Dự thảo Thông tư mới của Bộ Tài chính về quản lý thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu cho thấy xu hướng chuyển từ phương thức quản lý hành chính truyền thống sang quản trị dựa trên dữ liệu, số hóa quy trình và kiểm soát rủi ro, phù hợp với thông lệ quốc tế.
Thương mại toàn cầu đang trải qua những biến đổi sâu sắc, quản lý thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu đứng trước yêu cầu phải thích ứng với những xu hướng phát triển mới của nền kinh tế quốc tế. Sự tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu sau các biến động kinh tế và địa chính trị, sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử xuyên biên giới cùng việc thực thi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đã làm gia tăng đáng kể lưu lượng hàng hóa và mức độ phức tạp của các giao dịch thương mại. Tiến trình chuyển đổi số trong quản lý nhà nước cũng đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản lý theo hướng hiện đại, minh bạch và dựa trên dữ liệu.
Quản lý thuế xuất nhập khẩu không chỉ thực hiện chức năng bảo đảm nguồn thu cho ngân sách nhà nước mà còn trở thành một công cụ quan trọng trong điều tiết hoạt động thương mại, xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh và nâng cao hiệu quả quản lý kinh tế. Thông qua cơ chế thuế và các biện pháp quản lý liên quan, cơ quan nhà nước có điều kiện tăng cường phòng, chống gian lận thương mại, thất thu ngân sách, đồng thời góp phần thực thi đầy đủ các cam kết quốc tế mà Việt Nam đã tham gia.
Từ góc độ quản trị hiện đại, hiệu quả của quản lý thuế xuất nhập khẩu không đơn thuần được đo bằng mức độ chặt chẽ của các thủ tục kiểm soát, mà còn thể hiện ở khả năng cân bằng giữa yêu cầu tạo thuận lợi thương mại và quản trị rủi ro tài chính công. Một hệ thống quản lý thuế tiên tiến cần giảm thiểu chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm năng lực phát hiện, ngăn ngừa và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về thuế.
Việc Bộ Tài chính xây dựng dự thảo Thông tư quy định về quản lý thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu cho thấy nỗ lực tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý phù hợp với yêu cầu phát triển mới. Dự thảo đề xuất các quy định liên quan đến khai thuế, hồ sơ khai thuế, hình thức nộp và xử lý hồ sơ, thời hạn nộp thuế đối với các khoản phát sinh sau thông quan hoặc giải phóng hàng hóa, quy định về ngày nộp thuế và các khoản thu khác, cũng như cơ chế gia hạn nộp thuế, xử lý tiền chậm nộp, tiền phạt và trình tự, thủ tục hoàn thuế. Những nội dung này phản ánh định hướng xây dựng một cơ chế quản lý thuế đồng bộ, minh bạch và thích ứng với yêu cầu cải cách hành chính, chuyển đổi số và hội nhập kinh tế quốc tế.
Theo cách tiếp cận của quản trị công mới (New Public Governance), hoạt động quản lý nhà nước cần lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, hướng tới đơn giản hóa thủ tục, nâng cao tính minh bạch và tăng cường quản lý dựa trên dữ liệu. Đối với lĩnh vực hải quan, điều đó đòi hỏi phương thức quản lý thuế phải từng bước chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ quản lý thủ công sang quản lý số và từ kiểm tra đại trà sang quản trị theo mức độ rủi ro. Dự thảo Thông tư về quản lý thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu do Bộ Tài chính xây dựng thể hiện định hướng tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý theo hướng đồng bộ và hiện đại. Một trong những nội dung đáng chú ý là việc hoàn thiện các quy định về khai thuế, hồ sơ khai thuế, hình thức nộp hồ sơ cũng như quy trình tiếp nhận và xử lý hồ sơ trên môi trường điện tử. Việc chuẩn hóa các quy trình nghiệp vụ không chỉ góp phần nâng cao tính thống nhất trong tổ chức thực hiện mà còn giúp giảm chi phí tuân thủ, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp trong quá trình thực hiện nghĩa vụ thuế. Dự thảo cũng làm rõ các quy định liên quan đến thời hạn nộp thuế, ngày nộp thuế, tiền chậm nộp, tiền phạt và cơ chế gia hạn thực hiện nghĩa vụ tài chính. Việc xác định cụ thể các mốc thời gian và trách nhiệm pháp lý của các bên tham gia góp phần tăng tính minh bạch, hạn chế những cách hiểu khác nhau trong quá trình áp dụng pháp luật, đồng thời tạo cơ sở để cơ quan quản lý thực hiện quản trị rủi ro và giám sát việc chấp hành nghĩa vụ thuế một cách hiệu quả hơn.
Một điểm mới có ý nghĩa thực tiễn là việc hoàn thiện trình tự, thủ tục hoàn thuế đối với nhiều trường hợp đặc thù phát sinh trong hoạt động xuất nhập khẩu. Dự thảo quy định rõ hồ sơ hoàn thuế đối với hàng hóa xuất khẩu đã nộp thuế nhưng phải tái nhập, hàng hóa nhập khẩu đã nộp thuế nhưng phải tái xuất, cũng như các trường hợp liên quan đến máy móc, thiết bị tạm nhập tái xuất hoặc nguyên liệu nhập khẩu để sản xuất hàng xuất khẩu. Việc bổ sung và chuẩn hóa thành phần hồ sơ như chứng từ thanh toán, hợp đồng thương mại, văn bản xác nhận của đối tác nước ngoài hoặc doanh nghiệp vận tải giúp tăng cường tính minh bạch của quá trình hoàn thuế, đồng thời tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để xử lý những tình huống phát sinh trong thực tiễn.
Đáng chú ý, dự thảo cũng có những quy định linh hoạt đối với các trường hợp bất khả kháng hoặc người nộp thuế tự phát hiện sai sót và chủ động đưa hàng hóa trở lại, qua đó thể hiện cách tiếp cận quản lý dựa trên mức độ rủi ro và đề cao trách nhiệm tự tuân thủ của doanh nghiệp. Việc mở rộng áp dụng hồ sơ điện tử và tích hợp với Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử của cơ quan hải quan cũng phù hợp với xu hướng chuyển đổi số trong quản lý nhà nước, góp phần nâng cao hiệu quả xử lý công việc và giảm thời gian thực hiện thủ tục hành chính.
Từ góc độ thể chế, những nội dung được đề xuất có thể xem là bước cụ thể hóa các quy định của Luật Quản lý thuế và các nghị định hướng dẫn thi hành, hướng tới xây dựng một hệ thống pháp luật thống nhất, minh bạch và ổn định. Xa hơn, đây cũng là tiền đề để ngành hải quan từng bước hoàn thiện mô hình quản lý hiện đại, cân bằng giữa yêu cầu tạo thuận lợi thương mại với mục tiêu bảo đảm an toàn tài chính công và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng.
Theo cách tiếp cận của quản trị công mới (New Public Governance), hoạt động quản lý nhà nước không chỉ hướng tới mục tiêu kiểm soát mà còn phải tạo lập môi trường phục vụ, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, bảo đảm tính minh bạch và nâng cao hiệu quả quản trị dựa trên dữ liệu. Đối với lĩnh vực hải quan, điều này đồng nghĩa với việc từng bước chuyển đổi từ mô hình tiền kiểm sang hậu kiểm, từ phương thức quản lý thủ công sang quản lý số và từ kiểm tra đồng loạt sang quản trị theo mức độ rủi ro.
Bộ Tài chính xây dựng dự thảo Thông tư quy định về quản lý thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu thể hiện nỗ lực tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng đồng bộ và hiện đại. Dự thảo tập trung hoàn thiện các quy định về khai thuế, hồ sơ khai thuế, hình thức tiếp nhận và xử lý hồ sơ trên môi trường điện tử, góp phần chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Việc đẩy mạnh ứng dụng hệ thống xử lý dữ liệu điện tử không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu mà còn nâng cao khả năng giám sát và quản lý của cơ quan hải quan. Bên cạnh đó, dự thảo quy định rõ hơn về thời hạn nộp thuế, ngày nộp thuế, tiền chậm nộp, tiền phạt và cơ chế gia hạn thực hiện nghĩa vụ tài chính. Việc xác lập các quy định minh bạch và thống nhất giúp tăng tính dự báo của chính sách, hạn chế các cách hiểu khác nhau trong quá trình áp dụng pháp luật, đồng thời tạo cơ sở để nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro và bảo đảm kỷ cương tài chính.
Một nội dung có ý nghĩa thực tiễn là việc hoàn thiện trình tự, thủ tục hoàn thuế đối với nhiều trường hợp đặc thù phát sinh trong hoạt động xuất nhập khẩu. Dự thảo quy định cụ thể hồ sơ hoàn thuế đối với hàng hóa xuất khẩu đã nộp thuế nhưng phải tái nhập, hàng hóa nhập khẩu đã nộp thuế nhưng phải tái xuất, máy móc, thiết bị, dụng cụ, phương tiện vận chuyển tạm nhập tái xuất và nguyên liệu nhập khẩu để sản xuất hàng hóa xuất khẩu. Thành phần hồ sơ được chuẩn hóa với các chứng từ như hợp đồng thương mại, chứng từ thanh toán, hóa đơn, báo cáo tính thuế nguyên liệu, tài liệu chứng minh cơ sở sản xuất và các văn bản xác nhận liên quan, qua đó tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc giải quyết hoàn thuế.
Việc quy định cụ thể hồ sơ đối với từng trường hợp hoàn thuế không chỉ góp phần tăng tính minh bạch và khả năng dự báo của chính sách mà còn giúp giảm tranh chấp, hạn chế tình trạng áp dụng không thống nhất giữa các đơn vị thực thi. Đối với cộng đồng doanh nghiệp, đây là yếu tố quan trọng nhằm giảm chi phí giao dịch, nâng cao niềm tin vào tính ổn định của môi trường pháp lý và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đồng thời, việc chuẩn hóa hồ sơ và quy trình xử lý vẫn bảo đảm yêu cầu kiểm soát rủi ro, ngăn ngừa các hành vi lợi dụng chính sách hoàn thuế để trục lợi ngân sách nhà nước.
Điều kiện cạnh tranh kinh tế toàn cầu ngày càng gay gắt, tạo thuận lợi thương mại đã trở thành một trong những tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh quốc gia. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy chi phí tuân thủ pháp luật càng thấp thì khả năng tham gia thị trường và mở rộng hoạt động của doanh nghiệp càng lớn. Vì vậy, cải cách thủ tục thuế xuất nhập khẩu thông qua việc mở rộng hồ sơ điện tử, giảm giấy tờ trùng lặp, minh bạch hóa quy trình và rút ngắn thời gian xử lý không chỉ là yêu cầu của cải cách hành chính mà còn là một giải pháp quan trọng để cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh.
Tuy nhiên, tạo thuận lợi thương mại không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý. Xu hướng quản lý hiện đại trên thế giới cho thấy các cơ quan hải quan đang chuyển mạnh sang mô hình quản lý rủi ro, trong đó nguồn lực được tập trung vào các đối tượng và giao dịch có nguy cơ cao. Theo định hướng của Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO), việc phân loại mức độ tuân thủ của doanh nghiệp, kết hợp với ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và phân tích hành vi giao dịch là nền tảng để xây dựng mô hình hải quan thông minh. Cách tiếp cận này phản ánh một nguyên tắc quan trọng của quản trị hiện đại, đó là quản lý hiệu quả không phải kiểm tra nhiều hơn mà là kiểm tra đúng đối tượng và đúng thời điểm.
Việc hoàn thiện cơ chế hoàn thuế trong dự thảo Thông tư cũng cần được nhìn nhận từ góc độ cân bằng giữa hỗ trợ doanh nghiệp và bảo vệ lợi ích tài chính công. Các quy định rõ ràng về thành phần hồ sơ, điều kiện hoàn thuế và trách nhiệm chứng minh của người nộp thuế giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý, đồng thời tạo cơ sở để cơ quan quản lý phát hiện và xử lý các hành vi gian lận. Sự hài hòa giữa tạo thuận lợi và kiểm soát rủi ro là yếu tố quan trọng để xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và phát triển bền vững.
Trong lĩnh vực quản lý thuế xuất nhập khẩu, quá trình này được thể hiện thông qua việc hình thành hệ thống dữ liệu số, hồ sơ điện tử và cơ sở dữ liệu tập trung, tạo nền tảng cho việc tiếp nhận, xử lý và lưu trữ thông tin một cách thống nhất. Song song với đó là việc số hóa quy trình nghiệp vụ, cho phép thực hiện các thủ tục trực tuyến và tăng cường khả năng giám sát, phân tích rủi ro theo thời gian thực. Việc xây dựng hệ sinh thái dữ liệu liên thông giữa hải quan, cơ quan thuế, kho bạc, ngân hàng, doanh nghiệp logistics và các cơ quan kiểm tra chuyên ngành sẽ góp phần giảm đáng kể chi phí giao dịch, hạn chế gian lận và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Khi các nguồn dữ liệu được kết nối và chia sẻ, việc xác minh thông tin, đánh giá mức độ tuân thủ và xử lý các thủ tục hành chính sẽ trở nên nhanh chóng và chính xác hơn.
Định hướng phát triển hải quan số và hải quan thông minh của Việt Nam cũng cho thấy xu thế chuyển đổi từ mô hình quản lý dựa trên hồ sơ giấy sang mô hình quản lý dựa trên dữ liệu và công nghệ. Việc cắt giảm thủ tục, loại bỏ các điểm nghẽn và đơn giản hóa quy trình trên nền tảng số không chỉ đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính mà còn tạo nền tảng cho một hệ thống quản lý thuế hiện đại, minh bạch và thích ứng với yêu cầu hội nhập quốc tế. Trong dài hạn, quản lý thuế xuất nhập khẩu sẽ ngày càng được thực hiện chủ yếu thông qua dữ liệu và công nghệ số, qua đó nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Việc hoàn thiện quy định về quản lý thuế đối với hàng hóa xuất nhập khẩu không chỉ là sự điều chỉnh kỹ thuật của chính sách thuế mà còn phản ánh yêu cầu đổi mới quản trị nhà nước trong bối cảnh kinh tế số và hội nhập quốc tế. Một hệ thống quản lý thuế hiện đại cần được xây dựng trên nền tảng thể chế minh bạch, quản trị rủi ro hiệu quả và chuyển đổi số toàn diện, qua đó tạo sự cân bằng giữa tạo thuận lợi thương mại và bảo đảm kỷ cương tài chính. Đây cũng là tiền đề quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và xây dựng nền hải quan hiện đại, chuyên nghiệp, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới./.
Hoàng Minh Tiến
