Xác định thời điểm quyền bảo đảm chính thức phát sinh hiệu lực ràng buộc về mặt pháp lý giữa các bên trong giao dịch.
-Hoàn thiện hiệu lực đối kháng với bên thứ ba (Perfection): Đảm bảo tính công khai, minh bạch của giao dịch thông qua các công cụ như đăng ký hoặc kiểm soát, bảo vệ quyền lợi ưu tiên của bên nhận bảo đảm trước các bên thứ ba.
-Xác định thứ tự ưu tiên (Priority) và thực thi quyền bảo đảm (Enforcement): Thiết lập các quy tắc rõ ràng, dễ dự đoán về thứ tự ưu tiên thanh toán khi xử lý tài sản bảo đảm, đồng thời xây dựng quy trình thực thi nhanh chóng, ít tốn kém chi phí xã hội và hạn chế tối đa tranh chấp.
Bốn trụ cột này được xem là "kim chỉ nam" cho tiến trình lập pháp tại các quốc gia đang phát triển khi muốn tiệm cận gần hơn với các chuẩn mực thương mại toàn cầu.
Thách thức từ nền kinh tế số và gợi mở hướng đi cho Việt Nam
Sự trỗi dậy của kinh tế số, chuỗi cung ứng hàng hóa toàn cầu và các loại tài sản trí tuệ đã và đang làm thay đổi căn bản khái niệm truyền thống về "tài sản". Các đại biểu tham dự hội thảo đã tập trung thảo luận sâu về thực tiễn xử lý giao dịch bảo đảm đối với các loại tài sản phi truyền thống như: quyền sở hữu trí tuệ, phát minh, sáng chế, dòng tiền hình thành trong tương lai từ chuỗi cung ứng, và đặc biệt là tài sản số (digital assets).
Đáng chú ý, Giáo sư Xuan Thao Nguyen đã chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn của Hoa Kỳ trong việc tài trợ vốn có bảo đảm bằng tài sản số thông qua cơ chế "kiểm soát" (control) đối với bản ghi điện tử để xác lập hiệu lực đối kháng với bên thứ ba. Đây được coi là một gợi mở mang tính đột phá cho Việt Nam trong bối cảnh các giao dịch tài chính số ngày càng phổ biến.
Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng đề xuất Việt Nam cần khẩn trương nghiên cứu xây dựng Luật Giao dịch bảo đảm chuyên biệt nhằm luật hóa và hoàn thiện hệ thống pháp lý. Trong đó, cần đặc biệt lưu ý đến việc thiết lập cơ chế đăng ký đối với một số loại hợp đồng có tính chất như giao dịch bảo đảm nhưng chưa được ghi nhận rõ ràng trước đây, chẳng hạn như hợp đồng chuyển giao quyền đòi nợ hay hợp đồng cho thuê tài chính.
Để kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế, việc tái thiết và hoàn thiện pháp luật về giao dịch bảo đảm theo hướng hiện đại, tương thích quốc tế là nhiệm vụ không thể trì hoãn. Những ý kiến đóng góp từ các chuyên gia trong và ngoài nước tại hội thảo chính là chất liệu khoa học quý báu, định hình tư duy pháp lý mới nhằm xây dựng một hành lang an toàn, năng động, đáp ứng kỳ vọng phát triển của xã hội số và nền kinh tế số tại Việt Nam.
