Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số đang mở ra không gian phát triển mới cho nông nghiệp Việt Nam, từ tổ chức sản xuất, quản trị chất lượng đến kết nối thị trường và nâng cao giá trị nông sản. Tuy nhiên, quá trình này chỉ thực sự tạo ra chuyển biến khi người nông dân được đặt ở vị trí trung tâm, có đủ điều kiện tiếp cận công nghệ, tri thức, dữ liệu và các nguồn lực hỗ trợ. Đây không chỉ là yêu cầu đổi mới sản xuất mà còn là phép thử đối với năng lực quản lý, điều hành và tổ chức thực thi chính sách trong giai đoạn phát triển mới.
![]()
Ảnh minh họa - TL
Từ chủ trương đến thực tiễn: Không để nông dân đứng ngoài cuộc
Nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước những yêu cầu chuyển đổi sâu sắc. Những lợi thế truyền thống về đất đai, lao động và kinh nghiệm canh tác vẫn có ý nghĩa quan trọng, nhưng không còn đủ để bảo đảm năng lực cạnh tranh trong bối cảnh thị trường ngày càng đề cao chất lượng, tiêu chuẩn môi trường, tính minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc. Sản xuất nông nghiệp vì thế phải chuyển từ tư duy dựa chủ yếu vào sản lượng sang chú trọng chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và tính bền vững.
Trong tiến trình đó, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số có mối quan hệ tương hỗ. Nếu chuyển đổi xanh hướng đến phương thức sản xuất tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải, bảo vệ hệ sinh thái và nâng cao chất lượng nông sản thì chuyển đổi số cung cấp công cụ để quản lý dữ liệu, tối ưu quy trình, kiểm soát chất lượng và kết nối cung cầu. Khi được triển khai đồng bộ, hai quá trình này có thể tạo ra bước chuyển căn bản về năng suất, hiệu quả và năng lực cạnh tranh của toàn ngành.
Định hướng ấy cũng gắn chặt với tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Đối với lĩnh vực nông nghiệp, việc đưa khoa học, công nghệ vào thực tiễn không thể chỉ dừng ở những mô hình trình diễn hay các nền tảng quản lý hiện đại, mà phải tạo ra thay đổi cụ thể trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và đời sống của người nông dân.
Diễn đàn “Lắng nghe nông dân nói” năm 2026 tổ chức ngày 17/11 tại Hà Nội đã phản ánh khá rõ những vấn đề đang đặt ra. Với hơn 300 đại biểu tham dự và 1.180 câu hỏi, kiến nghị, đề xuất được gửi đến cơ quan chức năng trước diễn đàn, những khó khăn từ cơ sở cho thấy khoảng cách giữa chủ trương và khả năng tiếp cận chính sách của người dân vẫn cần được quan tâm giải quyết.
Đáng chú ý, các kiến nghị không chỉ xoay quanh vốn, đất đai hay đầu ra sản phẩm mà ngày càng tập trung vào những vấn đề mới như quản lý mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử, kỹ năng bán hàng trực tuyến và đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu. Điều đó cho thấy nhu cầu chuyển đổi đã hiện hữu trong nhận thức của người sản xuất. Vấn đề quan trọng là hệ thống quản lý cần chuyển động nhanh hơn, sát thực tiễn hơn để đồng hành cùng người dân.
Đổi mới quản lý, tháo gỡ những điểm nghẽn từ cơ sở
Một trong những yêu cầu quan trọng của chuyển đổi số nông nghiệp là xây dựng hệ thống dữ liệu đồng bộ, có khả năng phục vụ quản lý sản xuất và kiểm soát chất lượng. Tuy nhiên, dữ liệu chỉ phát huy giá trị khi được cập nhật đầy đủ, chính xác và có sự liên thông giữa các cấp quản lý.
Câu chuyện quản lý mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói là một ví dụ. Từ ngày 31/7/2026, việc tiếp nhận, cấp mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói được phân cấp về UBND cấp xã. Đây là bước điều chỉnh nhằm đưa hoạt động quản lý gần hơn với địa bàn sản xuất, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu mới về năng lực chuyên môn, nhân lực và hạ tầng số ở cấp cơ sở.
Thực tế cho thấy, phân cấp chỉ thực sự hiệu quả khi đi cùng phân bổ nguồn lực, hướng dẫn nghiệp vụ và cơ chế phối hợp rõ ràng. Nếu nhiệm vụ được chuyển giao nhưng cán bộ cơ sở thiếu chuyên môn, thiếu công cụ quản lý hoặc không được hỗ trợ kịp thời, những thủ tục vốn được kỳ vọng đơn giản hóa có thể phát sinh thêm khó khăn. Đặc biệt, đối với các vùng sản xuất phục vụ xuất khẩu, chất lượng dữ liệu không chỉ ảnh hưởng đến công tác quản lý trong nước mà còn liên quan trực tiếp đến uy tín và khả năng duy trì thị trường của nông sản Việt Nam.
Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện quy trình quản lý theo hướng thống nhất tiêu chuẩn dữ liệu, đơn giản hóa thủ tục, tăng cường hậu kiểm và nâng cao trách nhiệm của từng chủ thể. Chính quyền cấp xã cần được hỗ trợ về chuyên môn, công nghệ và nhân lực để thực hiện tốt nhiệm vụ được giao. Cơ quan quản lý ngành cần phát huy vai trò hướng dẫn, kiểm tra và điều phối, tránh tình trạng mỗi địa phương triển khai theo một cách khác nhau.
Ở góc độ rộng hơn, chuyển đổi xanh cũng đòi hỏi đổi mới phương thức quản lý tài nguyên và tổ chức sản xuất. Những yêu cầu về giảm sử dụng vật tư đầu vào, quản lý chất thải, tiết kiệm nước, bảo vệ đất và giảm phát thải cần được cụ thể hóa thành quy trình phù hợp với từng ngành hàng, điều kiện tự nhiên và quy mô sản xuất. Chính sách phải tạo động lực để người dân tự nguyện thay đổi, thay vì chỉ bổ sung thêm những yêu cầu tuân thủ làm gia tăng chi phí.
Chuyển đổi số phải bắt đầu từ nhu cầu của người nông dân
Một thực tế đáng chú ý là điện thoại thông minh đã trở nên phổ biến ở nhiều vùng nông thôn, nhưng khả năng khai thác công nghệ phục vụ sản xuất và kinh doanh vẫn còn hạn chế. Có thiết bị không đồng nghĩa với việc có kỹ năng số; biết sử dụng mạng xã hội cũng chưa đồng nghĩa với khả năng vận hành một hoạt động kinh doanh trực tuyến hiệu quả.
Tại diễn đàn, những khó khăn trong tiêu thụ nông sản qua nền tảng trực tuyến được phản ánh khá cụ thể. Các chương trình đào tạo kỹ năng bán hàng thường chỉ kéo dài một đến hai ngày, chưa đủ để người dân nắm vững quy trình xây dựng gian hàng, giới thiệu sản phẩm, livestream, quản lý đơn hàng và chăm sóc khách hàng. Bên cạnh đó, chi phí vận hành, bảo quản và vận chuyển nông sản tươi cũng là những rào cản không nhỏ.
Điều này đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận trong đào tạo và hỗ trợ chuyển đổi số. Thay vì tổ chức các lớp học mang tính phổ biến kiến thức, cần chuyển mạnh sang hướng dẫn thực hành, cầm tay chỉ việc và hỗ trợ sau đào tạo. Người nông dân cần được học trên chính thiết bị của mình, với sản phẩm và tình huống kinh doanh cụ thể. Nội dung đào tạo cũng cần được thiết kế theo từng ngành hàng, trình độ tiếp cận công nghệ và đặc điểm của mỗi vùng miền.
Việc hình thành các tổ nông dân số, phát huy vai trò của Hội Nông dân, hợp tác xã và lực lượng khuyến nông có thể tạo ra mạng lưới hỗ trợ thiết thực ngay tại cơ sở. Phương thức hướng dẫn từ những kỹ năng đơn giản, thiết yếu đến các ứng dụng nâng cao sẽ giúp người dân từng bước hình thành năng lực tự chủ.
Bên cạnh đó, cần nhìn nhận thương mại điện tử nông sản như một hệ sinh thái hoàn chỉnh, chứ không đơn thuần là đưa sản phẩm lên sàn giao dịch. Một gian hàng trực tuyến chỉ có thể duy trì hiệu quả khi sản phẩm bảo đảm chất lượng, thông tin minh bạch, nguồn cung ổn định, thanh toán thuận tiện và hệ thống logistics đáp ứng yêu cầu. Nếu chỉ tập trung vào kỹ năng livestream mà thiếu giải pháp bảo quản, đóng gói và vận chuyển thì rất khó tạo ra giá trị kinh tế lâu dài.
Theo thông tin tại diễn đàn, hiện có 17 đơn vị cung cấp hệ thống, nền tảng truy xuất nguồn gốc; 24/34 tỉnh, thành phố có 213 doanh nghiệp tham gia, với khoảng 18.000 sản phẩm được truy xuất nguồn gốc. Đây là những tín hiệu tích cực trong quá trình xây dựng hạ tầng minh bạch hóa thông tin nông sản. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra tiếp theo là bảo đảm dữ liệu có độ tin cậy, được cập nhật thường xuyên và có khả năng kết nối giữa người sản xuất, cơ quan quản lý, doanh nghiệp phân phối và người tiêu dùng.
Kiến tạo hệ sinh thái để nông dân hưởng lợi từ chuỗi giá trị
Một hạn chế cần được khắc phục trong quá trình chuyển đổi nông nghiệp là tình trạng các mô hình hỗ trợ còn phân tán, thiếu liên kết và chưa tạo được năng lực phát triển bền vững cho người sản xuất. Hỗ trợ giống, vốn, thiết bị hay đào tạo kỹ thuật là cần thiết, nhưng nếu thiếu liên kết thị trường và cơ chế tổ chức sản xuất hiệu quả thì những nguồn lực đó khó phát huy hết giá trị.
Bởi vậy, tư duy quản lý cần chuyển từ hỗ trợ đơn lẻ sang kiến tạo hệ sinh thái phát triển. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò xây dựng thể chế, hoàn thiện hạ tầng, tạo môi trường thuận lợi và bảo đảm khả năng tiếp cận nguồn lực; doanh nghiệp tham gia đầu tư, tổ chức chuỗi cung ứng, chuyển giao công nghệ và phát triển thị trường; hợp tác xã làm đầu mối liên kết sản xuất, tập hợp nông dân và chuẩn hóa quy trình; còn người nông dân là chủ thể trực tiếp tạo ra sản phẩm và giá trị.
Đặc biệt, hợp tác xã cần được nâng cao năng lực quản trị, ứng dụng công nghệ và tổ chức kinh doanh. Một hợp tác xã hoạt động hiệu quả không chỉ giúp tập hợp các hộ sản xuất nhỏ lẻ mà còn có thể trở thành đầu mối quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc, tiếp cận tín dụng và ký kết hợp đồng tiêu thụ với doanh nghiệp. Đây là mắt xích quan trọng để người nông dân tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, giảm sự phụ thuộc vào các khâu trung gian và nâng cao khả năng thương lượng.
Cùng với đó, cần thiết kế chính sách tài chính phù hợp để nông dân và hợp tác xã có thể tiếp cận nguồn vốn đầu tư cho công nghệ, thiết bị tiết kiệm năng lượng, hệ thống tưới thông minh, bảo quản sau thu hoạch và các quy trình sản xuất thân thiện với môi trường. Các tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và chứng nhận chất lượng cần được triển khai theo lộ trình hợp lý, có hướng dẫn và hỗ trợ kỹ thuật, tránh biến yêu cầu chuyển đổi thành gánh nặng đối với những hộ sản xuất quy mô nhỏ.
Chương trình phối hợp giai đoạn 2026-2030 giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường với Trung ương Hội Nông dân Việt Nam được ký kết tại diễn đàn là một bước cụ thể nhằm tăng cường đồng hành trong phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới bền vững. Điều quan trọng là các nội dung phối hợp cần được chuyển hóa thành nhiệm vụ, chỉ tiêu và kết quả cụ thể ở từng địa phương, từng ngành hàng.
Lấy hiệu quả của người dân làm thước đo chính sách
Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số trong nông nghiệp không phải là một cuộc chạy đua về thiết bị hay công nghệ. Giá trị cốt lõi của quá trình này nằm ở khả năng cải thiện phương thức sản xuất, giảm chi phí, nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường và bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân.
Vì vậy, hiệu quả quản lý cần được đánh giá bằng những thay đổi có thể đo lường trong thực tiễn: số hộ nông dân ứng dụng thành công công nghệ; tỷ lệ sản phẩm được truy xuất nguồn gốc; mức giảm chi phí đầu vào; khả năng tiếp cận thị trường; thu nhập của người sản xuất và mức độ tham gia của hợp tác xã vào chuỗi giá trị. Đây cũng là cơ sở để điều chỉnh chính sách, phân bổ nguồn lực và nhân rộng những mô hình thực sự hiệu quả.
Tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết 57-NQ/TW là đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực phát triển. Đối với nông nghiệp, tinh thần ấy chỉ được hiện thực hóa khi công nghệ không còn là khoảng cách giữa người sản xuất với thị trường, mà trở thành công cụ thiết thực trong từng hoạt động canh tác, quản lý và kinh doanh.
Một nền nông nghiệp hiện đại không thể được xây dựng bằng những người nông dân đứng ngoài tiến trình đổi mới. Do đó, đổi mới quản lý phải bắt đầu từ việc lắng nghe thực tiễn, tháo gỡ những rào cản cụ thể và kiến tạo môi trường để người dân có thể chủ động tham gia, làm chủ công nghệ, tiếp cận thị trường và hưởng lợi xứng đáng từ thành quả lao động. Khi người nông dân thực sự trở thành chủ thể của chuyển đổi xanh và chuyển đổi số, nông nghiệp Việt Nam mới có nền tảng vững chắc để phát triển theo hướng hiện đại, có trách nhiệm và bền vững.



