Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Thạch
GS.TS Nguyễn Ngọc Thạch sinh năm 1950 từ một gia đình có truyền thống giáo dục và cách mạng tại quê hương xã Liễn Sơn, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc cũ, nay là xã Thái Hòa tỉnh Phú Thọ - miền đất giàu truyền thống lịch sử cách mạng, văn hóa và hiếu học. Quê gốc của ông là xã Sơn Đông, huyện Lập Thạch,Vĩnh Phúc, quê hương của danh tướng công thần khai quốc của triều Nhà Lê sơ Trần Nguyên Hãn (1370 – 1429), nổi tiếng với vai trò quan trọng trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh đầu thế kỷ XV. Ở xã Sơn Đông đã có 13 Tiến Sĩ có tên trong Văn Miếu Quốc Tử Giám và có 25 Tiến sĩ đời nay, trong đó có 3 Giáo sư, 4 Phó Giáo sư. Huyện lập Thạch có di tích lịch sử nổi tiếng là tháp Bình Sơn, được xây dựng từ đời Trần. Có lẽ bởi vậy nên ngay từ khi còn nhỏ, ông đã sớm nuôi dưỡng cho mình một ý chí, nghị lực phấn đấu học tập không ngừng để thành công trong sự nghiệp sau này.Tốt nghiệp phổ thông năm 1967, do thất lạc giấy báo Đại học, ông phải ở nhà lao động song vẫn luôn dành một tình yêu, niềm đam mê đặc biệt với ngành khoa học trái đất (Địa lý, Địa chất). Năm 1968, ông được tuyển vào trường ĐH Tổng hợp Hà Nội ( sơ tán tại huyện Đại từ, tỉnh Bắc Thái), theo học chuyên ngành Địa hóa. Năm tháng trên ghế giảng đường, ông say mê, miệt mài học tập, nghiên cứu và trau dồi, tích lũy tri thức cho chặng đường phía trước, luôn luôn là sinh viên giỏi của Khoa Địa. Ra trường năm 1972, đúng vào lúc đất nước còn đang chìm trong bom đạn chiến tranh, mặc dù là con độc trong gia đình, ông vẫn nghe theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc để góp sức mình cho công cuộc chiến đấu, bảo vệ đất nước. Ông nhập ngũ và tham gia chiến đấu trong lực lượng Hải quân ( Binh chủng đặc công Hải Quân 126) và được kết nạp vào Đảng từ năm 1973. Hòa bình lập lại, năm 1978, sau khi hoàn thành nhiệm vụ trong quân đội với quân hàm Thiếu úy, ông chuyển ngành về nhận công tác tại Viện Khoa học Việt Nam, Công tác tại “ Trung tâm nghiên cứu không gian”, đến năm 1984, ông chuyển sang công tác tại “ Trung tâm Địa lý tài nguyên “ thuộc Viện Khoa học Việt Nam. Đến năm 1996, ông chuyển sang công tác tại Phân Viện Hải dương học Hà Nội và là Trưởng phòng Viễn thám. Đến tháng 6 năm 1999, ông chuyển sang công tác tại trường Đại học Khoa học tự nhiên , Đại học quốc gia Hà Nội.Đến năm 2018, ông nhận quyết định nghỉ hưu. Tuy nhiên, với tâm niệm còn sức còn cống hiến, PGS.TS Nguyễn Ngọc Thạch tiếp tục làm việc tại Viện Địa Môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu, Liên hiệp KH & KT Việt Nam ( VUSTA) với cương vị Phó Viện trưởng.
Khi nói đến lĩnh vực khoa học Địa thông tin ( Geoinformatic : Viễn thám –GIS-GPS/GNSS), mọi người thường nhắc đến Nguyễn Ngọc Thạch. Ông là một trong những cán bộ khoa học đầu tiên của Trung tâm Nghiên cứu không gian, hoạt động trong một lĩnh vực khoa học hết sức mới mẻ đó là công nghệ Vũ trụ ( Space Science ) và Hệ thống Địa thông tin ( Geographic Information System-GIS ), một lĩnh vực mà hiện nay đang được phát triển hết sức mạnh mẽ trong nhiều ngành ở Việt Nam. Hoạt động đầu tiên là tổ chức lớp đào tạo về viễn thám cho các ngành trong toàn quốc (Đề án do tổ chức FAO-liên hiệp quốc tài trợ). Sau đó là tham gia “chương trình nghiên cứu vũ trụ Việt Nam (1980-1984)” do GS. Viện Sĩ Trần Đại Nghĩa làm chủ nhiệm. Ông là thư ký khoa học triển khai đề tài nghiên cứu “Ứng dụng viễn thám nghiên cứu tiềm năng nước ngầm ở tây Nguyên”( đề tài do GS.TS Nguyễn Thượng Hùng làm chủ nhiệm ).Từ năm 1985 đến 1988, ông tham gia chính đề án xây dựng cơ sở dữ liệu số (data base) đầu tiên của Việt nam với tên : “Xây dựng ngân hàng dữ liệu điều tra cơ bản cho các tỉnh: Hà Tây, Hòa Bình và Sơn La ” (do GS Viện sĩ Đào Vọng Đức làm chủ nhiệm). Từ năm 1989-1990, nhà nước đã cử ông theo học sau đại học tại Học viện Viễn thám Ấn Độ, chuyên ngành Viễn thám ứng dụng trong tài nguyên nước.Về nước, ông công tác tại Trung tâm nghiên cứu tài nguyên (sau là viện Địa lý) thuộc Viện Khoa học Việt Nam. Với những nỗ lực, phấn đấu không ngừng, ông trở thành Nghiên cứu viên chính rồi Phó Trưởng phòng của Viện Địa lý thuộc Viện Khoa học Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm khoa học và Công nghệ Việt Nam VAST). Do cấm vận của Mỹ,Việt Nam không được nhập phần mềm nên cơ sở dữ liệu rất lớn này (Big data) được quản lý bằng phần mềm mang tên DbMap do Viện toán học –Viện Khoa học Việt Nam xây dựng. Phần mềm này ông cũng sử dụng cho việc xây dựng CSDL số cho quy hoạch phát triển giao thông Việt Nam năm 1987 ( Đề tài độc lập cấp nhà nước do GS Lê Bá Thảo chủ trì ). Ông còn tham gia thực hiện đề tài khoa học thuộc chương trình tây nguyên II do GS Nguyễn Văn Chiển làm chủ nhiệm, với các đề tài “xây dựng bản đồ hiện trạng sử dụng đất toàn quốc tỉ lệ 1: 250.00 bằng ảnh vệ tinh”, quy hoạch phát triển cây cà phê, cây dâu tằm và cây chè ở Tây nguyên, Sử dụng viễn thám trong tìm kiếm khoáng sản bauxit ở tây nguyên, Tham gia chương trình nghiên cứu biển với đề tài “xây dựng cơ sở dữ liệu của hệ thống đảo ven bờ Việt Nam phục vụ phát triển kinh tế và quốc phòng ”(do GS TS Lê Đức An làm chủ nhiệm ), quy hoạch phát triển không gian và nuôi trồng thủy sản dải ven biển đồng bằng bắc bộ. Ông say mê học tập, nghiên cứu và bảo vệ thành công luận án TS năm 1993 tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội với chuyên ngành viễn thám –GIS đầu tiên ở Việt Nam, đề tài :“ Ứng dụng viễn thám trong nghiên cứu địa mạo –địa chất( Địa thủy hình thái), lấy ví dụ ở tỉnh Hòa Bình”.
Nhắc đến GS.TS Nguyễn Ngọc Thạch là nhắc đến những công trình, đề tài khoa học tâm huyết của ông với ngành Địa lý - Địa chất nước nhà. Ông tập trung theo đuổi những hướng nghiên cứu chính và quan trọng như: xây dựng cơ sở dữ liệu theo chuẩn Quốc gia và thế giới ( ISOTC211), Địa tin học cơ bản (Viễn thám – GIS – GPS/GNSS); Địa tin học ứng dụng trong nghiên cứu Địa lý – Địa chất; Địa tin học ứng dụng trong nghiên cứu tai biến thiên nhiên; Địa tin học ứng dụng trong quy hoạch lãnh thổ và môi trường (Quy hoạch chuyên ngành và quy hoạch tổng thể); Địa tin học ứng dụng trong các lĩnh vực chuyên sâu như nghiên cứu Địa chất thủy văn, nghiên cứu biển, địa lý quân sự, địa lý y học, quy hoạch lãnh thổ, quản lý môi trường, sinh thái...Tận tụy nghiên cứu, từ những năm đầu tiên về công tác tại viện khoa học Việt Nam, ông đã tham gia là thư ký khoa học một số đề tài cấp Nhà nước, chủ trì đề tài nhánh thuộc nhiều đề tài cấp Nhà nước, là chủ nhiệm đề tài quy hoạch phát triển tổng thể kinh tế xã hội các huyện Sông Cầu (tỉnh Phú Yên cũ). Đến nay, ông đã, tham gia chủ trì hàng chục đề tài khoa học cấp Bộ và tương đương (cấp ĐHQG, cấp Tỉnh). Ông đã hoàn thành nhiều đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước và đề tài hợp tác quốc tế với vai trò Chủ nhiệm.
GS.TS. Nguyễn Ngọc Thạch , Cựu chiến binh - Thiếu úy Đặc công Hải Quân
Từ khi chuyển sang công tác tại Phân Viện Hải dương học Hà Nội ( 1996 )ông là Trưởng phòng Viễn thám. Ở đây, ông đã có đóng góp lớn cho việc thực hiện xuất sắc đề án hợp tác quốc tế Việt Nam –Australia trong việc ứng dụng GIS vào quy hoạch và sử dụng hợp lý Vịnh Văn Phong, tỉnh Khánh Hòa và xây dựng cơ sở dữ liệu biển thuộc chương trình khoa học Biển; Ông là chủ nhiệm đề tài quy hoạch phát triển tổng thể kinh tế xã hội các huyện, Huyện Hoành Bồ, Huyện Cô Tô –Thanh Lân –đảo Trần tỉnh Quảng Ninh, đảo Hòn Khoai –tỉnh Cà Mau. Ông cũng là một trong những chuyên gia đầu tiên với vai trò cố vấn khoa học (Scientific Consultant ) của Việt Nam sang giúp đỡ Malaysia từ năm 1996-1999 trong lĩnh vực viễn thám ứng dụng tìm kiếm khoáng sản vàng , nước ngầm và xây dựng bản đồ chỉ số nhạy cảm với tai biến (CSI ) dải ven biển Malaysia tại Trung tâm Viễn thám Quốc gia Malaysia( (MACRES).
Viện hàn lâm khoa học và công nghệ Việt Nam ( Trước đây là Viện khoa học Việt Nam ), nơi mà GS.TS Nguyễn Ngọc Thạch đã công tác hơn 20 năm
Đến tháng 6 năm 1999, với mong muốn được tham gia công tác đào tạo nguồn nhân lực cho đất nước trong lĩnh vức khoa học mới mẻ này,ông chuyển sang công tác tại trường Đại học Khoa học tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội đảm nhiệm cương vị là Giảng viên Khoa Địa Lý. Ông được cử đi nghiên cứu trao đổi nâng cao sau Tiến sĩ về “Đa phương tiện( Multimedia) trong Viễn thám – GIS” tại Trường Đại học quốc gia Seoul-Hàn Quốc ( 1990-1991).Về nước, ông là một trong những tác giả của đề án đào tạo Thạc sĩ, Tiến sĩ chuyên ngành viễn thám -GIS đầu tiên ở Việt Nam. Ông cũng đã xây dựng thành công và đảm nhiệm vai trò Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Ứng dụng Viễn thám - GIS (CARGIS), trường ĐH Khoa học Tự nhiên, ĐHQG Hà Nội. CARGIS cũng là nơi phổ biến và đào tạo đầu tiên nhiều phần mềm về ứng dụng viễn thám-GIS cho cán bộ khoa học của nhiều ngành trong cả nước ( như ILWIS, IDRISI,ARINFO,ERMAPER,MAPINFO, ENVI, PCI,ERDAS, ARCGIS, ECOGNITION,QGIS, ARC/ENGINE, SEGA…Với những thành tích nổi bật trong công tác đào tạo, nghiên cứu khoa học, hướng dẫn thành công 25 Thạc sĩ và 12 Tiến Sĩ, trong đó có Nghiên cứu sinh của Úc, CHDCND Lào.
Ngoài công tác giảng dạy, ông còn tham gia nhiều công tác nghiên cứu khoa học. Nhiều đề tài do ông làm chủ nhiệm đã và đang được sử dụng hiệu quả tại nhiều địa phương như: Lâm Đồng, Sơn La, Hòa Bình, Lạng Sơn, Hà Giang, Quảng Ninh, Phú Yên, Ninh Thuận, Đà Nẵng. Ông đã tham gia một số đề tài phục vụ cho an ninh quốc phòng như: sử dụng công nghệ GIS trong mở đường tuần tra biên giới phía bắc, đường tây Thanh Hóa và ứng dụng viễn thám – GIS trong bảo vệ công trình quốc phòng ven biển, phòng chống sốt rét cho bộ đội và nhân dân ở tây nguyên, ven biển miền trung và vùng núi tây bắc; Sử dụng công nghệ GIS lựa chọn hướng bắn của pháo binh, chọn bãi đỗ trực thăng; xây dựng bản đồ tiếng ồn các sân bay theo tiêu chuẩn ICAO: Sân bay Nội Bài, Đà Nẵng , Huế ... Ông là chủ nhiệm đề tài cấp đại học quốc gia “Đánh giá độ nhạy cảm và tính dễ tổn thương của các hệ sinh thái xã hội trước tác động của tràn dầu và mực nước biển dâng tại khu vực ven biển Hải Phòng,Việt Nam“. Với vai trò thư ký khoa học, ông đã góp phần quan trọng cho sự thành công của đề tài “ xây dựng cơ sở dữ liệu liên ngành vùng Tây Bắc ” thuộc chương trình khoa học “Khoa học và Công nghệ phục vụ phát triển bền vững vùng Tây Bắc”. Ông là chủ nhiệm đề tài cấp nhà nước về hợp tác quốc tế với Ấn Độ: “Tăng cường năng lực nghiên cứu, đào tạo về viễn thám và Hệ thống tin địa lý trong việc nghiên cứu, quản lý tai biến lũ lụt, lũ quét và trượt lở đất, nghiên cứu điển hình tại Vĩnh Phúc và Bắc Kạn”; Chủ nhiệm đề tài khoa học cấp Nhà nước: “Nghiên cứu xây dựng mô hình và hệ thống dự báo thời tiết tiểu vùng và cảnh báo nguy cơ lũ quét, cháy rừng và sâu bệnh nông nghiệp cấp huyện vùng Tây Bắc”, Mã số: KHCN-TB.13C/13-18, thuộc chương trình: “Khoa học và Công nghệ phục vụ phát triển bền vững vùng Tây Bắc”, Mã số KHCN-TB./13-18 do Bộ Khoa học và Công nghệ quản lý.
Năm 2001, TS Nguyễn Ngọc Thạch được phong tặng học hàm Phó Giáo sư. Với chức danh giảng viên cao cấp của Trường Đại học KHTN-ĐHQG Hà Nội, ông gắn bó với nơi đây gần 20 năm. Đến năm 2018, ông nhận quyết định nghỉ hưu. Tuy nhiên, với tâm niệm còn sức còn cống hiến, GS.TS Nguyễn Ngọc Thạch tiếp tục làm việc tại Viện Địa Môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu, Liên hiệp KH & KT Việt Nam ( VUSTA) với cương vị Phó Viện trưởng.
Trường Đại học Khoa học tự nhiên – Đại học quốc gia Hà Nội, nơi GS.TS. Nguyễn Ngọc Thạch đã công tác 20 năm trước khi về hưu .
Trong công tác đào tạo, GS.TS. Nguyễn Ngọc Thạch đã hướng dẫn thành công 25 Thạc sĩ khoa học,12 nghiên cứu sinh bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ, trong đó có nhiều NCS quốc tế ( Đức, Úc, Lào và Ấn Độ). Các Thạc sĩ, Tiến sĩ do ông đào tạo đã trở thành cán bộ chủ chốt của nhiều Bộ, ngành và nhiều trường Đại học trong, ngoài nước. Hiện nay, ông đang hướng dẫn 1 NCS chuẩn bị bảo vệ cấp nhà nước. Trong nghiên cứu khoa học, ông đã công bố hàng chục bài báo khoa học trong nước và bài báo khoa học đăng tải trên các Tạp chí quốc tế uy tín. Ông là thành viên của ban tổ chức hội nghị quốc gia, quốc tế về viễn thám –GIS, là cộng tác viên của nhiều tạp chí khoa học trong nước và Quốc tế có uy tín. Ông cũng là chuyên gia khoa học của Bộ Nông nghiệp và Môi trường Bộ Khoa học và Công nghệ, tham gia nhiều Hội đồng đánh giá các đề tài khoa học cấp quốc gia và đề tài hợp tác quốc tế. Ông Nguyễn Ngọc Thạch cũng là tác giả hoặc chủ biên của 12 cuốn sách, giáo trình được xuất bản bởi các nhà xuất bản có uy tín như : NXB Khoa học và kỹ thuật, NXB Đại học quốc gia Hà Nội, NXB Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Những tài liệu này được sử dụng làm tài liệu giảng dạy rộng rãi trong đào tạo đại học, sau đại học trong cả nước. Những xuất bản phẩm khoa học tiêu biểu của ông có thể kể đến như: cuốn sách:“Cơ sở viễn thám”, cuốn sách:“Địa Thông tin- Các nguyên lý cơ bản của viễn thám, Hệ thông tin địa lý và hệ thống định vị toàn cầu”; cuốn sách:” Địa tin học ứng dụng. Applied Geoinformatic”; cuốn sách chuyên khảo:“Ứng dụng viễn thám và Hệ thống tin địa lý trong việc nghiên cứu, quản lý tai biến lũ lụt, lũ quét và trượt lở đất, nghiên cứu điển hình tại Vĩnh Phúc và Bắc Kạn”; cuốn sách chuyên khảo:“ Công nghệ 4.0 trong cảnh báo sớm lũ quét, cháy rừng và sâu bệnh cây nông nghiệp “-Sách chuyên khảo là kết quả của các đề tài khoa học cấp nhà nước mà ông làm chủ nhiệm. Nhiều bài báo quốc tế được nhiều cán bộ khoa học trong ngoài nước tham khảo như: bài báo”Sensitivity and vulnerability assessment of socio ecosystems to oil spill and sea level rising impact at Hai Phong coastal zone, Viet Nam”( Asian Journal of Remote sensing ).“Application of multimedia methodology for Investigation of karst water in highland region of Ha Giang Province, Viet Nam “(Enviromental Earth Sciences.Springer Journal). Bài báo” Spatial pattern assessment of tropical forest fire danger at Thuan Chau area in VietNamby using GIS – based advanced machine learning algorithms: A comparative study”; Bài báo:” Establishing an early warning system for flash floods in Hoang Su Phi district,Ha Giang Province, VietNam” (Ecological Informatics. ELSEVIER,);bài báo“Establishing an early warning system for flash floods in Hoang Su Phi District, Ha Giang Province, Vietnam”.( Singapore Journal of Tropical Geography ), Bài báo “: Tách chiết các thông tin về đặc điểm kiến tạo hiện đại trên cơ sở phân tích hình ảnh viễn thám và xử lý không gian GIS khu vực duyên hải Nam Trung Bộ”( tạp chí Địa chất ), bài báo:“Integrating Sentinel-1A SAR data and GIS to estimate aboveground biomass and carbon accumulation for tropical forest types in Thuan Chau district, Vietnam” (ENSERVIER )… Những đề tài khoa học và xuất bản phẩm của ông luôn được các chuyên gia, nhà khoa học đánh giá cao vì tính hiệu quả khi áp dụng vào thực tiễn nghiên cứu cũng như giảng dạy, đào tạo.
Đặc biệt, ông Nguyễn Ngọc Thạch còn là tác giả chính của bằng độc quyền về giải pháp hữu ích số 2499 do Cục Sở hữu Trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ cấp: “Hệ thống cảnh báo sớm tai biến lũ quét sử dụng mạng lưới trạm khí tượng chuyên dùng và phần mềm GIS mã nguồn mở” (QĐ15953W/QĐ-SHTT Ngày 16/10/2020.).
Một trong những cuốn sách của GS.TS. Nguyễn Ngọc Thạch đã xuất bản và Bằng độc quyền giải pháp hữu ích trên cơ sở kết quả của đề tài
Ông cũng tích cực chủ trì và tham gia xây dựng, phát triển nhiều chương trình đào tạo cấp Đại học, sau đại học, chương trình nghiên cứu, ứng dụng Khoa học công nghệ của các cơ sở đào tạo và nghiên cứu khoa học như Đại học Khoa học Tự nhiên ( ĐHQG Hà Nội ), Học viện Khoa học Công nghệ ( Viện Hàn lâm Khoa học & Công nghệ Việt Nam ), Viện Tài nguyên Môi trường - Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện Khí tượng Thủy văn và Môi trường - Bộ Nông nghiệp và Tài nguyên, Đại học Lâm nghiệp, Đại học Mỏ - Địa chất, Đại học Khoa học Huế, Đại học Quy Nhơn. Ngoài ra, ông cũng là thành viên sáng lập Viện Công nghệ Hàng không Vũ trụ thuộc Công Ty VEGASTAR tại Hà Nội.
Với những dấu ấn nổi bật trong công tác đào tạo, nghiên cứu khoa học,năm 2019, ông được Hội đồng chức danh Giáo sư Nhà nước xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh Giáo sư ngành khoa học trái đất và mỏ. Hiện nay, tuy đã về hưu, với vai trò là giảng viên thỉnh giảng, ông vẫn tham gia công tác giảng dạy tại nhiều trường Đại học lớn như ĐH Khoa học Tự nhiên, ĐHQG Hà Nội, Học viện Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học Công nghệ Việt Nam, Đại học Kinh tế - Kỹ thuật Công nghiệp, Bộ Công thương.
Hiện nay, ông cũng là chuyên gia của nhiều bộ ngành trong việc tham gia xét duyệt và đánh giá các đề tài khoa học như Viện Hàn Lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST), Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường , Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam ( VUSTA).
Ông đã vinh dự được Đảng trao tặng danh hiệu 50 năm tuổi Đảng vào năm 2023. Ghi nhận những đóng góp, cống hiến đáng trân trọng qua gần 50 năm của GS.TS Nguyễn Ngọc Thạch với sự nghiệp nghiên cứu khoa học và đào tạo, thầm lặng mà vinh quang, không mệt mỏi, ông được lãnh đạo các Bộ, Ban ngành, lãnh đạo Đại học Quốc gia Hà Nội trao tặng nhiều phần thưởng cao quý cùng nhiều Bằng khen, Giấy khen ý nghĩa.
