Doanh nghiệp nhỏ và vừa là khu vực kinh tế năng động, chiếm tỷ trọng lớn trong tổng số doanh nghiệp của cả nước, đóng vai trò quan trọng trong tạo việc làm, huy động nguồn lực xã hội, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và duy trì tăng trưởng kinh tế. Trong quá trình phát triển, nhiều doanh nghiệp vẫn gặp không ít khó khăn, đặc biệt là trong tiếp cận nguồn vốn tín dụng phục vụ sản xuất, kinh doanh và mở rộng đầu tư. Hạn chế về tài sản bảo đảm, năng lực tài chính và khả năng đáp ứng các điều kiện vay vốn đã trở thành rào cản khiến nhiều doanh nghiệp chưa thể khai thác hết tiềm năng phát triển.
Việc hoàn thiện các cơ chế hỗ trợ tài chính đang được đặt ra như một nhiệm vụ quan trọng nhằm tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế. Dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) do Bộ Tài chính xây dựng, trong đó đề xuất những quy định mới liên quan đến Quỹ bảo lãnh tín dụng và Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những điểm nghẽn trong tiếp cận vốn, nâng cao hiệu quả các chính sách hỗ trợ và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho cộng đồng doanh nghiệp phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
Tiếp cận nguồn vốn luôn là một trong những thách thức lớn đối với cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa. Mặc dù chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế và đóng vai trò quan trọng trong tạo việc làm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận tín dụng do hạn chế về tài sản bảo đảm, quy mô vốn nhỏ hoặc chưa đáp ứng đầy đủ các điều kiện vay vốn theo phương thức truyền thống. Tình trạng thiếu hụt nguồn lực tài chính không chỉ ảnh hưởng đến khả năng duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh mà còn làm giảm cơ hội mở rộng đầu tư, đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường.
Một trong những công cụ hỗ trợ được kỳ vọng phát huy hiệu quả là Quỹ bảo lãnh tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Thông qua cơ chế bảo lãnh, quỹ có thể giúp doanh nghiệp gia tăng khả năng tiếp cận nguồn vốn từ các tổ chức tín dụng, giảm bớt những trở ngại liên quan đến tài sản bảo đảm và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh. Nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của thiết chế này, dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) đã đề xuất sửa đổi, bổ sung nhiều nội dung quan trọng liên quan đến Quỹ bảo lãnh tín dụng và Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa. Điểm đáng chú ý là các quy định mới được xây dựng theo hướng đầy đủ và cụ thể hơn về địa vị pháp lý, chức năng, nhiệm vụ, nguồn vốn hoạt động, cơ chế tài chính, khả năng thanh toán, xử lý rủi ro cũng như nguyên tắc bảo lãnh. Được xem là bước hoàn thiện quan trọng nhằm khắc phục những quy định còn mang tính khái quát của Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017, tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc tổ chức và vận hành các quỹ trong thực tiễn.
Theo dự thảo, Quỹ bảo lãnh tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa được xác định là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách do Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương thành lập và hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận. Việc xác định rõ địa vị pháp lý và mô hình hoạt động của quỹ góp phần nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm và hiệu quả trong quá trình hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn tín dụng. Đồng thời, cũng là cơ sở để các địa phương chủ động triển khai các chính sách hỗ trợ phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của từng địa bàn. Bên cạnh yếu tố tài sản bảo đảm, việc cấp bảo lãnh có thể được xem xét dựa trên tính khả thi của phương án sản xuất, kinh doanh, dữ liệu hoạt động, dòng tiền, chuỗi giá trị, kết quả thực hiện các chỉ tiêu tác động hoặc xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp. Đặc biệt, các loại tài sản bảo đảm được xem xét không chỉ giới hạn ở tài sản hữu hình mà còn bao gồm động sản, tài sản vô hình và tài sản hình thành trong tương lai. Cách tiếp cận này được kỳ vọng sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các doanh nghiệp có mô hình kinh doanh hiệu quả nhưng còn hạn chế về tài sản thế chấp.
Dự thảo cũng cho phép quỹ phát hành trái phiếu được chính quyền địa phương bảo lãnh và huy động các nguồn vốn hợp pháp theo quy định của pháp luật nhằm tăng cường năng lực tài chính phục vụ hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp. Việc đa dạng hóa nguồn lực tài chính sẽ góp phần nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu bảo lãnh tín dụng trong bối cảnh số lượng doanh nghiệp nhỏ và vừa ngày càng gia tăng. Dự thảo còn luật hóa đầy đủ các chức năng của Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa theo các nghị quyết của Quốc hội, đồng thời bổ sung cơ chế tái bảo lãnh. Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể thực hiện tái bảo lãnh đối với phần nghĩa vụ bảo lãnh của các quỹ bảo lãnh tín dụng địa phương. Cơ chế này được kỳ vọng sẽ gia tăng năng lực hỗ trợ của hệ thống quỹ, chia sẻ rủi ro và góp phần khơi thông dòng vốn tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa mà không làm phát sinh thêm các quỹ tài chính mới.
Nếu trước đây việc tiếp cận nguồn vốn chủ yếu phụ thuộc vào tài sản bảo đảm, thì dự thảo đã bổ sung nhiều tiêu chí đánh giá hiện đại như phương án sản xuất, kinh doanh khả thi; dữ liệu hoạt động; dòng tiền; chuỗi giá trị; kết quả thực hiện các chỉ tiêu tác động; xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp cũng như các loại tài sản vô hình hoặc tài sản hình thành trong tương lai. Cách tiếp cận này phản ánh xu hướng phát triển của thị trường tài chính hiện đại, trong đó năng lực kinh doanh và tiềm năng phát triển của doanh nghiệp được coi là những yếu tố quan trọng khi xem xét cấp tín dụng. Đa dạng hóa các hình thức bảo lãnh không chỉ mở rộng cơ hội tiếp cận vốn cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa mà còn tạo điều kiện cho các doanh nghiệp khởi nghiệp, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo phát triển. Nhiều doanh nghiệp có ý tưởng kinh doanh khả thi, sở hữu công nghệ hoặc mô hình sản xuất hiệu quả nhưng gặp khó khăn do thiếu tài sản thế chấp sẽ có thêm cơ hội tiếp cận nguồn lực tài chính để hiện thực hóa các kế hoạch đầu tư và mở rộng hoạt động.
Theo đề xuất, quỹ này sẽ thực hiện tái bảo lãnh tối đa 70% phần nghĩa vụ bảo lãnh của các quỹ bảo lãnh tín dụng địa phương. Cơ chế tái bảo lãnh được xây dựng trên nguyên tắc chia sẻ rủi ro giữa các bên liên quan gồm ngân hàng thương mại, quỹ bảo lãnh tín dụng địa phương và Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, đồng thời không thực hiện bảo lãnh hoặc tái bảo lãnh toàn bộ rủi ro của khoản vay, trừ những trường hợp đặc biệt do Chính phủ quy định. Khi rủi ro được phân bổ hợp lý giữa các chủ thể tham gia, khả năng hỗ trợ tín dụng sẽ được mở rộng, qua đó góp phần khơi thông dòng vốn cho khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đồng thời, việc tận dụng Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa để thực hiện chức năng tái bảo lãnh cũng phù hợp với chủ trương nâng cao hiệu quả hoạt động của các thiết chế hiện có, tránh phát sinh thêm các quỹ mới nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả hỗ trợ doanh nghiệp.
Dự thảo cũng dành sự quan tâm đáng kể đến việc củng cố nền tảng tài chính cho các quỹ hỗ trợ doanh nghiệp. Nguồn vốn hoạt động của Quỹ bảo lãnh tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa được hình thành từ nhiều kênh khác nhau như vốn điều lệ từ ngân sách địa phương, vốn đóng góp của các tổ chức tín dụng, doanh nghiệp, nguồn tài trợ, viện trợ trong và ngoài nước cùng các nguồn vốn huy động hợp pháp khác. Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa được bổ sung nguồn lực từ ngân sách nhà nước, kết quả hoạt động của quỹ và các nguồn đóng góp hợp pháp. Việc đa dạng hóa nguồn vốn không chỉ nâng cao năng lực hỗ trợ mà còn tăng tính chủ động, bền vững cho các thiết chế tài chính phục vụ doanh nghiệp. Hoàn thiện cơ chế bảo lãnh và tái bảo lãnh tín dụng được kỳ vọng sẽ tạo thêm nguồn lực cho doanh nghiệp nhỏ và vừa đầu tư mở rộng sản xuất, đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Khi khả năng tiếp cận vốn được cải thiện, doanh nghiệp sẽ có điều kiện nâng cao sức chống chịu trước những biến động của thị trường, gia tăng năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững hơn. Xa hơn, việc khơi thông dòng vốn cho khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa còn góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tạo việc làm, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội và tăng cường sức cạnh tranh của nền kinh tế trong tiến trình hội nhập quốc tế.
Đây vừa là giải pháp hỗ trợ tín dụng vừa góp phần thúc đẩy đầu tư, đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực sản xuất, kinh doanh và tăng sức chống chịu của doanh nghiệp trước những biến động của thị trường. Khi các cơ chế mới được hoàn thiện và triển khai hiệu quả, khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa được kỳ vọng sẽ có thêm động lực phát triển, đóng góp mạnh mẽ hơn vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong quá trình hội nhập./.
Đỗ Trung Quân
