Đưa tạp chí khoa học Việt Nam vươn tầm quốc tế: Bài toán từ quy trình đến pháp lý

Phát biểu khai mạc Hội nghị, ông Lưu Đình Phúc, Cục trưởng Cục Báo chí cho biết, hiện cả nước có 309 cơ quan tạp chí khoa học, chiếm đến 52% tổng số cơ quan tạp chí toàn quốc, trong đó có 148 cơ quan đã triển khai loại hình điện tử. Tuy nhiên, bức tranh hoạt động của khối tạp chí khoa học đang đặt ra không ít thách thức về tổ chức nhân sự, chất lượng và nguy cơ gian lận, hạ tầng và tài chính cũng như sắp xếp bộ máy.

Cục trưởng Cục Báo chí cũng khẳng định, các Nghị quyết chiến lược của Đảng như Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã Đảng đã xác định khoa học công nghệ và giáo dục đại học phải tiệm cận chuẩn mực quốc tế, đi cùng với đó là nâng tầm hệ thống tạp chí khoa học của Việt Nam. "Bên cạnh đó, việc thúc đẩy nâng cao chất lượng để phấn đấu gia tăng số lượng tạp chí khoa học gia nhập vào các hệ thống chỉ mục cơ sở dữ liệu học thuật uy tín quốc tế (như Scopus, Web of Science) cũng là mục tiêu đầy thách thức khi hiện nay mới chỉ có 16 trên tổng số 309 tạp chí khoa học (chiếm hơn 5%) vào được chỉ mục Scopus, chủ yếu tập trung ở các Viện nghiên cứu chuyên ngành hay Đại học trọng điểm. Nếu không thay đổi mạnh mẽ về tư duy quản trị, quy trình phản biện và chuyển đổi số, chúng ta khó có thể đạt được mục tiêu này. Những ý kiến trao đổi, chia sẻ giá trị tại Hội nghị sẽ gợi mở những giải pháp chuẩn hóa quy trình biên tập, lộ trình, kinh nghiệm đưa tạp chí gia nhập cơ sở dữ liệu quốc tế uy tín..", ông Phúc nhấn mạnh.

Là đơn vị phối hợp tổ chức Hội nghị, GS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, Phó Bí thư Đảng ủy, Phó Giám đốc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh, "Tạp chí khoa học không đơn thuần là nơi công bố kết quả nghiên cứu, đó còn là thiết chế bảo đảm chất lượng tri thức, là cầu nối giữa nhà khoa học, nhà quản lý, doanh nghiệp và xã hội và là không gian để những phát hiện có giá trị được kiểm chứng, lan tỏa và chuyển hóa thành động lực cho sự phát triển đất nước".

Theo GS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh đang phát triển theo mô hình "Đại học 4.0 - Đại học Đồng kiến tạo". UEH xác định đại học không chỉ là nơi truyền đạt tri thức, mà là một hệ sinh thái mở, nơi tri thức được đồng kiến tạo bởi giảng viên, người học, nhà khoa học, doanh nghiệp, cơ quan quản lý Nhà nước, cộng đồng và môi trường tự nhiên. Ông Bảo cũng cho rằng, thành công của một tạp chí không chỉ được đo bằng chỉ số hay thứ hạng mà quan trọng là tạp chí đó có bảo vệ được các nguyên tắc cốt lõi của khoa học hay không, có thúc đẩy nghiên cứu nghiêm túc, mới mẻ, hữu ích hay không và có tạo được giá trị cho người học, doanh nghiệp, nhà hoạch định chính sách và cộng đồng hay không.

"Chúng tôi tin rằng các nội dung trao đổi và thảo luận tại Hội nghị sẽ đem lại nhiều kinh nghiệm quý báu, đặc biệt về các nội dung mới của Luật Báo chí, chuẩn hóa quy trình biên tập theo chuẩn quốc tế, cũng như lộ trình đưa tạp chí gia nhập những hệ thống cơ sở dữ liệu học thuật uy tín của thế giới", ông Bảo chia sẻ.

Tại Hội nghị, Cục trưởng Cục Báo chí Lưu Đình Phúc đã trình bày những nội dung trọng tâm của Luật Báo chí năm 2025 và các văn bản hướng dẫn, quy định chi tiết có liên quan. Cục trưởng Cục Báo chí tập trung giới thiệu những điểm mới của Luật và các văn bản hướng dẫn, như: xác lập hoạt động báo chí trên không gian mạng; phát triển hệ sinh thái nền tảng số báo chí quốc gia; thúc đẩy chuyển đổi số và mô hình báo chí đa dịch vụ; thiết lập khung pháp lý đối với việc ứng dụng AI trong hoạt động báo chí... Đặc biệt, nhấn mạnh khối cơ quan tạp chí khoa học cũng không nằm ngoài hệ sinh thái nền tảng số báo chí quốc gia, do đó tất cả các cơ quan tạp chí khoa học đều cần có tư duy đúng đắn, sự nghiêm túc và hành động cụ thể đối với công tác chuyển đổi số, tiệm cận với các tiêu chuẩn quốc tế. Ông Phúc cũng nhấn mạnh về việc nâng cao tính liêm chính, học thuật và uy tín của hệ thống các tạp chí khoa học, trong bối cảnh khi việc ứng dụng và sử dụng trí tuệ nhân tạo đàng ngày càng trở nên phổ biến.

Các đại biểu tham dự Hội nghị cũng đã được lắng nghe bà Mai Hương Giang, Phó Cục trưởng Cục Báo chí trình bày một số nội dung trọng tâm của Thông tư cấp phép liên quan đến tạp chí khoa học và bức tranh tổng quan của các tạp chí khoa học Việt Nam hiện nay. Nêu lên thực trạng, thách thức của tạp chí khoa học hiện nay, bà Giang cho biết, các tạp chí khoa học hiện nay có tính chất lao động kiêm nhiệm là phổ biến, thậm chí ở một số tạp chí chưa quan tâm đến công tác quy hoạch, bồi dưỡng để đảm bảo có người đứng đầu cơ quan tạp chí...

"Sự bùng nổ của các công cụ AI tạo sinh khiến nguy cơ đạo văn, giả mạo dữ liệu hoặc mua bán bài báo khoa học gia tăng, tạo áp lực lớn cho công tác kiểm duyệt. Bên cạnh đó, áp lực phải xuất bản bài báo để nghiệm thu đề tài hay phong hàm/thăng hạng khiến một số tác giả tìm đến các tạp chí kém chất lượng, thu phí xuất bản cao nhưng bỏ qua quy trình phản biện nghiêm túc. Số lượng công trình được trích dẫn trên các hệ thống cơ sở dữ liệu quốc tế còn hạn chế, dẫn đến chỉ số ảnh hưởng của tạp chí chưa cao và khó cạnh tranh thu hút các bài báo chất lượng từ nước ngoài", Phó Cục trưởng Cục Báo chí cho biết.

Trong khuôn khổ Hội nghị, các diễn giả và chuyên gia đã mang đến 03 chuyên đề tham luận chuyên sâu nhằm định hướng phát triển cho hệ thống tạp chí khoa học Việt Nam: Chuyên đề "Kiến tạo những công bố khoa học có giá trị từ Việt Nam và Thế giới: Tình huống Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á" do GS. TS Nguyễn Trọng Hoài, Phó Tổng biên tập Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế và Kinh doanh Châu Á, Đại học Kinh tế TP.Hồ Chí Minh trình bày; Chuyên đề "Lộ trình, giải pháp và kinh nghiệm trong phát triển Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ vào hệ thống cơ sở dữ liệu học thuật quốc tế uy tín" do TS. Trần Thanh Điện, Phó Tổng biên tập Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ chia sẻ và Chuyên đề về "Chuẩn hóa quy trình biên tập theo chuẩn quốc tế: Từ kiểm soát chất lượng đến quản trị xuất bản" được GS.TS Phan Bách Thắng, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học sức khỏe, Đại học Quốc gia Hồ Chí Minh, Tổng biên tập Tạp chí Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh trao đổi. Các tham luận đã mang lại nhiều kinh nghiệm thực tiễn quý báu, giúp các đại biểu có cái nhìn toàn diện về quy trình kiểm soát chất lượng, nâng cao uy tín và từng bước đưa tạp chí khoa học Việt Nam hội nhập dữ liệu học thuật quốc tế.

Hội nghị cũng ghi nhận phiên thảo luận sôi nổi giữa các đại biểu nhằm tháo gỡ vướng mắc và đưa ra những giải pháp, định hướng phát triển bền vững cho hệ thống tạp chí khoa học trong thời gian tới.

Kết luận Hội nghị, Cục trưởng Cục Báo chí Lưu Đình Phúc cho biết, trên cơ sở tiếp thu các ý kiến, Cục Báo chí đã thống nhất các nhóm giải pháp thời gian tới, gồm: (i) Hoàn thiện hướng dẫn Luật Báo chí 2025, phối hợp rà soát Bộ tiêu chí phân hạng tạp chí tiệm cận chuẩn quốc tế; (ii) Nhân rộng các mô hình chuyển đổi số xuất sắc và tốt, hỗ trợ các đơn vị còn ở mức Yếu/Trung bình nâng cấp hạ tầng; (iii) Yêu cầu các tòa soạn áp dụng quy trình phản biện kín độc lập, kiểm soát chặt chẽ liêm chính khoa học và phòng chống gian lận học thuật từ AI tạo sinh. Ông Lưu Đình Phúc cũng khẳng định, "Cục Báo chí sẽ đẩy mạnh công tác tham mưu lãnh đạo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, phối hợp với các Đại học, Viện nghiên cứu trọng điểm tổ chức chuỗi Hội thảo Khoa học chuyên sâu theo từng chuyên đề riêng biệt, như việc liêm chính trong học thuật, chuyển đổi số tòa soạn, cơ chế tài chính, bài toán kinh tế xuất bản tạp chí khoa học, nâng cao chỉ số ảnh hưởng và tiêu chuẩn đưa tạp chí vào cơ sở dữ liệu Scopus/Web of Science, kinh tế dữ liệu…"./.

Nguồn: Cục Báo chí